Кіріспе
Англо-ирландтық сарбаз (1778–1854)
Чарльз Уильям Вэйн, Лондондерридің 3-ші маркизі, (туған аты Чарльз Уильям Стюарт; 1778–1854) – ағылшын-ирландтық дворян, британдық сарбаз және саясаткер. Ол Француз революциялық соғыстарында, 1798 жылғы Ирландия көтерілісін басуда және Наполеон соғыстарында қызмет етті. Джон Мур мен Артур Уэлслинің (1809 жылы Веллингтон атанған) басшылығымен (1807–1814) Пиреней соғысында атқыштар командирі ретінде көзге түсті. 1812 жылы Веллингтонның қызметінен кеткеннен кейін, оның жартылай інісі лорд Кастлерэг оған дипломатиялық мансапқа жол ашуға көмектесті. 1813 жылы Берлинге, содан кейін Австрияға елші болып тағайындалды, онда оның жартылай інісі Вена конгресінде британдық толық өкілдік құқығына ие болды. Ол 1804 жылы леди Кэтрин Блайға, ал 1819 жылы бай мұрагер леди Фрэнсис Энн Вэйнге үйленді, соның нәтижесінде өз тегін оған өзгертіп, Чарльз Стюарт есімінен Чарльз Вэйн атанды. 1822 жылы ол жартылай інісінің орнын басып, Лондондерридің 3-ші маркизі болды, солтүстік Ирландиядағы жерлерді мұраға алды, онда қатал жер иесі ретінде оның беделі Ұлы ашаршылық кезінде зардап шекті. Ол әйелінің Дурхам графтығындағы жерінде көмір өндіруші ретінде де танымал болды. 1842 жылғы Тау-кендер және шахталар заңына қарсы шығып, бала еңбекқорлықты пайдалану құқығын қорғады.
Ерте өмір және парламенттік мансап
1789 жылы, ол 11 жасқа толғанда, оның әкесі Роберт Стюарт Лондондерри бароны атанды. 1791 жылдың 3 сәуірінде, 12 жасында Чарльз Стюарт 108-ші полкке прапорщик болып британ армиясына қабылданды. 1793 жылдың 8 қаңтарында осы бірлікте лейтенант болып тағайындалды. 1794 жылы Франция революциялық соғыстарының Фландрия кампаниясында, ал 1795 жылы Рейн және Дунай өзендері бойында қызмет етті. Ол 1798 жылғы Ирландия көтерілісін басуға көмектескен кезде 5-ші Корольдік Ирландиялық драгун полкінің подполковнигі болды. 1803 жылы Стюарт король Георг III-нің жеке хатшысы болып тағайындалды. 1795 жылы оның әкесі Виконт Кастлерег, ал 1796 жылы Ирландия жұртының маркизі Лондондерри атанды. 1800 жылы Чарльз Стюарт консерваторлардың қолдауымен Ирландияның Төменгі палатасына Килкенни округінің Томастаун ауданынан парламент мүшесі болып сайланды, Джордж Данбардың орнына, бірақ екі айдан кейін осы мандатын Лондондерри округіне алмастырды, ал Томастаунда Джон Крэдок оның орнын иеленді. 1801 жылы Одақ заңымен Ирландия Парламенті таратылғаннан кейін, 1802 жылдың шілде және тамыз айларында Стюарт Ұлыбританияның алғашқы жалпы сайлауында елден қайта сайланды және 1806 жылы парламент таратылғанға дейін депутаттық қызметін атқарды. Ол 1806 жылы, 1807 жылы қайта сайланды, содан кейін Соғыс және Колониялар жөніндегі Мемлекеттік хатшының орынбасары болды, және 1812 жылы тағы да сайланды. 1814 жылдың шілдесінде ол Лордтар палатасына шақырылды, ал Лондондерри округінен депутаттық орнын оның туысы Александр Стюарт Ардс иеленді.
Жарым арал соғысы
Оның әскери мансабының қалған бөлігі Наполеон соғыстары кезінде, әсіресе Пиреней соғысында қалыптасты.
Коруна
Соғыс 1808-1809 жылдардағы Коруна жорығымен басталды, онда британдық әскерлерге сэр Джон Мур басшылық етті. Осы жорықта Чарльз Стюарт атқыштар бригадасына қолбасшылық етті және Лорд Паджетпен бірге француз генералы Лефевр Деснуэтт тұтқынға алынған Бенавантедегі атқыштар шайқасында маңызды рөл атқарды. Ол шегінудің соңғы кезеңінде көз ауруына (офтальмияға) шалдықты. Мур оны Кастлерегге және басқа да жетекші тұлғаларға хабарламалармен Лондонға жіберді, сондықтан ол британдық күштер маршал Соулттың армиясының қарсылығына қарамастан сәтті эвакуацияланған, ал Мур қаза тапқан шешуші шайқастың өзінде болмады.
Уэлслидің испандық жорығы
Британ әскерлері Коруна жорығынан кейін Пиреней түбегіне оралғанда, оларға сэр Артур Уэлсли (кейін Веллингтон герцогы) басшылық етті. 1809 жылдың сәуір айында Чарльз Стюарт Уэлслидің генерал-адъютанты болып тағайындалды. Бұл әкімшілік жұмыс еді және оған ұнамайтын, әсіресе Уэлсли өзінің шешімдерін бағыныстарымен ешқашан талқыламағандықтан. Дегенмен, ол кейде әрекетке қатысып, өзін ерекшелендірді, әсіресе Талавера шайқасында (1809 жылдың шілдесінде), онда 2 ақпанда Англияға аурумен оралғанда Парламенттің алғысын алды. Ол сондай-ақ 1810 жылдың қыркүйегінде Бусако шайқасында және Фуэнтес-де-Онорода (1811 жылдың мамырында) көзге түсті, онда жекпе-жекте француз полковнигін тұтқынға алды. Ол 1812 жылдың ақпан айында генерал-адъютант лауазымынан кетті. Кейбіреулер денсаулығының нашарлауына байланысты десе, енді біреулер Веллингтон оны жұмыстан шығарды дейді. Веллингтон оны жауынгер ретінде бағалаған, бірақ штабында "көктемді және қиындық тудырушы" деп санаған. 1813 жылдың 30 қаңтарында ол Бат орденінің серігі атағын алды, бұл оны сэр Чарльз Стюарт етті. 1813 жылдың 20 қарашасында ол 25-ші жеңіл драгун полкінің полковнигі болды, бұл құрметті лауазым еді.
Дипломатиялық мансап
Оның жартылай бауыры Роберт тамаша дипломатиялық және саяси мансап жасады. Чарльз бен оның жартылай бауыры өмір бойы дос болып, көп хат алмасты. Роберт Чарльзға дипломатиялық мансабын бастауға көмектесті.
Берлин
1813 жылдың мамыр айынан соғыс аяқталғанға дейін сэр Чарльз Берлиндегі Төтенше елші және толық өкілетті министр қызметін атқарды, сонымен қатар одақтас әскерлермен бірге әскери комиссар болып жұмыс істеді және 1813 жылдың тамызында Кулм шайқасында жараланды.
Вена
1814 жылы ол сондай-ақ Австриядағы елші болып тағайындалды, бұл қызметті тоғыз жыл (1814–1823) атқарды. 18 маусым күні, 1814 жылы, Венада оны қабылдауды жеңілдету үшін Стюарт патша регентінің жарлығымен Донегал графтығындағы Стюарт сарайы мен Баллилоун иесі, Стюарт бароны атағына ие болды. Сол жылы ол Оксфорд пен Кембридж университеттерінен құрметті дипломдар алды, Патшалық кеңесіне қабылданды және корольдің жеке бөлмесінің лорды болып тағайындалды. Енді Лорд Стюарт аталған ол, өзінің жартылай бауыры Лорд Кастлерегпен бірге Вена конгресіне британдық толық өкілеттігі бар өкіл ретінде қатысты. Ол өзінің ұстамсыз мінез-құлқымен көзге түсіп, көбінесе мас күйде болып, әйелдерге ашық түрде барып-қайтқандықтан жақсы қаралмады. Ол сәнге айналған пьесадағы ұстамсыз кейіпкерінің есімімен Лорд Пумперникель деген лақап атқа ие болды. Келесі жылдары ол Троппау, Лайбах және Верона конгресстерінде британдық бақылаушы ретінде де қызмет етті. Үлкен державалар барған сайын консервативтік саясат ұстана бастағанда, британ үкіметі Лорд Стюартты бақылау үшін жіберді, бірақ шешімдерге қатысуға рұқсат бермеді.
Кастлерэгхтің өз-өзіне қол жұмсауы
1822 жылғы 12 тамызда оның жартылай бауыры өз-өзіне қол жұмсады. Ол 1822 жылы жартылай бауырынан кейін Лондондерридің 3-маркизі атанды. Келесі жылы Лорд Лондондерри сондай-ақ, екінші әйелінің еркек балаларына мұрагерлік ретінде Дарем графтығындағы Сеам графы және Сеам виконты титулдарын алды. Жартылай бауырының өлімі оның дипломатиялық мансабының соңына жеткізді. Ол 1823 жылы дипломатиялық қызметтен кетіп қалды. Виктория патшайымы Лондондерридің мемлекеттік қызметкер ретіндегі қабілеттерін жоғары бағаламады. Ол, оның пікірінше, оған ешқандай маңызды лауазым бермеу керек деп айтты.
Тұрғын үйлер
Лорд Лондондерри өзінің жаңа келінінің зор байлығын Дарем графтығындағы Сихэм Холл иелігін сатып алуға және ондағы көмір кендерін дамытуға пайдаланды. Ол сондай-ақ жақын орналасқан Сандерлендпен бәсекелесу үшін Сихэмде порт салды. Уайнард паркіне сарай салуды Бенджамин Уайатқа тапсырды. Оны Филип Уайат 1841 жылы аяқтады, құрылысы мен жиһаздалуына 130 000 фунт стерлинг (2016 жылы 10 772 000 фунт стерлингке бағаланды) жұмсалды. Айыныштысы, сарай аяқталып келгенде өрт шығып, үйдің ішін толықтай өртеді. Кейін Игнатий Бономи оны қалпына келтіріп, жаңартты. Отбасы сондай-ақ жаңа табысқан байлығын Ирландиядағы Маунт-Стьюарт сарайын қайта безендіруге және Лондонның Парк-Лейн көшесіндегі Холдернесс үйін сатып алып, оны Лондондерри үйі деп атады.
Orange компаниясының шақыруын қабылдамады
1836 жылы Оранж ордені король Вильгельм IV қайтыс болғанда, Викторияның орнына Оранж орденінің императорлық бас шебері және Камберленд герцогы Эрнест Августы таққа отырғызуды жоспарлап отыр деген айып тағылды. Жасырын жоспар ашылғаннан кейін, Парламенттің Төменгі палатасы корольге орденді таратуға шақырды. Жозеф Хьюм, Уильям Мольсворт және Лорд Джон Расселтің қысымымен король шаралар қабылдау қажеттігін мәлімдеді және Камберленд герцогы Оранж ложаларын таратуға мәжбүр болды. Хьюм Парламентке заговоршылар Лондондерриге үн қойғанын дәлелдеді. 1832 жылдың шілдесінде маркиз Ұлыбритания Оранж институтының Бас хатшысының орынбасары, подполковник В. Б. Фэрменнен хат алды. Фэрмен хатында король қайтыс болғаннан («маңызды тұлғаның қазасы») кейін Оранжтер қазіргі «католик кабинетке және демократиялық министрлікке» (Эрл Грейдің парламенттік реформа министрлігіне) қарсы «қарсылық танытпау» саясатын тоқтатарын, ал маркиздің оларға қосылуы «саяси тұрғыдан тиімді» болуы мүмкін екенін жазды. Фэрмен Ньюкасл, Саут-Шилдс және Дарлингтон қалаларында Оранж ложалары бар екенін атап өткен соң, Лондондерриге Дарем округіндегі Ұлы шебер рөлін атқаруы «жеке бастық тұрғысынан» оған пайдалы болуы мүмкін екенін ұсынды: оның «питмендері» (оның шахталарында жұмыс істейтін кеншілер) арасында ложаларды ұйымдастыруға ынталандырылуы мүмкін, бұл «болашақта олардың құпия ұйымдарға [яғни кәсіподақтарға] кіруіне ішінара тосқауыл қояр еді». Ол үкіметтің «либералдық және радикалдық бірлестіктердің зиянды ықпалын», соның ішінде кәсіподақтарды тежеу үшін көбірек жұмыс істегенін қалағанын мойындағанмен, Лондондерри Лордтар палатасында өзі мен «таққа мұрагерлікті өзгертуге қатысты жоспар» арасындағы кез келген байланысты жоққа шығару үшін көп күш жұмсады. Фэрменге ол былай деп жауап берді: «Осы виг округіндегі либералдық виг көңіл күйінің қазіргі жағдайы және шұңқыршылардың өте тәуелсіз және бағынбайтын жағдайы осы сәтте сәтті әрекет ету мүмкіндігін толығымен жоққа шығарады». Ол сондай-ақ лорд Кенионмен (оның сол кездегі үй қонағы, католиктердің эмансипациясына қарсы болған) сөйлесіп, «Оның Корольдік Шаңырағын» (Камберленд герцогы), сондай-ақ Фэрменді «бұл мақсатқа қол жеткізу үшін қазіргі уақыт емес екеніне сендіретініне күмәні жоқ» болды.
Ирландиядағы ашаршылық
1845 жылы Ұлы ирландиялық ашаршылық басталған кезде Лондондерри Ұлыбританияның ең бай он адамының бірі еді. Көптеген жер иелері жалға алушыларға ашаршылықтың ең ауыр салдарынан құтылуға тырысқанмен, Лондондерри өктемдігі үшін сынға ұшырады: ол әйелімен бірге жергілікті көмек комитетіне 30 фунт стерлинг ғана берді, ал ирландиядағы үйі Маунт-Стьюартты жаңартуға 15 000 фунт стерлинг жұмсады және «жеке қиындықтар» деген сылтаумен жалға төлемін төмендетуден бас тартты (осы үшін оны Джеймс Макнайт пресвитериандық апталығы «Ольстер туы» басылымында қатты сынады). 1850-ші жылдардың басындағы жалға алушылар құқығы үшін күрес кезінде Лондондерри өз құқықтарын толығымен сақтады, бұл оның көптеген жалға алушыларын наразылыққа толтырды. Ол бұл мәселеде үлкен ұлы және мұрагері Фридрихпен келіспеді, ол көбірек либералды көзқараста болды.
Наполеон мен Абдул-Кадер
Англияға оралғанда, Лондондерри Луи Наполеон Бонапартпен (кейін Наполеон III) танысты, ол 1836-1840 жылдар аралығында Лондонда жер аударылып жүрген кезде. 1851 жылы Бонапарт Франция президенті болып сайланғаннан кейін Лондондерри одан Абдул Кадерді босатуға шақыру жасады.
Кейінгі құрмет
1823 жылдан бастап Лондондерри округінің губернаторы болған ол, 1842 жылы Дурхамның лорд-лейтенанты болып тағайындалды, ал келесі жылы 2-ші гвардиялық полкінің полковнигі атанды. Ол зор құрметке бөлеген Веллингтон 1852 жылы қайтыс болғанда, оның орнына Гаремония орденінің рыцары Лондондерри тағайындалды және ол 19 маусымда 1853 жылы ресми түрде орденмен марапатталды.
Өлім, еске алу және мұрагерлік
Ол 1854 жылғы 6 наурызда Лондондерри үйінде қайтыс болды және Дурхам графтығының Лонгньютон қаласында жерленді. Оның жесірі оны Даремдегі Лондондерри атты ескерткішімен құрметтеді. Фредерик әкесінің естелігі үшін Ньютаундерс маңындағы Скрабо мұнарасын салды. Құрылыс шығындарына 730 абонент жазылған, олардың 450-і Стюарт иелігімен байланысты болды, онда 1200 жалға алушы фермер және көптеген байланысты қызметкерлер жұмыс істеді (1850 жылы бүкіл Ирландиялық жалға алушылар құқығы лигасының құрамында ұйымдастырылған, осы жалға алушылардың 700-і жалға алу құқығын және төмендеуіне талаптарды білдіретін үндеуге қол қойды). Мұнара құнының үштен екі бөлігін 98 абонент төледі (тізімнің басында Император Наполеон III тұрды), олардың көпшілігі – теңдес дворяндар. * Оның орнына бірінші некесінен туған жалғыз баласы Фредерик Стюарт, ал екінші некесінен туған үлкен ұлы Джордж Вэйн иеленді. Чарльздың қайтысымен Фредерик Лондондерридің 4-маркизі, ал Джордж 2-граф Вэйн атанды. Кейіннен Джордж ағасы баласыз қайтыс болғаннан кейін 5-маркиз болды.
Кесте
Жас
Күні
Оқиға
1778, 18 мамыр
Дублинде туды
1791, 3 сәуір
Армияға қосылды
1795, 10 қазан
Әкесі виконт Кастлерег атанды
1796, 10 тамыз
Әкесі маркиз Лондондерри атанды
1804, 8 тамыз
Кэтрин Блайға үйленді
1808, 29 желтоқсан
Корунна кампаниясы кезінде Бенавентедегі кавалерия шайқасында көзге түсті
1811, мамыр
Фуэнтес-де-Оньорода көзге түсті
1812, ақпан
Армиядан кетті
1814
Барон Стюарт атанды
1819, 3 сәуір
Фрэнсис Энн Вэйн Темпестке үйленді
1820, 29 қаңтар
Георг IV патшаның таққа отыруы, Георг III патшаның орнына
1821, 6 сәуір
Әкесі Маунт-Стюартта қайтыс болды
1822, 12 тамыз
Кастлерегтің орнына Лондондерридің 3-маркизі атанды
1833, 18 қаңтар
Анасы қайтыс болды
1837, 20 маусым
Виктория патшайымның таққа отыруы, Георг IV патшаның орнына
1842, маусым-тамыз
Жоғарғы палатадағы оқылымдарда 1842 жылғы шахта және кеншілер заңына қарсы шықты
1853, 19 маусым
Подвязка орденінің рыцары атанды
1854, 6 наурыз
Лондонда қайтыс болды
Шығармалары
3-ші маркиз өнімді жазушы және редактор болған. Ол өзінің әскери және дипломатиялық қызметі туралы кітаптар жазып, жартылай бауырының көптеген жазбаларын жариялаған.