Кіріспе

Британдық мемлекет қайраткері (1769–1822) Роберт Стюарт, Лондондерридің 2-ші маркизі, (18 маусым 1769 – 12 тамыз 1822), көбінесе Лорд Кастлерэй деп танылады, 1796 жылдан 1821 жылға дейін қолданылған Виконт Кастлерэй шенінсіз, британдық мемлекет қайраткері және саясаткер болған. Ирландиядағы вице-корольдің хатшысы ретінде ол 1798 жылғы көтерілісті басуға және 1800 жылы Ирландияның Одақ заңының қабылдануын қамтамасыз етуге жұмыстанды. 1812 жылдан бастап Ұлыбританияның Сыртқы істер министрі ретінде ол Наполеонды жеңген коалицияны басқаруда маңызды рөл атқарды және Вена конгресінде британдық толық өкілдік құқығына ие болды. Лорд Ливерпульдің соғыстан кейінгі үкіметінде Кастлерэй реформа талаптарына қарсы қатал шараларды қолдағандығы байқалды және өмірін оқшауланған және беделсіз тұлға ретінде аяқтады. Ирландиядағы мансабының басында және революциялық Францияға сапардан кейін Кастлерэй Ульстердегі пресвитериандық сайлаушылардың демократиялық саясатына қарсы шықты. Ирландия парламентінің отырысында үкіметті қолдау үшін жаңа топқа өтіп, ол республикалық құлақтардың мүшелерін, соның ішінде бұрынғы саяси әріптестерін ұстауға жетекшілік етті. 1798 жылғы көтерілістен кейін Ирландияның бас хатшысы ретінде ол Ирландия Парламенті арқылы Одақ заңын қабылдады. Бірақ бұл Ирландия мен британ премьер-министрі Уильям Питт екеуі де Біріккен Корольдік құрылғанда бірге жүруі керек деп санаған католиктердің эмансипациясысыз болды. 1805 жылдан бастап Кастлерэй Питт пен кейін Портленд герцогының басшылығымен Соғыс жөніндегі мемлекеттік хатшы қызметін атқарды. 1809 жылы ол Сыртқы істер министрі Джордж Кэннингпен дуэльге түскендіктен отставкаға кетуге мәжбүр болды. 1812 жылы Кастлерэй үкіметке оралды, Лорд Ливерпульге Сыртқы істер министрі және Парламент палатасының басшысы ретінде қызмет етті. Кастлерэй Наполеонды жеңген одақты ұйымдастырып, қаржыландырып, 1814 жылы Шомон шартында күштерді біріктірді. Наполеон 1815 жылы екінші рет тақтан бас тарғаннан кейін Кастлерэй Вена конгресінде өкілдік еткен еуропалық сарайлармен бірге ғасырдың ортасына дейін сақталған аумақтық және консервативті континенталдық тәртіпті құру үшін жұмыс істеді. Ол Францияға қарсы қатал шарттарға қарсы болды, өйткені ол өшпенділік пен кек алуға негіделген келісім қажетті күштер тепе-теңдігін бұзады деп сенді. Франция Бурбон монархиясын қалпына келтірді және оның шекаралары 1791 жылғы деңгейге қайта оралды. Оның британдықтар басып алған колониялары қайтарылды. 1820 жылы Кастлерэй араласпау саясатын жариялады, Ұлыбритания континенттік істерден алшақтап жүруі керек деп ұсынды. 1815 жылдан кейін Кастлерэй ел ішінде оны 1819 жылғы Питерлу қырғынымен байланыстыратын қатал шараларды қолдады. Ирландия мен Ұлыбританияда кеңінен жек көрініп, шаршап, жеке өмірінде де қиындыққа тап болған Кастлерэй 1822 жылы өз-өзіне қол жұмсады.

Ирландиядағы ерте өмір және мансап

Роберт 1769 жылдың 18 маусымында Дублиннің Нортсайд аймағындағы Генри көшесі, 28 номерлі үйde дүниеге келді. Ол Роберт Стюарт (үлкен) пен оның әйелі Сара Фрэнсис Сеймур Конвейдің екінші және жалғыз тірі баласы еді. Оның ата-анасы 1766 жылы неке қиып, отбасын құрды.

Стюарттар

Стюарттар – Донегалға қоныс аударған шотландтық отбасы болды, олардың ырысы Кастлерегтің әкесі Александр Стюарттың Шығыс Үндістан компаниясының мұрагерімен үйленуі арқасында өзгерді. Бомбейдің бұрынғы губернаторы Роберт Коуанның қалдырған мүлігі Солтүстік Даундағы кең аумақты жерлерді, соның ішінде болашақ отбасылық поместье – Стренгфорд Лауг жағалауындағы Маунт Стюартты сатып алуға мүмкіндік берді. Кастлерегтің әкесі Роберт Стюарт, пресвитериан ( "Диссидент") болғандықтан, орнықты Англикандық қауымдастыққа (Ирландия шіркеуі) жатпады, сондықтан реформаның жақтасы ретінде танылды. 1771 және 1776 жылдары ол Даун округінен Ирландияның Төменгі палатасына сайланды. 1778 жылы ол Ирландия еріктілері қозғалысына қосылып, өз иеліктерінен қаруланған және жаттығудан өткен жасақты құрды. Парламентте және еріктілер арасында ол Лорд Шарлемонт пен оның саясатын қолдады. Бұл Ирландияның Асценденция парламентінің тәуелсіздігі үшін еріктілердің күресін қолдады, бірақ оның реформасын және католиктердің құқықтарын кеңейтуді қолдамады. 1789 жылы Роберт Стюарт ағасы Лондондерри бароны, 1795 жылы Кастлерег виконты, ал 1796 жылы Лондондерри графы атанды. Бұл оған 1800 жылғы Одақ шартынан бастап Ирландияның өкілдік етуші теңі ретінде Вестминстердегі Лордтар палатасында отыруға мүмкіндік берді. 1816 жылы ол Лондондерри маркизі болды. Жас Роберттің анасы, бала туғанда қайтыс болды. Леди Сара Фрэнсис Сеймур Конвей – Гертфордтың 1-маркизі Фрэнсис Сеймур Конвей мен Изабелла Фицройдың қызы еді. Лорд Гертфорд бұрынғы британ елшісі Францияда (1764–65) және Ирландияның лорд-лейтенанты (1765–66) болған. Изабелла Фицрой – Графтонның 2-герцогы Чарльз Фицройдың қызы. Бес жылдан кейін оның әкесі Чарльз Пратттың (1-граф Камден, 1714–94) тәуелсіз мінезді қызы, леди Фрэнсис Праттке үйленді, бірақ ол кейіннен бас тартты, өйткені ол Камденге "әйелдердің алдында ашық мойындауға болмайтын" ауруға шалдыққандығын айтты, яғни жыныстық жолмен жұққан ауру. Стюарт Берктің революция француз Кромвелін тудырады деген пікіріне сенбеді, бірақ Парижден тыс жерде еркіндік принциптерінің жеткілікті түрде қалыптаспағанын мойындады. Революциялық фракциялар – якобиндер мен жирондистер, астанада билік үшін күрескенде, "соңғы шешімді қабылдайтын" – "жалпы халық" болатын. Стюарт олардың қалған азаматтық шектеулерін жоюды талап еткенмен, католиктерге протестанттарға қарағандай, қырық шиллингтік еркін иелік шарттары бойынша дауыс беру құқығын беруді қолдамады. Алайда, оның Питке деген адалдығы бұрынғыдан да мықты болды.

Неке

1794 жылы Стюарт Джон Хобарттың қызы, Букингемширдің 2-ші графы Амелия (Эмили) Хобартқа үйленді. Оның анасы Каролина Коноли, 18 ғасырдың басында Ирландияның Төменгі палатасының спикері және Ирландиядағы ең бай жер иелерінің бірі болған Уильям Конолидің немере қызы еді. Каролинаның ағасы Томас Коноли, Лийнстер герцогинясы Эмили Фицджеральдтың әпкесі, Лейза Ленноксқа үйленген. Оның ұлы және Эмилидің неке арқылы туысы лорд Эдвард Фицджеральд Біріккен ирландтардың жетекшісі және 1798 жылғы Ирландия көтерілісінің басында олардың шейіті болды. Эмили Стюарт Ирландияда да, Лондонда да күйеуі үшін керемет үй иесі ретінде танымал болды, әсіресе оның маңызды дипломатиялық миссиялары кезінде. Кейінірек ол Регенттік Лондонының жоғары қоғамындағы жетекші тұлғалардың бірі болды және Алмакстің қамқоршы әйелдерінің қатарында болды. Замандастары оның сұлулығымен, әңгімеге құштарлығымен және ерекше мінезімен еске алады.

Біріккен ирландтарды басу

1795 жылы Питт Уильям Фицвильямды, 4-ші граф Фицвильямды Ирландияның Лорд-лейтенанты қызметінен алмастырды. Фицвильям, Стюарттың еңбексіз туысы, 2-ші граф Камденмен бірге католиктердің эмансипациясын парламентке қабылдау арқылы аяқтауды ұсынды. Камденнің Дублинге келгеніне наразылық білдіріліп, тәртіпсіздіктер болды, сондай-ақ сол жылы Стюарт Ирландияның Төменгі палатасындағы орынды тастап, үкімет тарапынан, Дублин замкісінің басшылығынан қолдау көрсетушілерге қосылды. Стюарт тәжірибесіз және беделсіз Лорд-лейтенанттың маңызды кеңесшісіне айналды, ол Стюарттан он жыл ғана үлкен болды. 1796 жылдың тамызында Стюарттың әкесі Лондондерри графы атағына көтерілді. Ұлы болғандықтан, Стюарт енді Виконт Кастлерег деп аталды. Қыркүйекте француздық байланыстарды анықтағаннан кейін Кастлерег жеке өзі Белфаст және оның айналасындағы аймақтарда (“Белфаст қоршауы”) бірнеше шабуылдарды басқарды, нәтижесінде Біріккен Ирландияның жетекші мүшелері ұсталды. Олардың арасында 1790 жылғы сайлауда оны қолдағандар да болды. 1796 жылдың желтоқсанында Ирландияға үлкен француз экспедициясы Бантри шығанағына қонуға тырысты, бірақ бұл қарсы желдің салдарынан мүмкін болмады. Милиция офицері ретінде Кастлерег француз әскерінің кәсіби сарбаздарымен және олардың елдегі бүліктерді тудыру мүмкіндігін жақсы білді. 1797 жылдың ақпанында Кастлерег, соңғы рет Дублин замкісі әкімшілігіне Ирландия Королінің мөрінің сақтаушысы болып тағайындалды. Әскери жағдай жарияланғаннан кейін ол Қазыналық лорд және Ирландияның Жеке кеңесінің мүшесі болды (1797–1800). Камденнің ұсынысымен Кастлерег жиі болмайтын Бас хатшының көптеген ауыр міндеттерін өз мойнына алды, ол күнделікті басқаруға және Дублин замкісінің Палатадағы ықпалын күшейтуге жауапты болды. Осы қызметте және 1798 жылдың наурызынан бастап Бас хатшы міндетін атқарушы ретінде Кастлерег 1798 жылдың мамыр және маусым айларында болған Біріккен Ирландия көтерілісін басуда маңызды рөл атқарды. 1798 жылдың қарашасында Кастлерег Камденнің ізбасары Лорд Корнуоллис тарапынан Бас хатшы лауазымына ресми түрде тағайындалды.

Уильям Орр мен Джеймс Портердің өлім жазасына кесілуі

Кастлерегтің жалпы саясаты көтерілісшілердің қатарларына дереу кешірім беру болды, олардың көпшілігі кейіннен еоманрияға қабылданып, ал саяси көшбасшыларға басым назар берілді. Бірақ көтеріліске дейін ол-ақ "Қанды Кастлерег" деген лақап атқа ие бола бастады. 1797 жылдың қазан айында оның келіншегі, леди Фрэнсис, Уильям Оррдың өмірі үшін Камденге өтініш жасады. Көтеріліс кезінде, оның ішінде Маунт Стюарт қысқа мерзімге басылып алынғаннан кейін, Кастлерег Пресвитериандық солтүстіктегі Біріккен ирландтардың жетекшілеріне американдық жерсін беруге келісім берді. Бірақ Джеймс Портердің ісінде ерекшелік жасалды, ол Кастлерегтің әкесі, лорд Лондондерридің төрағалығымен өткен әскери сотта, леди Фрэнсистің қайта-қайтағы өтініштеріне қарамастан, атқыланды. Портер, бұрын олардың отбасының Пресвитериан дін қызметкері болған және 1790 жылы оның сайлау агенті қызметін атқарған, Ольстерде графтық ақсүйектерді паш еткен "Билли Блафф" атты сатираның авторы ретінде танымал болды, онда Лондондерри сөзді тиран ретінде әжуаланды.

Одақ актісі мен бостандық туралы уәде

1799 жылы Кастлерег өзінің саяси көзқарасын және Питттің саясатын ілгерілету мақсатында, Ирландия мен Ұлыбританияны Біріккен Корольдікке біріктіретін одақ үшін Ирландия және Ұлыбритания парламенттерінде лоббилеуді бастады. Француздардан қорғанумен қатар, Кастлерег Ирландияны Вестминстер парламентіне тікелей бағындырудың, елді басқарудың басты мәселесі – католиктер мәселесін шешудің ең маңызды артықшылығы деп есептеді. Одақ туралы заңға қол жеткізу үшін жүргізілген науқан кезінде Кастлерег пен Корнуоллис Питттің кабинетінен алған ақпараттарды Ирландия католиктеріне жаңа Біріккен Корольдік парламентіне қатысуға рұқсат етілетіні туралы жеткізді. Алайда, Англиядағы, соның ішінде король Георг III-нің қарсылығы Кастлерегті «Одақтың логикасы» деп санайтын нәрсеге қайшы келуге мәжбүр етті. Питт өзінің уәдесін орындауға тырысты, бірақ король католиктердің эмансипациясына қарсы Генри Аддингтонды премьер-министрлікке тағайындау туралы келісімге келгені белгілі болғанда, Кастлерег пен Питт екеуі де отставкаға кетті. Ирландиядағы көптеген католиктер Кастлерегті уәделерін бұзғаны және британ үкіметінің олардың саяси құқықтарын толыққанды қамтамасыз етуге наразы болғаны үшін ұзақ уақыт бойы жеке жауапкершілікке тартуға ниеттенді. Одан ары, ол шіркеудің ғана емес, тәжге адалдықты уағыздау үшін схемаларға кабинеттік мақұлдау алды. «[Пресвитериандық] синодтағы демократиялық партияға», олардың көпшілігі, егер көтеріліске қатыспаса да, оның принциптерімен терең байланысты болған, қарсы тұру үшін, Католик дін қызметкерлеріне ұқсас схеманы таратуға жасаған тырабына күшті қарсылық көрсетілді: дін қызметкерлері олардың араласушыларына саяси теңдік берілмейінше тәждің қолдауын қабылдамайтын еді. 1810 жылы Кастлерег лауазымынан кеткеннен кейін Дреннан мен оның достары жаңа, либералды Белфаст академиялық институтында пресвитериан дін қызметкерлерін оқыту үшін үкіметтік грант алды. Лондондағы жаңа кабинеттік лауазымның беделіне қарамастан, Кастлерег бала тумағаны туралы қайта-қайта айтылған және Даунширлердің жақтастары емес, 1790 жылы ол тұрған принциптерді еске түсіргендердің келекесімен белгіленген науқанда жеңілді. 1807 жылдың тамызында ол Сыртқы істер министрі Джордж Кэннингпен бейтарап Дания астанасы Копенгагенді британдықтардың бомбалауына келісім берді. Олар француз қолына түседі деп қорқып, Дания-Норвегия флотын басып алуға немесе жоюға тырысты. Бұл оқиға 1807 жылғы ағылшын-орыс соғысына және Данияның Континенттік жүйеге қосылуына және Франциямен одақтасуына әкелді. 1808 жылы Кастлерегке Дюмориес Англияның испан Америкасындағы отарларына қатысты ең жақсы саясат Артур Уэлслидің әскери жаулап алу идеяларын тастап, аумақтардың эмансипациясын қолдау екенін ескертті. Сонымен қатар, Дюмориес эмансипацияға қол жеткізілгеннен кейін, Орлеан герцогымен конституциялық монархия орнатылуы керек деп ұсынды. 1809 жылы Даунширдің жесір маркизасы Лондонда оған қарсы маневр жасағанда, Валхерен экспедициясының сәтсіздігі Кастлерегті ерекше жаулыққа ұшыратты. Кэннинг соққы берді, бірақ Кастлерег қарсыласын жамбасынан жарақаттады. Екі кабинет министрінің де осылай келіспеушіліктерін шешуге тырысқанына көптеген адамдар ашуланды және олар екеуі де отставкаға кетуге мәжбүр болды. Алты айдан кейін Кэннинг оқиғадағы әрекеттерінің толық есебін жариялады, бірақ бастапқыда оған қолдау білдіргендердің көпшілігі Кастлерегтің кабинет әріптесі сатқандығына көз жеткізді.

Сыртқы істер министрі

Үш жыл өткен соң, 1812 жылы Кастлерэг үкіметке қайта келді, бұл жолы Сыртқы істер хатшысы болып, келесі он жыл бойы осы қызметте болды. 1812 жылы Спенсер Персевалдың қазасынан кейін ол Халықтар палатасының басшысы атанды.

Ескерткіштер мен құрмет көрсетулер

Сиднейдегі Кастлерэа көшесі 1810 жылы губернатор Маккуори оның құрметіне аталды. Сидней маңындағы Кастлерег ауданы да 1810 жылы Маккуари оның есімімен атады. Жаңа Оңтүстік Уэльстің солтүстік-батысындағы Кастлереа өзені 1818 жылы Джордж Эванс тарапынан оған арналып, ал Джон Оксли оны зерттеді. Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының Кастлерег сайлау округі де 1904 жылдан 1991 жылға дейін оның атын тасыды.