Кіріспе

Революциялық социалистік халықаралық ұйым, 1963 жылға дейінгі Төртінші Интернационал

Төртінші Интернационал (ТІ) – 1938 жылы Леон Троцкий мен оның жақтастары Кеңес Одағынан және Коммунистік Интернационалдан (Коминтерн немесе Үшінші Интернационал деп те аталады) қуылғаннан кейін Францияда құрылған саяси интернационал. Қазіргі таңда бірыңғай, орталықтандырылған, тұтас Төртінші Интернационал жоқ. Өмір сүрген және тарихының көп бөлігінде Төртінші Интернационал НКВД агенттерімен қуғынға түсіп, Франция, АҚШ сияқты елдер мен Кеңес Одағының жақтастары тарапынан саяси репрессияға ұшырады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі репрессиялар мен қуғын-сүргін салдарынан, кейінгі пролетариат көтерілістерінің көбінесе кеңестік сталиндік партиялар мен радикалды ұлтшыл топтардың ықпалында болуына байланысты Төртінші Интернационал байланысын сақтау үшін күресті, нәтижесінде Төртінші Интернационал мен троцкистер жеңіліске ұшырады және маңызды ықпалға ие бола алмады. Бұл тұрғысынан, Латын Америкасы, Еуропа және Азияны қоса алғанда, әлемнің көптеген елдерінде оның сталинизмге қарсы ұстанымы мен пролетариат интернационализмін қорғауына тартылған ірі троцкистік топтар бар. Осы топтардың көптегені өз ұйымдарының атында немесе маңызды саяси құжаттарында «Төртінші интернационалист» деген атауды тасымалдайды. Троцкистік теория мен ой-пікірге сәйкес, Төртінші Интернационал Коминтернді деградацияға ұшыраған жұмысшы мемлекеті ретінде қарастырды. Дегенмен, ол өзінің идеяларын Үшінші Интернационалдан артық деп санаса да, Коминтерннің жойылуына белсенді түрде шақырмады. Төртінші Интернационалдың қазіргі нұсқасы бұрынғылары сияқты тұтас бірлік ретінде жұмыс істемейді. Төртінші Интернационал 1940 жылы үлкен жарылысқа, ал 1953 жылы одан да ірі бөлініске ұшырады. 1963 жылы бөлінген топтардың ішінара қайта бірігуі болды, бірақ ұйым толыққанды қалпына келмеді және жалғыз трансұлттық ұйым ретінде қайта құрыла алмады. Троцкистердің осы жағдайға жауабы – әлем бойынша бірнеше Интернационал құру болды, олардың кейбіреулері тарихи Төртінші Интернационалдың нағыз мұрасы мен саяси сабақтастығын қай ұйым білдіретіні туралы дауласты.

Троцкизм

Троцкистер өздерін капитализм де, сталинизм де қарсы жұмыс істейтін күш ретінде қарастырады. Троцкий "тұрақты революция" теориясында баяндалғандай, пролетариат революциясын қолдады және егер социалистік революциялар басқа елдерде де жылдам таралмаса, жұмысшылар мемлекеті жау капиталистік әлемнің қысымына төтеп бере алмайды деп сенді. Бұл теория сталиншілердің "бір елде социализм" тұжырымына қарсы қойылды, олар Совет Одағында ғана социализм құруға болатынын айтты. Сонымен қатар, Троцкий және оның жақтастары Иосиф Сталиннің билігінің тоталитарлық сипатқа ие болуын қатаң сынады. Олар демократиясыз социализм мүмкін емес екенін мәлімдеді. Осылайша, Совет Одағындағы демократияның жоғалуына байланысты, олар бұл енді социалистік жұмысшылар мемлекеті емес, деградацияға ұшыраған жұмысшылар мемлекеті деген қорытындыға келді. Нәтижесінде, Троцкий ішкі жер аударуға жіберілді, ал оның жақтастары түрмеге қамалды. Бірақ Сол оппозиция Совет Одағының ішінде құпия жұмысын жалғастырды. Троцкий 1928 жылы Түркияға жер аударылды. Одан Францияға, Норвегияға, соңында Мексикаға көшті. 1940 жылдың тамызында Сталиннің бұйрығымен Мексикада қаны төгілді.

Халықаралық саяси

Саяси интернационал – саяси партиялар немесе белсенділердің ортақ мақсат үшін қызметтерін үйлестіруді мақсат тұтқан ұйым. Социалистердің халықаралық негізде ұйымдасуының ұзақ тарихы бар, Карл Маркс Халықаралық жұмысшылар қауымдастығын басқарды, ол кейін «Бірінші интернационал» деп аталды. 1876 жылы Халықаралық жұмысшылар қауымдастығы таратылғаннан кейін, ұйымды қайта жандандыруға бірнеше әрекет жасалды, нәтижесінде 1889 жылы Социалистік Интернационал (Екінші интернационал) құрылды. Бұл ұйым 1916 жылы Бірінші дүниежүзілік соғысқа байланысты туындаған келіспеушіліктерден кейін таратылды. 1923 жылы ұйым Еңбек және Социалистік Интернационал ретінде қайта құрылды, бірақ Қазан төңкерісінің және большевиктердің жақтастары Коммунистік Интернационалды (Коминтерн) құрды, оны Үшінші интернационал деп санады. Бұл ұйым демократиялық орталықтану принципі бойынша құрылды, оның құрамдас партиялары ұйымның бүкілдей қабылдаған саясатын іске асыруға міндетті болды. Өздерін «Төртінші интернационал», «Дүниежүзілік социалистік революция партиясы» деп жариялап, троцкистер Коминтернмен және оның алдыңғыларымен үзіліссіздігін ашық түрде мәлімдеді. Олардың осы бұрынғы интернационалдардың маңыздылығын мойындауы, олардың соңында бұзылып кеткеніне сенуімен байланысты. Социалистік интернационал мен Коминтерн әлі де болса, троцкистер бұл ұйымдардың революциялық социализмді және интернационализмді қолдауға қабілетті емес деп есептеді. Сондықтан Төртінші интернационалдың құрылуына себеп – Коминтерн мен Кеңес Одағына қарсы коммунистік оппозиция ретінде қарау емес, күшті саяси ағым құруға деген құштарлық болды. Троцкий оның құрылуы алдағы дүниежүзілік соғыста атқаратын рөліне байланысты аса шұғыл деп санайтын. Троцкий Коминтерннің «Үшінші кезең» саясаты Германияда Адольф Гитлердің билікке келуіне себеп болғанын, ал оның «халық майданы» саясаты (барлық фашизмге қарсы күштерді біріктіруге бағытталған) реформашылдық пен пацифизмге қатысты иллюзияларды тудырып, «фашистік төңкеріс үшін жол ашты» деп мәлімдеді. 1935 жылы ол Коминтерннің сталиндік бюрократияның қолына түсіп қалғанын айтты. Ол және оның үшінші интернационалдан шығарылған жақтастары Лондон бюросының конференциясына қатысты. Осы партиялардың үшеуі «Төртінші интернационалды» шақыратын Троцкий жазған құжатқа қол қоюда Сол оппозицияға қосылды. Олардың екеуі келісімнен бас тартты, бірақ Голландияның Революциялық Социалистік партиясы Халықаралық Сол оппозициямен бірлесіп Халықаралық коммунистік лигасын құрды. Бұл ұстаным Андрес Нин және Лиганың жаңа интернационалды шақыруды қолдамаған басқа да мүшелері тарапынан сынға ұшырады. Бұл топ басқа коммунистік оппозициялармен, ең бастысы – Кеңес партиясындағы Оң оппозициямен байланысты Халықаралық коммунистік оппозициямен (ICO) қайта топтасуға басымдық берді, бұл қайта топтасу ақырында Революциялық социалистік бірлік үшін халықаралық бюроның құрылуына әкелді. Троцкий бұл ұйымдарды орталықшыл деп санады. Троцкийге қарамастан, испандық бөлімше ИКО-ның испандық бөлімшесімен бірігіп, Марксистік бірігудің жұмысшы партиясын (POUM) құрды. Троцкий бірігуді центризмге бағыну деп мәлімдеді. 1931 жылы құрылған Германияның Социалистік жұмысшылар партиясы, Германияның Социал-демократиялық партиясынан сол жақтан бөлініп шыққан, 1933 жылы Халықаралық Сол оппозициямен қысқа уақыт жұмыс істеді, бірақ көп ұзамай жаңа интернационалды шақырудан бас тартты. 1935 жылы Троцкий Төртінші интернационалға ашық хат жазып, Төрт декларацияны растады, сонымен бірге Коминтерн мен Социалистік интернационалдың соңғы бағытын сипаттады. Хатта ол төртінші интернационалды жедел құруды талап етті. Бұл кездесу Халықаралық коммунистік лиганы таратып, оның орнына Троцкийдің көзқарастары бойынша Төртінші интернационал қозғалысын құрды. Төртінші интернационалдың құрылуы бұрыннан бар болатын халықаралық тенденцияның жай ғана қайта аталуы ретінде қарастырылмады. Үшінші интернационал қазір толығымен бұзылған және сондықтан дағдарыс кезінде капитализмді қорғайтын контрреволюциялық ұйым ретінде қарастырылуы керек деп айтылды. Троцкий алдағы дүниежүзілік соғыс Бірінші дүниежүзілік соғыс сияқты, сыныптық және ұлттық күрес толқынын тудырады деп сенді. Ол агенттеріне Троцкийдің есімін тарих кітаптарынан өшіруге тырысу үшін тарихи құжаттар мен фотосуреттерді зерттеуді тапсырды. Тарихшы Марио Кесслердің айтуынша, Сталиннің жақтастары Троцкийге (Троцкий еврей болғандықтан) қарсы көңіл-күйді қоздыру үшін антисемитизмге жүгінді. Сталиннің қызы кейінірек оның Троцкиймен күресі оның кейінгі антисемиттік науқандарының негізін қалады деп мәлімдеді.

Құрылтай конгресі

Интернационалдың мақсаты – жұмысшылар революциясын сәтті жүзеге асыра алатын жаңа, ірі революциялық партиялар құру еді. Олардың пайда болуы алдағы дүниежүзілік соғысқа байланысты және оның нәтижесінде туындайтын революциялық толқынмен байланысты болды. 1938 жылдың қыркүйек айында Париж маңында Альфред Росмердің үйінде өткен құрылтай конференциясына отыз делегат қатысты. Іс-шараға Еуропаның ірі елдерінен және Солтүстік Америкадан (АҚШ-тан үш делегат қоса) өкілдер келді, бірақ шығын мен қашықтық себептерінен Азия мен Латын Америкасынан келген делегаттардың саны аз болды. Көптеген сол кездегі жетекші троцкистер мен троцкистердің белсенді қызмет атқарған елдердің өкілдерінен құралған Халықаралық хатшылық құрылды. Конференция қабылдаған қаулылардың бірі – Өткінші бағдарлама болды. Өткінші бағдарлама – конгрестің стратегиялық және тактикалық тұжырымдамаларын қамтитын, Троцкий бірнеше жылдан бері болжап келген соғыс салдарынан ашылатын революциялық кезеңге арналған бағдарламалық негізгі құжаты еді. Алайда, ол жиі айтылғандай, Төртінші Интернационалдың түпкілікті бағдарламасы емес, сол кездегі қозғалыстың жағдайлық түсінігінің жиынтығы және жұмысшылар билігі үшін күресті дамытуға бағытталған бірқатар өтпелі саясаттарды қамтиды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1939 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Халықаралық хатшылық Нью-Йорк қаласына көшірілді. Халықаралық атқару комитеті отырыс өткізе алмады, себебі АҚШ Социалистік жұмысшылар партиясында (СЖП) Троцкийдің жақтастары мен Макс Шахтман, Мартин Аберн және Джеймс Бернхам бағыты арасында күрес болды. Хатшылықтың құрамына сол кезде қалада болған комитет мүшелері кірді, олардың көпшілігі Шахтманмен бір ойлы болды. Дау Шахтмандықтардың СЖП-ның ішкі саясатымен келіспеушілігіне және Халықаралық төңкеріс федерациясының (ХТФ) КСРО-ны шартсыз қорғауына байланысты болды. Троцкий Шахтман мен Бернхаммен ашық пікірсайыс бастады және 1939–1940 жылдары жазылған, кейін "Марксизмді қорғау" жинағында басылған бірқатар мақалаларында өз ұстанымдарын жетілдірді. Шахтман мен Бернхамның тобы 1940 жылдың басында Халықаралықтан шығып кетті, сонымен қатар СЖП мүшелерінің шамамен 40% олармен бірге кетіп, олардың көпшілігі Жұмысшы партиясының негізін қалаушылары болды.

Төтенше конференция

1940 жылдың мамыр айында Интернационалдың төтенше конференциясы «Батыс жарты шардың бір жерінде» құпия жерде өтті. Ол Троцкийдің өлімінен аз бұрын жазылған манифесті және Интернационал жұмысының бірқатар саясатын қабылдады, соның ішінде Ұлыбританиядағы төртінші интернационалистердің топтарын қайта біріктіруге шақырды. Шахтманды қолдаған хатшылық мүшелері Троцкийдің өзінің қолдауымен төтенше конференцияда партиядан шығарылды. SWP-нің басшысы Джеймс П. Кэннон кейіннен бұл бөліністі толық және түпкілікті деп санамағанын айтса да, екі топ қайта бірікпеді. SWP мен британдық троцкистер арасында тұрақты, бірақ үзіліссіз байланыс болды, нәтижесінде американдықтар Халықаралық жұмысшылар лигасының Революциялық социалистік лигамен бірігуі арқылы, Төтенше конференция сұраған одақ арқылы, өздерінің ықпалын күшейтті. 1942 жылы SWP көпшілігі мен Ван Хейеноорт, Альберт Голдман және Феликс Морроу басқарған қозғалыс арасында Еуропадағы ұлттық мәселе бойынша пікірсайыс басталды. Бұл азшылық нацистік диктатураның социалистік революция емес, капитализммен ауыстырылатынын, осының нәтижесінде сталинизм мен социал-демократияның қайта жандануына әкелетінін болжады. 1943 жылдың желтоқсанында олар SWP-нің сталинизмнің өсіп келе жатқан беделін және капиталистердің демократиялық жеңілдіктерді пайдалану мүмкіндіктерін төмен бағалап отыр деген пікірін сынады. SWP-нің орталық комитеті демократиялық капитализмнің қайта жандануы мүмкін емес екенін, нәтижесінде капиталистердің әскери диктатурасы немесе жұмысшылар революциясы болатынын мәлімдеді. Олар мұның төртінші Интернационалды құру қажеттілігін күшейтетініне және Троцкийдің еңбектерін түсіндіруде қатаң тұрды.

Еуропалық конференция

Соғыстан кейінгі перспективалар туралы соғыс уақытындағы пікірталас 1944 жылдың ақпан айында өткен Төртінші Интернационалдың Еуропалық конференциясының қабылдаған қаулысымен күшейді. Конференция жаңа Еуропалық хатшылықты тағайындады және Францияда тұратын грек Мишель Раптисті, сондай-ақ Мишель Пабло деп танылатын оны, Еуропалық бюросының ұйымдастыру хатшысы етіп сайлады. Раптис және бюроның басқа мүшелері троцкишіл партиялар арасындағы байланысты қайта жаңғыртты. Еуропалық конференция Италияда дамып жатқан революцияның сабақтарын кеңейтіп, соғыс аяқталғанда революциялық толқын Еуропаны шарлайды деген тұжырымға келді. SWP-нің де ұқсас көзқарасы болды. Британдық революциялық коммунистік партиясы (РКП) осымен келіспей, капитализм жаппай дағдарысқа ұшырамайтынын, керісінше экономиканың жақсаруы басталғанын мәлімдеді. Иван Крайпоның төңірегіндегі Француздық Интернационалистік Коммунистік партиясының (ФИК) бір топ басшылары 1948 жылы ФИК-тан қуылғанға дейін осындай пікірді қолдады.

Халықаралық конференция

1946 жылдың сәуір айында Еуропаның негізгі бөлімдерінен және басқа да бірқатар елдерден келген делегаттар "Екінші халықаралық конгресске" қатысты. Бұл Төртінші Интернационалдың Халықаралық хатшылығын қайта құруға бағытталды, Мишель Раптис хатшы болып тағайындалды, ал бельгиялық Эрнест Мандель жетекші рөл атқарды. Пабло мен Мандель Ұлыбританияның революциялық коммунистік партиясы және Францияның интернационалистік коммунистік партиясы ішіндегі басым көпшіліктің қарсылығына тойтарыс беруді көздеді. Бастапқыда олар партия мүшелерін қазіргі басшыларын сайлауға шақырды. Олар Джерри Хилидің РКП-дағы оппозициясын қолдады. Францияда олар Пьер Франк пен Марсель Блейбтреу сияқты, ПХИ-ның жаңа басшылығына қарсы болған топтарды қолдады, бірақ себептері әртүрлі болды. Шығыс Еуропаның сталиндік оккупациясы ең маңызды мәселе болып тұрды және көптеген түсіндірулерге орын берді. Алғашында Интернационал КСРО бұрынғыдан өзгерген жұмысшы мемлекеті болғанымен, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Шығыс Еуропа мемлекеттері әлі де буржуазиялық еді деп санады, себебі жоғарыдан революция мүмкін емес еді және капитализм сақталды. Сонымен қатар, экономиканың жаңару мүмкіндігі де қарастырылды. Мандель бастапқыда мұны жоққа шығарды (бірақ тез арада өз пікірін қайта қарауға мәжбүр болды, кейіннен докторлық диссертациясын капитализмнің күтпеген "үшінші дәуірін" талдау арқылы кеш капитализмге арнады). Мандельдің көзқарасы капитализмнің болашаққа қатысты өміршеңдігі мен перспективалары туралы сол кездегі белгісіздікті бейнеледі, бұл белгісіздік барлық троцкишіл топтардың ғана емес, сонымен қатар жетекші экономистердің арасында да байқалды. Пол Самуэльсон 1943 жылы "инфляция мен дефляцияның ең жаман жақтарының қорқынышты үйлесімі" болу мүмкіндігін болжады, сондай-ақ "экономика ең үлкен жұмыссыздық пен өнеркәсіптік дағдарысқа тап болады" деп алаңдады. Ал Жозеф Шумпетер өз кезегінде "жалпы пікір капиталистік әдістер қайта құру міндетіне жарамайды" деп мәлімдеді. Ол "капиталистік қоғамның ыдырауы қазірдің өзінде жоғары деңгейде" екендігіне күмән келтірмеді.

Екінші дүниежүзілік конгресс

1948 жылғы сәуірде өткен Екінші дүниежүзілік конгресске 22 секциядан делегаттар қатысты. Онда еврей мәселесі, сталиндік режим, отаршылдық елдер және кейбір елдердегі секциялардың ерекше жағдайлары туралы бірқатар қарарлар талқыланды. Осы кезде FI Шығыс Еуропаның "буферлік мемлекеттері" әлі де капиталистік елдер екендігі пікірінде бірікті. Конгресс Интернационалды бүкіл әлемдегі троцкистік топтармен тығыз байланысқа келтіргенімен ерекшеленді. Олардың ішінде Боливияның Революциялық жұмысшылар партиясы және Ланка Сама Сама партиясы сияқты маңызды топтар болды, бірақ бұрынғы үлкен вьетнамдық троцкистік топтар көбінесе Хо Ши Миннің жақтастарымен таратылды немесе сіңірілді. 1948 жылғы Екінші дүниежүзілік конгрестен кейін Халықаралық хатшылық Югославиядағы Иосип Броз Тито режимімен байланыс орнатуға тырысты. Олардың талдауынша, ол Шығыс блогының қалған бөлігінен өзгеше болды, себебі оны Сталиннің басқыншы әскерлері емес, нацистік оккупацияға қарсы күрескен Екінші дүниежүзілік соғыстың партизандары құрды. Жок Хастон басқарған және Тед Грант қолдаған британдық РКП бұл қадамды қатаң сынады. Үшінші дүниежүзілік конгресс жақын арада "халықаралық азаматтық соғыс" болу мүмкіндігін қарастырды. Онда жаппай коммунистік партиялар "белгілі бір қолайлы жағдайларда кеңес бюрократиясы белгілеген мақсаттардан асып, революциялық бағытқа ұмтылуы мүмкін" делінген. Соғыс жақындап қалғандықтан, FI коммунистік партиялар мен социал-демократиялық партиялар империалистік лагерьке қарсы әлем жұмысшыларын қорғауға қабілетті жалғыз күш болады деп есептеді. Осы геосаяси көзқарасқа сәйкес Пабло троцкистердің оқшауланудан құтылуының жалғыз жолы – Төртінші Интернационалдың әртүрлі секцияларының жаппай коммунистік немесе социал-демократиялық партияларға ұзақ мерзімді ентризмге түсуі екенін дәлелдеді. Бұл тактика Entryism sui generis деп аталды, оны Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын қолданылған қысқа мерзімді ентризм тактикасынан ажырату үшін қолданылды. Мысалы, Францияда ашық және тәуелсіз троцкистік партия құру жобасы тоқтатылды, себебі ол Француз коммунистік партиясына енумен қатар саяси жағынан мүмкін емес деп саналды. Бұл көзқарас Төртінші Интернационалда қабылданды, бірақ 1953 жылғы жарылысқа себеп болды. Үшінші дүниежүзілік конгресс секциялары халықаралық азаматтық соғыс перспективасымен келісті. Француз секциясы ентризмнің sui generis тактикасымен келіспеді және Пабло Төртінші Интернационалда жұмысшы класы партияларының тәуелсіз рөлін төмен бағалап отыр деп есептеді. Франциядағы троцкистік ұйымның көпшілігінің басшылары Марсель Блейбтреу мен Пьер Ламберт Интернационалдың бағытына бағынбады. Халықаралық басшылық оларды азшылықпен алмастырды, бұл француз секциясындағы тұрақты жарылысқа әкелді. Дүниежүзілік конгрестен кейін Халықаралық басшылығының бағыты бүкіл әлемдегі топтармен, соның ішінде АҚШ-тың SWP-мен қабылданды, оның басшысы Джеймс П. Кэннон француз көпшілігімен ентризм тактикасын қолдау үшін хат алмасты.

Қайта бірігуден кейін

1963 жылғы қайта бірігуден бері халықаралық троцкизмде Төртінші Интернационалға қатысты бірнеше бағыттар қалыптасты. Қайта біріккен Төртінші Интернационал – халықаралық деңгейде түпнұсқа Төртінші Интернационалға тікелей ұйымдық байланысы бар жалғыз ағым. Халықаралық Комитет пен Халықаралық Секретариат 1963 жылғы съезде қайта бірікті, бірақ Социалистік Еңбек Лигасы мен Интернационалистік Коммунистік Ұйым қатыспады. Халықаралық Социалистік Тенденция да оны көбінесе осылай атайды. Төртінші Интернационалдың Халықаралық Комитетінің мүше топтары өздерін әдетте Төртінші Интернационалдың бөлімдері деп сипаттайды, ал ұйымның өзі «Төртінші Интернационалдың жетекшілігі» деп аталады. Дегенмен, ХКЦИ өзін Төртінші Интернационалдың және троцкизмнің саяси жалғасы ретінде ұсынады, ал Төртінші Интернационал емес. Ол құрылған күнін 1938 жылдан емес, 1953 жылға жатқызады. Кейбір бағыттар Төртінші Интернационал Троцкийдің қазасы мен 1953 жылы ХКЦИ құрылған жылдар аралығында саяси тұрғыдан ауытқып кеткенін айтады; олар оны «қайта құруға», «қайта ұйымдастыруға» немесе «жаңадан құруға» тырысады. Бұл көзқарас Lutte Ouvriere және халықаралық Спартак тенденциясымен туындады және ХКЦИ-ден бөлінген басқалармен де бөлісіледі. Мысалы, 1965 жылдан кейін қайта біріккен Төртінші Интернационалдан шыққан негіздеушілері жаңа «революциялық Төртінші Интернационалды» құруға шақырады. Шындығында, 1993 жылдың маусымында өткен және ҮІЖ секциялары қатысқан съезде ҮІЖ Төртінші Интернационалды қайта жариялады. Басқа троцкистік топтар Төртінші Интернационал өліп қалғанын мәлімдейді. Олар жаңа «жұмысшы интернационалын» немесе Бесінші Интернационалды құруды талап етеді.

Әсері

Троцкистердің басым көпшілігін бір ұйымға біріктіру арқылы Төртінші Интернационал дәстүр қалыптастырды, оны кейін көптеген троцкистік ұйымдар өздерінің дәстүрі деп жариялады. Маркстің «Коммунистік манифестіне» еліктеп, «Өту бағдарламасы» мынандай мәлімдемемен аяқталды: «Барлық елдердің жұмысшылары, ерлер мен әйелдер, Төртінші Интернационалдың туы астына бірігіңдер! Ол – сіздердің алдағы жеңістеріңіздің нышаны!». Онда капиталистерге талаптар қою, Кеңес Одағындағы бюрократияға қарсы тұру және фашизмге қарсы жұмысшылардың күресін қолдау жарияланды. Жұмысшылар партиясы құрған «үшінші лагерь» дәстүрін жалғастыратын «Жұмысшылар бостандығы» партиясы «Троцкий және оның барлық идеялары жеңілді, тіпті кейін қарап еске алғанда, бүкіл тарихи кезең бойы жеңілді» деген пікірде. Басқа топтар оның оң әсерін көрсетеді. ICFI «алғашқы Төртінші Интернационал негізінен өз мақсаттарына адал болған кадрлардан тұрды» деп мәлімдейді. Қайта біріккен FI «Төртінші Интернационал капитализммен, оның фашистік немесе демократиялық түрлерінде де келісім жасаудан бас тартты» деп санайды. Олардың пікірінше, «Троцкий Төртінші Интернационалды құрған кезде жасаған көптеген болжамдары тарихпен расталмады. Бірақ оның негізгі саяси бағалары толық ақталды».