Кіріспе
Әзірбайжан саясаты авторитарлық жүйеде жүзеге асырылады, онда сайлаулар еркін және әділ өткізілмейді, саяси оппозиция қудаланғанымен, азаматтық құқықтар шектелген, адам құқықтарын бұзу кең таралған, сыбайлас жемқорлық өркендеген, ал билік Президент Ильхам Әлиев пен оның отбасының қолында шоғырланған. Әзірбайжан номиналды түрде жартылай президенттік республика болып табылады, онда Әзірбайжан Президенті мемлекет басшысы, ал Әзірбайжан Премьер-Министрі үкімет басшысы болып табылады. Атқару билігі президент және үкімет тарапынан жүзеге асырылады. Заң шығарушы орган (Әзірбайжанның Ұлттық жиналысы) және сот жүйесі номиналды түрде тексерулер мен тепе-теңдіктерді қамтамасыз етеді, бірақ екі институттың да іс жүзінде атқару билігінің қатаң бақылауында екені белгілі. 1969 жылдан бері Әзірбайжан саясатына Әлиевтер отбасы үстемдік етеді. Гейдар Әлиев 1969 жылдан 1982 жылға дейін Әзірбайжан Коммунистік партиясының бірінші хатшысы ретінде, ал 1993 жылғы әскери төңкерістен кейін билікті басып алғаннан соң 1993 жылдан 2003 жылға дейін Әзірбайжан Президенті ретінде Кеңес Әзірбайжанын басқарды. Гейдардың ұлы Ильхам Әлиев 2003 жылы президенттік лауазымға тағайындалды.
The Politics of Azerbaijan take place in an authoritarian system where elections are not free and fair, political opponents are repressed, civil rights are limited, human rights abuses are widespread, corruption is rampant, and power is concentrated in the hands of President Ilham Aliyev and his extended family. Azerbaijan is nominally a semi presidential republic, with the President of Azerbaijan as the head of state, and the Prime Minister of Azerbaijan as head of government. Executive power is exercised by the president and the government. Checks and balances are nominally ensured by the legislature (Azerbaijan's National Assembly) and the Judiciary but both institutions are in practice firmly controlled by the executive. The politics of Azerbaijan have since 1969 been dominated by the Aliyev family. Heydar Aliyev governed Soviet Azerbaijan from 1969 to 1982 as First Secretary of the Communist Party of Azerbaijan, and as President of Azerbaijan from 1993 to 2003 after seizing power in the aftermath of a 1993 military coup. Ilham Aliyev, Heydar's son, was installed as president in 2003.
Саяси тарих
1991 жылғы 30 тамызда Әзірбайжан бұрынғы Кеңес Одағынан тәуелсіздігін жариялады, Әзірбайжан Коммунистік партиясының бұрынғы бірінші хатшысы Аяз Мұталибов елдің алғашқы президенті болды. 1992 жылғы наурыз айында Таулы Қарабақтағы Ходжалиде азербайжандықтардың жаппай қырғынынан кейін Мұталибов отставкаға кетті және ел саяси тұрақсыздық кезеңін бастан кешірді. 1992 жылғы мамыр айында ескі саяси элита Мұталибовты қайта билікке қайтарды, бірақ бір аптадан кейін жоспарланған президенттік сайлауды тоқтату және барлық саяси қызметке тыйым салу әрекеттері оппозициялық Әзірбайжан Халықтық Фронты партиясын (АХФ) қарсылық қозғалысын ұйымдастырып, билікті алуға итермеледі. АХФ реформаларының бірі ретінде негізінен коммунистік Жоғарғы Кеңес таратылып, оның функциялары 50 мүшеден тұратын заң шығарушы органның жоғарғы палатасы – Ұлттық Кеңеске берілді. 1992 жылғы маусымда өткен сайлау нәтижесінде АХФ жетекшісі Әбульфаз Елшібей елдің екінші президенті болып сайланды. 1992 жылғы 7 маусымда 7 кандидат қатысқан ұлттық президенттік сайлау өтті, онда Елшібей 54% дауыс жинап, Әзірбайжан президенті болып сайланды. 1992 жылғы жазда Елшібей Әзірбайжаннан Кеңес әскерінің толық шығуына қол жеткізді, бұл Балтық елдерінен кейін Совет әскерінің қатысуы жоқ алғашқы және жалғыз бұрынғы Кеңес республикасы болды. Сонымен қатар, Елшібей үкіметі ұлттық Каспий теңіз флотын құрды және Ресеймен Бакуде орналасқан Кеңес Каспий флотының төрттен бір бөлігін алу туралы келісімге қол жеткізді. Ұлттық Кеңес президенттік өкілеттіктерді жаңа спикерге, Әзірбайжан Коммунистік партиясының бұрынғы бірінші хатшысы (1969-81) және кейіннен Кеңес Одағының Политбюро мүшесі, КГБ және КСРО Премьер-Министрінің орынбасары (1987 жылға дейін) Гейдар Әлиевке берді. 1993 жылғы тамызда Елшібей жалпыұлттық референдум арқылы биліктен ресми түрде шеттетілді, ал Әлиев қазан айында тек номиналды қарсылықпен 5 жылдық мерзімге президент болып сайланды. Әлиев 1998 жылы тағы да 5 жылға сайланды. ЕҚЫҰ ДИАҚБ сайлауды бақылау жөніндегі баяндамасының қорытындыларында «Әзірбайжан Республикасының билігі елдің сайлау практикасын айтарлықтай жақсартуға нақты саяси ниет танытты. Бұл бағыттағы күш-жігер 1998 жылдың көктемінде сайлау заңнамасын ЕҚЫҰ міндеттемелеріне сәйкес келтіру үшін қайта қараумен, 1998 жылғы тамызда цензураны ресми түрде жоюмен және 1998 жылғы қыркүйектің соңында жаңа Азаматтық заңды бекітумен басталды. Осылайша билік халықаралық қауымдастықтың көтерген мәселелеріне оң жауап берді және сайлау процесін өткізудегі халықаралық стандарттарға сай болуға дайын екендігін көрсетті». Парламент спикері президенттен кейін мұрагерлікке ие болды, бірақ 2002 жылдың соңында конституция өзгертілді: енді премьер-министр мұрагер болады. 2003 жылғы тамызда Ильхам Әлиев премьер-министр болып тағайындалды. 2003 жылғы қазан айында өткен президенттік сайлауда Ильхам Әлиев жеңіске жетіп, сол айдың соңында президент болып ант берді, ал Разизаде қайтадан премьер-министр болып тағайындалды. Әзірбайжандағы сайлаулар көбінесе болжамды болады, көп талдау қажет емес. Президент Ильхам Әлиев және оның Жаңа Әзірбайжан партиясы алаяқтық дауыстар арқылы билікті берік ұстап отыр; халықаралық бақылаушылар елдегі сайлаудың бірін де еркін және әділ деп санаған емес. 2018 жылғы сәуірде президент Ильхам Әлиев ірі оппозициялық партиялар алаяқтық деп бойкот еткен сайлауда төртінші рет қатарынан президент болып сайланды.
Төрағалардың орынбасары
Әзірбайжанның вице-президенттері – Президентке бағынышты жоғары лауазымды шенеуніктер. Бірінші вице-президент және вице-президенттерді Президент тағайындайды және қызметтен босатады. Егер Президент мерзімінен бұрын отставкаға кетсе, 60 күн ішінде, жаңа сайлаулар тағайындалғанға дейін, Президенттің өкілеттіктерін Әзірбайжанның Бірінші вице-президенті жүзеге асырады. Әзірбайжанның Бірінші вице-президенті қол сұғылмаушылыққа ие; қылмыс жасалған жерде ұсталған жағдайларды қоспағанда, қамауға алынбайды, қылмыстық жауапкершілікке тартылмайды, тінтіп қарауға немесе жеке тінтуге жарамайды. Сайлау құқығы бар және басқа мемлекеттерге міндеттемесі жоқ жоғары білімі бар кез келген азамат Әзірбайжанның вице-президенті бола алады. Вице-президенттер иммунитет құқығына ие.
Заң шығарушы билік
Әзірбайжан Республикасының Ұлттық жиналысы – Әзірбайжандағы үкіметтің заң шығарушы органы. Бірпалаталы Ұлттық жиналыста 125 депутат бар: бұрын 100 мүше бес жылдық мерзімге бір мандаттық округтерде сайланды, ал 25 мүше пропорционалдық өкілдікпен сайланды; алайда, соңғы сайлаудан бастап барлық 125 депутат бір мандаттық округтерден сайланды. Дауыс беру ресми түрде еркін, жеке және құпия болып табылады. Үміткерлерді саяси партиялар, олардың блоктары немесе сайлаушылар тобы тікелей ұсына алады. 18 жасқа толған барлық азаматтар, сот шешімімен қабілетсіз деп танылғандарды қоспағанда, сайлауға құқылы. 25 жасқа толған әрбір азамат, белгілі бір шектеулермен (мысалы, екі азаматтығы болуы, шетел мемлекетке қарызы болуы, биліктің атқарушы немесе сот тармақтарында лауазымды болуы, белгілі бір шектеулермен ақы төленетін қызметпен айналысуы, діни қызметкерлер, сотпен расталған қабілетсіздік, ауыр қылмыс жасағаны үшін сотталған немесе жазасын өтеуде болуы) сайлануға құқылы. Сайлау нәтижелерінің заңдылығы Конституциялық сот тарапынан әрбір үміткер бойынша расталады, ал 83 депутаттың лауазымына бекітілгеннен кейін Ұлттық жиналыс құрылады. Әр жылы Әзірбайжан Республикасының Ұлттық жиналысы екі кезекті – көктемгі және күзгі сессияларды өткізеді. Төтенше сессияларды оның спикері Әзірбайжан Республикасының Президентінің немесе Ұлттық жиналыстың 42 депутатының өтініші бойынша шақырады. Төтенше сессияның күн тәртібін оны шақырушылар дайындайды. Күн тәртібіндегі мәселелер талқыланғаннан кейін төтенше сессия аяқталады. Әзірбайжан Республикасының Ұлттық жиналысының сессияларының отырыстары халыққа ашық болады. Милли Мәжіліс сессиясының отырысы 83 депутаттың немесе Әзірбайжан Республикасы Президентінің ұсынысы бойынша жабық форматта өте алады. Жиналысты Милли Мәжіліс спикері басқарады, оған бірінші вице-спикер және екі вице-спикер көмек көрсетеді. Қазіргі жиналыстың спикері – Огтай Асадов, бірінші вице-спикер – Зияфет Асқаров, ал вице-спикерлер – Бахар Мурадова мен Вале Аласгаров. Қазіргі кезде (2015-2010 жылдар аралығында) Ұлттық жиналыста 21 әйел және 104 ер адам депутат болып сайланды. Ұлттық жиналыс өзінің бағыттары бойынша 15 комитетке бөлінген. Оның құрамына сонымен қатар Есеп комитеті, Топонимикалық комиссия, Тәртіптік комиссия және «Әзірбайжан» газеті кіреді. Заң шығару бастамасын депутат, Республика Президенті, Жоғарғы Сот, Бас Прокуратура, Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің Жоғарғы Кеңесі және дауыс беруге құқығы бар 40 мың азаматтан тұратын топ көтере алады. Нахчыван Автономиялық Республикасы – өзінің сайланған парламенті (Жоғарғы Кеңес) бар, ол 45 депутаттан тұрады және Әзірбайжанның құрамдас бөлігі болып табылады. Жоғарғы Кеңеске сайлау Нахчыван Конституциясымен реттеледі.
Министрлер кабинеті
Министрлер кабинеті – Әзірбайжан Республикасы Президентінің жанындағы атқару билігінің жоғары органы және министрліктерді басқару органы. Президент Әкімшілігіне бағынады. Министрлер кабинеті Президент тағайындалғаннан кейін құрылады, оған бағынышты және Президенттің бұйрығымен қызметтен босатылуы мүмкін. Премьер-министр Министрлер кабинетінің төрағасы болып табылады. Премьер-министрді Әзірбайжан Республикасының Президенті Милли Меджлис мақұлдаған кандидатурасын негізге алғанда тағайындайды. Әзірбайжан Республикасы Министрлер кабинеті Премьер-министр, оның орынбасарлары, министрлер және басқа да орталық атқарушы органдардың басшыларынан тұрады. Жаңа Президент қызметке кірген кезде Министрлер кабинеті таратылады, ол жаңа кабинетті шақырады. Министрлер кабинетінің өкілеттіктеріне мемлекеттік бюджетті жобалау және оны Президентке ұсыну, бюджетті орындау, мемлекеттік экономикалық және әлеуметтік бағдарламаларды іске асыру, қаржы-кредит және ақша-несие саясатын қамтамасыз ету, министрліктерді және Әзірбайжан Республикасының басқа да атқарушы органдарын басқару кіреді. Әзірбайжанның 8-ші үкіметі – қазіргі құрамындағы кабинет.
Сот тармағы
Әзірбайжан конституциясы атақты түрде сот тәуелсіздігіне кепілдік берсе де, атқару билігі прокурорлар мен судьяларды нық бақылайды. Әзірбайжанда судьялар мен прокурорлар саяси оппозицияны қуғындау үшін ынтымақтаса жұмыс істейді.
Сыртқы қатынастар
Әзірбайжан Біріккен Ұлттар Ұйымының, Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымының, НАТО-ның бейбітшілік үшін серіктестігі, Еуро-Атлантикалық серіктестік, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының, Еуропа қайта құру және даму банкінің, Еуропа кеңесінің, CFE шартының, Демократиялар қауымдастығының, Халықаралық валюта қорының және Дүниежүзілік банк мүшесі болып табылады. Түркия (Әзербайжанның тәуелсіздігін алғаш мойындаған ел) Әзербайжанның тәуелсіздігін нығайту, аумақтық тұтастығын сақтау және Каспий теңізінің бай табиғи ресурстарынан туындайтын экономикалық әлеуетін іске асырудағы күш-жігерін тұрақты түрде қолдайды. Түркияның Әзербайжанмен тығыз мәдени байланысы "Бір ұлт, екі мемлекет" деген ұранмен бейнеленеді. Армения Әзербайжанның Таулы Қарабақ аймағындағы этникалық армяндарды Әзербайжан Үкіметіне қарсы ұзақ жылдардан бері жалғасып келе жатқан, өте қатал сепаратистік қақтығыста қолдайды; екі ел әлі де соғыста, 1994 жылдан бері атысты тоқтату режимі сақталған, бірақ 2020 жылдың 27 қыркүйегінде қайта жаңарды. (Таулы Қарабақ қақтығысы және Екінші Таулы Қарабақ соғысын қараңыз). Әзербайжан – мұсылман халқы басым көпшілікті құрайтын және Израильмен стратегиялық одақтастық байланыс орнатып, сирек кездесетін елдердің бірі. Бүгінде Израиль елге маңызды қару-жарақ жеткізушісі болып табылады. (Әзербайжан – Израиль қатынастарын қараңыз). Әзербайжан сонымен қатар Шығыс Еуропалық көршілік саясаты аясында Еуропалық Одақпен жақсы қарым-қатынас қолдайды. (Әзербайжан – Еуропалық Одақ қатынастарын қараңыз). Әзербайжан 2006 жылдың 9 мамырында Бас Ассамблеяда жаңадан құрылған Адам құқықтары жөніндегі кеңеске (АҚК) мүше болып сайланды. Лауазымды атқару мерзімі 2006 жылдың 19 маусымында басталды.
Әскери
Әзірбайжан Қарулы Күштері төрт әскери түрден тұрады: әскер, әскери-теңіз күштері, әуе күштері және әуе қорғанысы күштері. Әзірбайжанның ұлттық қарулы күштері 1991 жылғы қазанда президент жарлығымен құрылды. 1992 жылғы шілдеде Әзірбайжан Еуропадағы қалыпты қару-жарақ туралы шартты (CFE) бекітті, ол қалыпты әскери техниканың маңызды түрлеріне толық шектеулер қояды және осы шектеулерден артық қару-жарақты жоюды қарастырады.