1918-1920 жылдардағы Әзербайжан Демократиялық Республикасы

Кіріспе

1918–1920 жылдардағы Оңтүстік Кавказдағы мемлекет.

Әзірбайжан Демократиялық Республикасы, сондай-ақ Әзірбайжан Халық Республикасы деп те аталады, түркі және мұсылман әлеміндегі алғашқы зайырлы демократиялық республика болды. АДР 1918 жылғы 28 мамырда Транскавказдық Демократиялық Федеративтік Республиканың құлауынан кейін Тифлис қаласында Әзірбайжан Ұлттық Кеңесімен құрылды және 1920 жылғы 28 сәуірде таратылды. Оның орналасқан жері солтүстікте Ресеймен, солтүстік-батыста Грузия Демократиялық Республикасымен, батыста Армения Республикасымен және оңтүстікте Иранмен шектесетін. Халқы шамамен 3 миллион адамды құрады. Баку большевиктердің бақылауында болғандықтан, Гәнжа Республиканың уақытша астанасы болды. Саяси себептермен жетекші Мұсават партиясы қабылдаған «Әзірбайжан» атауы, 1918 жылы Әзірбайжан Демократиялық Республикасы құрылғанға дейін, қазіргі Солтүстік-Батыс Иранның көршілес аймағын анықтау үшін ғана қолданылған. АДР кезеңінде мемлекеттік басқару жүйесі қалыптасты, онда жалпыға бірдей, еркін және пропорционалды өкілдік негізінде сайланған Парламент мемлекеттік биліктің жоғарғы органы болды, ал Министрлер Кеңесі оған жауапты болды. Фатали Хан Хойский оның бірінші премьер-министрі болды. Мұсават көпшілігімен қатар, Ахрар, Иттихад, мұсылман социал-демократтары, сондай-ақ армян өкілдері (120 орынның 21-і) парламентте орын алды. Көптеген мүшелері панисламистік және пантүркістік идеяларды қолдады. Парламенттің маңызды жетістіктерінің бірі – әйелдерге сайлау құқығын беру болды, бұл Әзірбайжанды әлемдегі алғашқы елдердің бірі және әйелдерге ерлермен тең саяси құқықтарды берген алғашқы көпшілікті мұсылман мемлекетіне айналдырды. 1917 жылы, екі ресейлік революция болған кезде, Әзірбайжан 100 жылдан астам уақыт бойы империяның Кавказ вице-корольдігінің құрамында болды, Кавказ арғы бөлігінің қалған бөлігімен бірге, Иранның берілуінен бастап. Ақпан революциясынан кейін патшаның орнынан түсуінен кейін әкімшілік олқылықты жою үшін Арнайы Транскавказ комитеті құрылды. Комитет мүшелері Мемлекеттік Кеңес мүшелері және Армения, Грузия және Әзірбайжанның саяси элитасының өкілдері болды. Комитет келесі айларда ең маңызды мәселелерді Транскавказдық құрылтайшы жиналыста шешу керектігін мәлімдеді. 1917 жылдың сәуір мен мамыр айларында бірнеше мұсылман жиналысы өтті. Транскавказдың көптеген этникалық азшылықтары сияқты, азербайжандықтар ақпан революциясынан кейін Ресейден бөлінуді көздеді. Мұсылман қауымының өкілдері (Маммад Хасан Хажинский, Маммад Амин Расулзаде, Әлимардан Топчубашов, Фатали Хан Хойский және болашақ Әзірбайжан Демократиялық Республикасының басқа негізін қалаушылар) екі басты пікір білдірді: пантүрік, яғни Түркияға қосылу және федерализация (М. Расулзаде ұсынды). Транскавказ аймағы федерализация туралы шешім қабылдады. Жаңа құрылымға сәйкес Транскавказ аймағы толығымен тәуелсіз ішкі саясатты жүргізетін болды, тек сыртқы саясат, қорғаныс және кедендік салықтар жаңа Ресей үкіметінің қарауына берілді. 1917 жылғы Қазан революциясынан кейін Транскавказ үкіметі Ресейдің Азамат соғысына араласқандықтан өз саясатын өзгертуге мәжбүр болды. Транскавказдықтар большевиктер төңкерісін қабылдамады. 1918 жылдың ақпан айында Тбилисиде Транскавказдық Кеңес («Сейм») өз жұмысын бастады, бұл Кавказ халықтарының толық тәуелсіздігіне қарай алғашқы маңызды қадам болды. «Сейм» 125 депутаттан тұрды және 3 жетекші партияны білдірді: грузин меньшевиктері (32 депутат), Әзірбайжан мұсылмандары («Мусават», 30 депутат) және армян «дашнактары» (27 депутат). Большевиктер Сеймге қосылудан бас тартып, Бакуде жергілікті кеңестің өз үкіметін құрды: Баку коммунасы (1917 жылдың қарашасы – 1918 жылдың 31 шілдесі). Коммунаны 85 социал-революционерлер мен солшыл социал-революционерлер, 48 большевиктер, 36 дашнактар, 18 мусаватистер және 13 меньшевиктер құрды. Большевик Степан Шаумян және солшыл СР Прокопиус Джапаридзе Баку коммунасының Халық комиссарлары кеңесінің төрағасы болып сайланды. Ресей империясы құлағаннан кейін Ресейдің Кавказ армиясы әлсіреп кетті. Ресей әскерлерінің орнына жаңа армян әскерлері құрылды, олар соғысқа дайын емес еді. Осы жағдайларды ескере отырып, Транскавказдық Сейм 1917 жылғы 5 желтоқсанда Осман империясымен Ерзинжан келісімін жасады. 1918 жылғы 3 наурызда Ресейдің большевиктер үкіметі Германиямен Брест-Литовск келісімін жасады. Келісім шарттарының бірі – Осман империясына Карс, Батуми және Ардахан аймақтарын беру болды. Келісім шарттары грузиндер мен армяндардың бір жағынан, мұсылмандардың екінші жағынан арасындағы терең қайшылықты көрсетті. Сейм мен Түркия арасындағы бейбіт келіссөздер 1918 жылдың наурыз айында Трапезундта басталды, бірақ нәтиже бермеді. Осман империясы Сеймге Брест-Литовск келісімінің шарттарын қабылдауды талап ете отырып, ультиматум жіберді және Карс, Батуми және Ардахан аумақтарын басып алуға шабуыл жасады. 1918 жылдың наурыз айында этникалық және діни шиеленіс күшейді және Бакуде армян-әзірбайжан қақтығысы басталды. Большевиктер мен олардың одақтастары Мұсават және Иттихад партияларын пантүркішілікпен айыптады. Армян және мұсылман жасақтары қарулы қақтығысқа түсті, формальды түрде бейтарап большевиктер армян тарапын жасырын түрде қолдады. Қаланың барлық әзірбайжандық емес саяси топтары мұсылмандарға қарсы большевиктерге қосылды: большевиктер, дашнактар, социал-революционерлер, меньшевиктер және тіпті большевикке қарсы Кадеттер бірінші рет бірдей барикадалардың артында болды, өйткені олардың барлығы «ресейлік мақсат үшін» күресіп жатты. Әзірбайжандықтарды Осман түріктерімен теңестіре отырып, дашнактар Осман империясындағы армян геноцидіне жауап ретінде қаланың әзірбайжандарын қырғынға ұшыратты. Нәтижесінде, «Наурыз оқиғалары» деп белгілі оқиғада 3000 мен 12000 аралығында мұсылмандар қаза тауып, мұсылмандар Бакуден қуылды немесе жасырынып жүрді. Сонымен қатар, Баку коммунасы Гәнжа маңындағы Осман Кавказ армиясымен ауыр шайқастарға қатысты. Евлех және Агдаш қалаларында шайқастар болды, онда түріктер дашнак және орыс күштерін талқандады. Большевиктердің 1918 жылғы наурыздағы Баку оқиғалары туралы есебі Виктор Сержтің «Ресей революциясының бірінші жылы» еңбегінде келтірілген: «Шаумян басқаратын Баку кеңесі осы уақытта аймақтың билеушісіне айналып, сырттай болса да, анық байқалды. 18 наурыздағы мұсылман көтерілісінен кейін, олар диктатура енгізуге мәжбүр болды. Мұсаваттың қоздырысымен болған бұл көтеріліс, реакциялық буржуазиясы басқаратын тәрік және түрік халқын, орыстардан және армяндардан құралған кеңеске қарсы қойды. Халықтар көшеде бір-бірін қырды. Көптеген түрік портының жұмысшылары (амбал) бейтарап қалды немесе қызылдарды қолдады. Жеңіс кеңеске тиді». 1918 жылғы 26 мамырда Транскавказдық Демократиялық Федеративтік Республика құлап, оның органдары таратылды. Әзірбайжандық фракция Әзірбайжан Ұлттық Кеңесін (ҰК) құрды. Әзірбайжан Ұлттық Кеңесі дереу парламенттік функцияларды өзіне алды және 1918 жылғы 28 мамырда «Әзірбайжан Демократиялық Республикасының» құрылғанын жариялады және төмендегідей Ұлттық хартаны қабылдады:
Әзірбайжан толыққанды тәуелді мемлекет; ол Әзірбайжан халқының билігіндегі Транскавказдың оңтүстік және шығыс бөліктерінен тұрады. Тәуелсіз Әзірбайжан мемлекетінің үкімет түрі демократиялық республика болып белгіленеді. Әзірбайжан Демократиялық Республикасы барлығымен, әсіресе көрші елдермен және мемлекеттермен достық қарым-қатынас орнатуға мүдделі. Әзірбайжан Демократиялық Республикасы өзінің шекараларындағы барлық азаматтарына этникалық тегіне, дініне, сыныбына, кәсібіне немесе жынысына қарамастан, толық азаматтық және саяси құқықтарды кепілдік береді. Әзірбайжан Демо...

The Azerbaijan Democratic Republic, also known as the Azerbaijan People's Republic, was the first secular democratic republic in the Turkic and Muslim worlds. The ADR was founded by the Azerbaijani National Council in Tiflis on 28 May 1918 after the collapse of the Transcaucasian Democratic Federative Republic, and ceased to exist on April 28, 1920. Its established borders were with Russia to the north, the Democratic Republic of Georgia to the north west, the Republic of Armenia to the west, and Iran to the south. It had a population of around 3 million. Ganja was the temporary capital of the Republic as Baku was under Bolshevik control. The name of "Azerbaijan" which the leading Musavat party adopted, for political reasons, was, prior to the establishment of the Azerbaijan Democratic Republic in 1918, exclusively used to identify the adjacent region of contemporary northwestern Iran. Under the ADR, a government system was developed in which a Parliament elected on the basis of universal, free, and proportionate representation was the supreme organ of state authority; the Council of Ministers was held responsible before it. Fatali Khan Khoyski became its first prime minister. Besides the Musavat majority, Ahrar, Ittihad, Muslim Social Democrats as well as representatives of Armenian (21 out of 120 seats gained seats in the parliament. Many members supported Pan Islamist and Pan Turkist ideas. Among the important accomplishments of the Parliament was the extension of suffrage to women, making Azerbaijan one of the first countries in the world, and the first majority Muslim nation, to grant women equal political rights with men. By 1917, when both Russian revolutions took place the territory, Azerbaijan had been part of the empire's Caucasus Viceroyalty for more than 100 years, alongside the rest of the Transcaucasus, ever since Iran's cession. After the February Revolution, the Special Transcaucasian Committee was established to fill the administrative gap following the abdication of the Tsar. The members of the committee were the members of the State Council and representatives of the Armenian, Georgian and Azerbaijan political elite. The committee announced that in the following months the most important issues were to be solved by the Transcaucasian Constituent Assembly. In the course of April and May 1917, several Muslim Assemblies took place. Like many ethnic minorities of Transcaucasia, Azeris aimed at secession from Russia after the February Revolution. Two general opinions were expressed by the representatives of the Muslim community (Mammad Hasan Hajinski, Mammad Amin Rasulzade, Alimardan Topchubashov, Fatali Khan Khoyski, and other founders of the future Azerbaijan Democratic Republic): pan Turkish, meaning joining with Turkey, and federalization (expressed by M. Rasulzade). The Transcaucasian region decided on federalization. In accordance with the new structure, the Transcaucasian region was to have a fully independent internal policy, leaving only foreign policy, defense, and custom to the new Russian government. After the October revolution of 1917, the Transcaucasian government had to change its policy as Russia was now involved in the Civil War. The Transcaucasians did not accept the Bolshevik revolution. In February 1918, the Transcaucasian Council ("Sejm") started its work in Tbilisi, and this was the first serious step towards complete independence of the Caucasian nations. The "Sejm" consisted of 125 deputies and represented 3 leading parties: Georgian mensheviks (32 deputies), Azerbaijan Muslims ("Mussavat", 30 deputies), and Armenian "dashnaks" (27 deputies). Bolsheviks refused to join the Sejm and established their own government of the local Soviet in Baku: the so called Baku Commune (November 191731 July 1918). The Commune was formed by 85 Social Revolutionaries and Left Social Revolutionaries, 48 Bolsheviks, 36 Dashnaks, 18 Musavatists and 13 Mensheviks. Stepan Shaumyan, a Bolshevik, and Prokopius Dzhaparidze, a leftist SR, were elected Chairmen of the Council of People's Commissioners of the Commune of Baku. The Russian Caucasus Army was degrading after the collapse of the Russian Empire. The Russian forces were substituted by new Armenian bodies, which were not prepared for the war. Given the circumstances, the Transcaucasian Sejm signed the Armistice of Erzincan with the Ottoman Empire on December 5, 1917. On March 3, 1918, the Bolshevik government in Russia signed the Brest Litovsk Treaty with Germany. One of the terms was the loss of the regions of Kars, Batumi, and Ardahan to the Ottoman Empire. The terms of the Treaty revealed a deep conflict between Georgians and Armenians on one side and the Muslims on another. The peace talks between the Sejm and Turkey started in March 1918, in Trapezond did not have any results. The Ottoman Empire delivered an ultimatum to the Sejm with requirements to accept the terms of the Brest Litovsk Treaty and initiated an attack to occupy the territories of Kars, Batumi, and Ardahan. In March 1918, ethnic and religious tension grew and the Armenian Azeri conflict in Baku began. The Musavat and Ittihad parties were accused of Pan Turkism by the Bolsheviks and their allies. The Armenian and Muslim militias engaged in an armed confrontation, with the formally neutral Bolsheviks tacitly supporting the Armenian side. All the non Azeri political groups of the city joined the Bolsheviks against the Muslims: Bolsheviks, Dashnaks, Social Revolutionaries, Mensheviks, and even the anti Bolshevik Kadets found themselves for the first time on the same side of the barricade because they were all fighting "for the Russian cause". Equating the Azeris with the Ottoman Turks, the Dashnaks launched a massacre on the city's Azeris in revenge for the Armenian genocide in the Ottoman Empire. As a result, between 3,000 and 12,000 Muslims were killed in what is known as the March Days. Muslims were expelled from Baku or went underground. At the same time, the Baku Commune was involved in heavy fighting with the advancing Ottoman Caucasian Army of Islam in and around Ganja. Major battles occurred in Yevlakh and Agdash, where the Turks routed and defeated Dashnak and Russian forces. The Bolshevik account of the events of March 1918 in Baku is presented by Victor Serge in Year One Of the Russian Revolution: "The Soviet at Baku, led by Shaumyan, was meanwhile making itself the ruler of the area, discreetly but unmistakably. Following the Moslem rising of 18 March, it had to introduce a dictatorship. This rising, instigated by the Mussavat, set the Tartar and Turkish population, led by their reactionary bourgeoisie, against the Soviets, which consisted of Russians with support from the Armenians. The races began to slaughter each other in the street. Most of the Turkish port workers (the ambal) either remained neutral or supported the Reds. The contest was won by the Soviets." On 26 May 1918, the Transcaucasian Democratic Federative Republic fell and its bodies were dissolved. The Azerbaijani faction constituted itself into the Azerbaijani National Council (NC). The Azerbaijani National Council immediately undertook parliamentary functions and proclaimed the foundation of the "Azerbaijani Democratic Republic" on 28 May 1918 and declared the National Charter, which read as follows:
Azerbaijan is a fully sovereign nation; it consists of the southern and eastern parts of Transcaucasia under the authority of the Azerbaijani people. It is resolved that the form of government of the independent Azerbaijani state is a democratic republic. The Azerbaijani Democratic Republic is determined to establish friendly relations with all, especially with the neighboring nations and states. The Azerbaijani Democratic Republic guarantees to all its citizens within its borders full civil and political rights, regardless of ethnic origin, religion, class, profession, or sex. The Azerbaijani Democratic Republic encourages the free development of all nationalities inhabiting its territory. Until the Azerbaijani Constituent Assembly is convened, the supreme authority over Azerbaijan is vested in a universally elected National Council and the provisional government is responsible to this council. The council was opposed by ultra nationalists who accused it of being too left wing. The council was abolished after the opening of the Parliament on 7 December 1918. This was the first democratic Parliament in the Eastern Muslim world. Alimardan Topchubashov became the chairman of the Parliament while Hasan bey Aghayev was assigned as the deputy chairman. In total, the Parliament held 145 sessions in which more than 270 draft laws were discussed, and 230 of them were adopted. The last emergency meeting of the Parliament was convened on 27 April 1920 after the ultimatum of the Communist Party of Azerbaijan and Baku bureau of the Caucasian Committee of the Russian Communist Party about the surrender of the government to Bolsheviks. Despite the objections of Mammad Amin Rasulzadeh, Shafi bey Rustambayli, and others, the Parliament decided to surrender the government in order not to cause bloodshed. Although they stipulated 7 terms that would guarantee the independence of Azerbaijan, Bolsheviks did not keep their promises, and the Azerbaijan Democratic Republic was occupied on 28 April 1920 by the 11th Army (Russian Empire).

Саясат

Екі жыл ғана өмір сүргеніне қарамастан, көппартиялық Әзербайжан Парламенттік Республикасы мен коалициялық үкіметтер ұлт және мемлекет құру, білім беру, әскер құру, тәуелсіз қаржы және экономикалық жүйелерді қалыптастыру, АДР-ді де-факто мемлекет ретінде халықаралық деңгейде тану, бірқатар мемлекеттермен ресми тану және дипломатиялық қарым-қатынас орнату, Конституцияны әзірлеу және барлық азаматтарға тең құқықтар беру бойынша бірқатар шаралар атқарды. Бұл 1991 жылы тәуелсіздікті қайта орнату үшін маңызды негіз болды. Дегенмен, Парламент қиын жағдайда жұмыс істеді, білім беру және халықты сауаттандыру оның саясатындағы басты факторлардың бірі болды. Әзербайжан Демократиялық Республикасы елдің әртүрлі аймақтарында қыздарға арналған жаңа мектептер, ауылдардағы ауруханалар, кітапханалар мен мұғалімдерді даярлау курстарын ашты. 1919 жылдың 1 қыркүйегінде Баку мемлекеттік университетінің құрылуы Әзербайжан Демократиялық Республикасының білім беру саясатындағы маңыздылығын көрсетеді. Әзербайжан Демократиялық Республикасы құлағанымен, Баку мемлекеттік университеті болашақта тәуелсіздікке қол жеткізуде маңызды рөл атқарды. Парламент жас ұрпақтың білім деңгейін арттыру мақсатында шетелде оқуға мүмкіндік беруді бастады. Мемлекеттік қордың көмегімен 100 студент шетелге оқуға жіберілді.

Аумақтық даулар

Кавказдағы басқа да мемлекеттер сияқты, АДР-дың құрылған алғашқы жылдары аумақтық даулармен толғанды. Атап айтқанда, бұл Арменияның Бірінші Республикасымен (Нахчиван, Таулы Қарабақ, Зангезур (қазіргі Арменияның Сюник облысы) және Қазақ) және Грузияның Демократиялық Республикасымен (Балакан, Закатала және Қах) арадағы дауларды қамтыды. АДР Солтүстік Кавказдың Таулы Республикасының (Дербент) аумақтарына да талаптанды, бірақ Армения мен Грузия арасындағы даулы аумақтарға қатысты болғандай, осы талаптарында соншалықты жарық көре алмады.

Армения-Әзірбайжан соғысы

1918 жылдың жазында Дашнактар, эсерлер мен меньшевиктер бірлесіп, британдық қолдау сұраудан бас тартқан большевиктерді қуғынға шығарып, Орталық Каспий диктатурасын құрды (1 тамыз 1918 – 15 қыркүйек 1918). Орталық Каспий диктатурасын (ОКД) армяндар мен меньшевиктерге көмек көрсету үшін Бакуге әскери күш жіберген британдықтар қолдады. Британдық күштердің (Парсының Энзели қаласынан 1000 сарбаздық элиталық жасақпен келген генерал-майор Лайонел Данстервилл басқарған) мақсаты – Анвер-пашаның түрік әскерлерінің (Ислам армиясы) немесе Кайзердің неміс әскерлерінің (іргелес Грузияда орналасқан) алдында Бакудегі мұнай кен орындарын басып алу, сондай-ақ Кавказ және Орталық Азиядағы большевиктердің күш жинауына тосқауыл қою болды. Баку қаласы тек 1918 жылдың қыркүйегінде Республиканың астанасы атанды. Баку шайқасында түрік әскерлерінің шабуылына тойтарыс бере алмаған Дунстервилл алты апталық оккупациядан кейін 14 қыркүйекте қаланың эвакуациясын бұйырды және Иранға қайтыды; армян халқының көп бөлігі британдық күштермен бірге қашып кетті. Осман Ислам армиясы және оның әзірбайжандық одақтастары, Нури Паша басшылығымен, 15 қыркүйекте Бакуге кірді және наурыздағы мұсылмандарға жасалған қырғынға кек ретін көрсету үшін 10 000 – 20 000 армянды өлтірді. АДР астанасы соңында Гянджадан Бакуге көшірілді. Бірақ, 30 қазанда Ұлыбритания мен Түркия арасындағы Мудрос келісімінен кейін түрік әскерлері Бірінші дүниежүзілік соғыстың одақтастарымен ауыстырылды. 1918 жылдың 17 қарашасында Бакуге, өзін Бакудің әскери губернаторы деп жариялаған британдық генерал Уильям Монтгомери Томсон басқаратын 5000 одақтас әскері келді. Генерал Томсонның бұйрығымен Бакуде әскери кепілдік режимі енгізілді.

Тірі қалу үшін күресу

АДР солтүстіктен Деникиннің әскерлерімен, оңтүстіктен достық емес Иранмен қоршалып, қиын жағдайда қалды. Британдық әкімшілік мұсылмандардың тағдырына қарсы емес, немқұрайлы қарады. Генерал Томсон бастапқыда Республиканы мойындамады, бірақ онымен жасырын ынтымақтастық жасады. 1919 жылдың 25 сәуірінде Ланкаранда большевиктерге ұмтылған Талыш жұмыскерлері ұйымдастырған зорлықты наразылық Мұған аумақтық әкімшілігін – орыс полковнигі Т. П. Сухоруков басқарған әскери диктатураны – құлатты. 15 мамырда Ланкаран ауданының «Жұмысшы және шаруа депутаттары кеңесінің» төтенше съезі Мұған Совет Республикасын жариялады. 1919 жылдың ортасына қарай Әзірбайжандағы жағдай көбінесе тұрақтанып, британдық әскерлер 1919 жылдың 19 тамызында шығып кетті. Бұл АДР-ді Ресей азамат соғысына қатысты бейтарап саясат ұстануға итермеледі. 1919 жылдың 16 маусымында АДР және Грузия генерал Антон Деникиннің ерікті армиясының ақ әскерлерінен – олар шекараларына шабуыл жасаумен қорқытып отырған – қорғану үшін шартқа қол қойды. Деникин Армениямен құпия әскери келісім жасады. Армения Республикасы өз күштерімен Деникин армиясының 7-ші корпусын құрып, Ақ қозғалыстан әскери қолдау алды. Бұл факті АДР мен Армения арасындағы шиеленісті күшейтті. Дегенмен, соғыс болған жоқ, өйткені 1920 жылдың қаңтарында Деникиннің әскері XI Қызыл Армиядан толық жеңіліске ұшырады, ол кейін Әзірбайжан шекарасына әскерін шоғырландыра бастады. Армения мен Әзірбайжан 1919 жылдың бір бөлігінде Қарабақ үшін шайқасты. 1920 жылдың ақпан айына қарай шайқастар күшейді және Қарабақта әскери жағдай енгізілді, оны генерал Самедбей Мехмандаров басқарған жаңа құрылған Ұлттық армия сақтап тұрды.

Әзірбайжан Демократиялық Республикасының құлауы (1920 жылдың сәуір айы)

1918 жылғы Баку сецессиясы Кеңес Ресейі үшін ауыр соққы болды және экономикалық соғыс кезінде зор зардаптарға әкелді. Мәскеудің өте қажет аймақты қайта бақылауға алу ниеті мызғымас және тұжырымды болды, ал осы жолда Кеңес үкіметі кез келген жеңілдікті қабылдауға дайын тұрды. 1918 және 1919 жылдары Кеңес Ресейі екі ел арасында дипломатиялық қарым-қатынас орнатуға жасалған АДР-дің барлық әрекеттерін қабылдамады. 1920 жылы сыртқы істер министрі Георгий Чичерин жіберген радиограммамен басталатын дипломатиялық хабарламамен ерекшеленді, онда былай делінген: «Ресей Федеративтік Социалистік Республикасының үкіметі Ресейдің оңтүстігіндегі Ақ әскердің күштерін тарату және аяқтау мақсатында Совет үкіметімен келіссөздерді дереу бастау туралы бастамамен Әзірбайжанға қайта жүгінеді». Жауабында Әзірбайжан үкіметінің басшысы Фатали Хан Хойский елдің ішкі істеріне араласпау қажеттігін қатыстырып айтты. Кеңес тарапы бұл ұстанымды Деникин басқарған Ақ әскерге Әзірбайжанның көрсеткен қолдауы және Каспий теңізіндегі британдық мүдделерді ілгерілету ретінде қарастырды. Әзірбайжан Демократиялық Республикасы «Әзірбайжан» атауын қабылдағаннан кейін Қажар Иранымен атау дауы туды, соңғысы бұл шешімге қарсылық білдірді. Алайда, осы атау дауымен қатар, жас Әзірбайжан Республикасы Мәскеудегі Кеңестер мен армяндар тарапынан да қауіп-қатерге тап болды. Бакудегі ирандық делегация Зия оль Дин Табатабаидің тапсырмасымен қаладағы үдемелі хаос пен тұрақсыздық кезінде Мұсават партиясының басшылығымен қарқынды келіссөздер жүргізді, бірақ бұл ақырында нәтижесіз болды. Үлкен саяси дағдарыстан кейін 1920 жылдың 1 сәуірінде Әзірбайжан Демократиялық Республикасының Министрлер кабинетінің бесінші құрамы отставкаға кетті. 1920 жылдың сәуір айының басында Ресейдің XI Қызыл Армиясы Әзірбайжан шекарасына жетіп, шабуылға дайындалды. Операцияның ресми күні 1920 жылдың 25 сәуірі деп есептеледі, сол күні Әзірбайжан Коммунистік партиясы партия ұяларын шабуылға қатысатын әскери бөлімдерге айналдырды. 1920 жылдың 27 сәуірінде Нариман Нариманов төрағалық еткен Уақытша революциялық комитет құрылып, АДР үкіметіне ультиматум жіберді. Еңбекші әскерлер мұнай кендерін, мемлекеттік кеңселерді, пошта бөлімдерін басып алды. Полиция полктері көтерілісшілерге қосылды. Қан төгуді болдырмау үшін депутаттар талапты қабылдады және АДР 1920 жылдың 28 сәуірінде ресми түрде таратылды, оның орнын Әзірбайжан Кеңестік Социалистік Республикасы (Әзірбайжан КСР) басты, бірақ АДР 1991 жылдың 18 қазанында қайта құрылған қазіргі Әзірбайжан Республикасымен заңды түрде алмастырылды. 1920 жылдың 30 сәуірінде Бакуге кірген Қызыл Армия Әзірбайжан күштерінен Бакуде өте аз қарсылыққа тап болды, олар Қарабақ майданында байланысты болды. Әзірбайжанның алғашқы коммунистік үкіметі Хұммат және Адалат партияларының солшыл фракцияларынан шыққан жергілікті Әзірбайжандықтардан тұрды. 1920 жылдың мамыр айында Гянджада Ресейдің XI армиясына қарсы Мұсаватистерді билікке қайтару мақсатында көтеріліс болды. Көтеріліс мамырдың 31-не дейін үкіметтік әскерлермен басып тасталды. АДР басшылары Грузия Демократиялық Республикасына, Түркияға және Иранға қашып кетті немесе большевиктер тұтқындап, генерал Селимов, генерал Сулькевич, генерал Агаларов сияқтыларды өлім жазасына кесті (Мамед Амин Расулзадеге кейіннен эмиграцияға рұқсат берілді), ал Фатали Хан Хойский және Бехбудаға Джаваншир сияқтылар армяндық әскерилердің қолынан қаза тапты. Шетелге саяхаттаған студенттер мен азаматтардың көпшілігі сол елдерде қалып, ешқашан оралмады. Бұрынғы Қорғаныс министрі генерал Самедбей Мехмандаров және қорғаныс министрінің орынбасары генерал Әли Аға Шихлинский («артиллерия құдайы» деп аталған) алдымен тұтқындалды, бірақ екі айдан кейін Нариман Наримановтың күш-жігерінің арқасында босатылды. Генерал Мехмандаров пен генерал Шихлинский соңғы жылдарын Әзірбайжан КСР әскери мектебінде оқытумен өткізді. Ақырында, «әзербайжандықтар 1918-1920 жылдар аралығындағы қысқа мерзімді тәуелсіздігін оңай және жылдам беріп қоймады. Ресейдің қайта басып алуына қарсы тұрған 20 мыңға жуық адам қаза тапты». Алайда, Әзірбайжан КСР-інің құрылысы Әзірбайжанда, әсіресе Бакудегі өнеркәсіп жұмысшылары арасында большевиктік идеологияға белгілі бір деңгейде қолдау болғандықтан жеңілдегенін атап өту керек.

The Baku secession in 1918 was a sensitive strike for Soviet Russia, and it caused heavy consequences during economic warfare. Moscow's intention to regain control of the vitally necessary region was strong and coherent, and on its way, the Soviet government was ready to accept any concession. In 1918 and 1919 Soviet Russia rejected all attempts made by the ADR to establish diplomatic relations between the two. 1920 was marked by a diplomatic dispatch which started with a radiogram sent by Minister of Foreign Affairs Georgy Chicherin, which said: "The government of the Russian Socialist Federative Republic reverts to Azerbaijan with an initiative to immediately launch talks with the Soviet government aiming at acceleration and finishing of the White army bodies in the South of Russia". In his response, Fatali Khan Khoyski, the head of the Azerbaijan government, insisted on non interference in the internal affairs of the country. The Soviets considered this position as support rendered by Azerbaijan to the White army led by Denikin, and lobby of the British interests on the Caspian Sea. Following the adoption of the name of "Azerbaijan" by the Azerbaijan Democratic Republic, a naming dispute arose with Qajar Iran, with the latter protesting this decision. In tandem with this naming controversy however, the young Azerbaijan Republic also faced a threat from the nascent Soviets in Moscow and the Armenians. The Iranian delegation at Baku, at the behest of Zia ol Din Tabatabaee, held intensive negotiations with the leadership of the Musavat party during the increasing chaos and instability in the city. which, in the end, would prove to be of no avail. After a major political crisis, the Fifth Cabinet of Ministers of the Azerbaijan Democratic Republic resigned on April 1, 1920. At the beginning of April 1920, the Russian XI Red Army reached the border of Azerbaijan and prepared to attack. The official date of the operation is considered April 25, 1920, when the Azerbaijan Communist Party transformed the party's cells into military bodies, which were to take part in the attack. On April 27, 1920, the Provisional Revolutionary Committee with Nariman Narimanov as chairman was established and issued the ADR Government an ultimatum. The labor military detachments managed to occupy oilfields, state offices, post offices. Police regiments defected to the rebels. To avoid bloodshed, the deputies complied with the demand and the ADR officially ceased to exist on April 28, 1920, giving way to the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (Azerbaijan SSR) as its successor state although the ADR would be legally succeeded by the restored contemporary Republic of Azerbaijan on October 18, 1991. The Red Army, which entered Baku by April 30, 1920, met very little resistance in Baku from Azerbaijani forces, which were tied up on the Karabakh front. The first Communist government of Azerbaijan consisted almost entirely of native Azerbaijanis from the left factions of the Hummat and Adalat parties. In May 1920, there was a major uprising against the occupying Russian XI Army in Ganja, intent on restoring Musavatists in power. The uprising was crushed by government troops by May 31. Leaders of the ADR either fled to the Democratic Republic of Georgia, Turkey and Iran, or were captured by the Bolsheviks and executed, including Gen. Selimov, Gen. Sulkevich, Gen. Agalarov: a total of over 20 generals (Mammed Amin Rasulzade was later allowed to emigrate), or assassinated by Armenian militants like Fatali Khan Khoyski and Behbudagha Javanshir. Most students and citizens traveling abroad remained in those countries, never to return. Other prominent ADR military figures like former Minister of Defense General Samedbey Mehmandarov and deputy defense minister General Ali Agha Shikhlinski (who was called "the God of Artillery" ) were at first arrested, but then released two months later thanks to efforts of Nariman Narimanov. Gen. Mehmandarov and Gen. Shikhlinsky spent their last years teaching in the Azerbaijan SSR military school. In the end, "the Azeris did not surrender their brief independence of 1918 20 quickly or easily. As many as 20,000 died resisting what was effectively a Russian reconquest." However, it has to be noted that the installation of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic was made easier by the fact that there was certain popular support for Bolshevik ideology in Azerbaijan, in particular among the industrial workers in Baku.

Мұрагерлік

1991 жылы КСРО тарағаннан кейін тәуелсіздік алған соң, Әзірбайжан Демократиялық Республикасының орнына Әзірбайжан Республикасы келді. Әзірбайжан Республикасының Конституциясы, Әзірбайжан Республикасының Мемлекеттік Тәуелсіздігі туралы Конституциялық актісінің 2-бабында, 1918 жылдың 28 мамырынан 1920 жылдың 28 сәуіріне дейін болған Әзірбайжан Республикасының мұрагері екендігі жарияланған қағидаларын мойындайды. Әзірбайжан Республикасы Әзірбайжан Демократиялық Республикасының ұлттық туын және Республика күні (Әзірбайжан), Әзірбайжан Қарулы Күштері күні, Ұлттық қауіпсіздік қызметінің қызметкерлері күні сияқты бірқатар ұлттық мерекелерді қабылдады, өйткені қазіргі мемлекеттік органдар 1918-1920 жылдардағы Республиканың заңды мұрагерлері деп есептеледі.