Кіріспе

Бос ұшы бар кеңейтілген оқ қатты нысаналарға бақыланған ену үшін қолданылады. Қуыс ұшты оқ – жұмсақ нысанаға тигенде кеңейіп, оқтың барлық немесе көп бөлігін нысанаға қысқа арақашықтықта жеткізетін кеңейтілген оқ түрі. Қуыс ұшты оқтар бақыланған ену үшін қолданылады, себебі теріс ену жанындағы зиянға әкелуі мүмкін (мысалы, ұшақта). Нысана атуда олар үлкен меплаттың арқасында жоғары дәлдікке ие. Олар, жоғары баллистикалық коэффициентке (БК) қарамастан, оқ гармониялық қасиеттеріне және желдің әсеріне сезімтал болатын ұштарға қарағанда дәлірек және болжамдырақ. Пластик ұшы бар оқ – (мысқыл) оқтың бір түрі, ол Шпиццер оқтың аэродинамикалық артықшылығын (мысалы, өте төмен кедергілі оқ қараңыз) және қуыс ұшты оқтың тоқтату күшін беруге арналған.

Механизм

Құрғақ нүктелі аңшылық оқ жұмсақ нысанаға тигенде, ойықта туындаған қысым ішкі жиегіндегі материалды (әдетте қорғасынды) сыртқа қарай кеңейтеді, осылайша снарядтың осьтік диаметрі артады. Бұл процеске көбінесе "саңырауқұлақтандыру" деп аталады, себебі нәтижесіндегі пішін – цилиндрлі негіздегі кеңейген, дөңгелек түйін, көбінесе саңырауқұлаққа ұқсайды. Кеңейген оқтың үлкен алдыңғы беті нысанаға ену тереңдігін шектейді және жарақат жолындағы тіндерге ауыр зақым келтіреді. Көптеген құрғақ нүктелі оқтар, әсіресе орталықтан ұстағыш мылтықтарда жоғары жылдамдықпен қолдануға арналғандары, қаптамамен жабылған, яғни қорғасыннан жасалған оқтың бір бөлігі мыс, латунь немесе жұмсақ болат сияқты қатты металдың жұқа қабатымен оралған. Бұл қаптама оққа қосымша беріктік сыйлайды, енуді арттырады және оқтың ұңғыда қорғасын қалдыруына жол бермейді. Бақыланатын кеңеюге арналған оқтарда қаптама және басқа да ішкі құрылымдық ерекшеліктер оқтың бөлінуіне кедерілгі келтіреді; сынып қалған оқтар соншалықты терең енбейді.

Дұрыс

Олардың құрылысының ерекшелігіне байланысты, қуыс ұшты оқ-дәрілер басқа түрлеріне қарағанда көбінесе дәл болады, себебі оларға желдің қарсылығы және траекторияға әсер ететін басқа да факторлар аз әсер етеді. Нысанаға атуға арналған оқ-дәрілердің кейбіреулері, мысалы Sierra "Matchking" сияқты, оқ ұшында меплат деп аталатын қуысқа ие. Бұл өндірушіге бірдей конструкциядағы оқтардың ұш пішінін және аэродинамикалық қасиеттерін сақтауға мүмкіндік береді, бірақ бұл баллистикалық коэффициенттің сәл төмендеуіне және ауа кедергісінің артуына әкеледі. Нәтижесінде, оқтың траекториясы мен ұңғы бағыты арасындағы жалпы дәлдік аздап төмендесе де, оқтардың тұрақтылығының арқасында келесі атулардың жинақы болуы, көбінесе атушының сезімдік дәлдігін арттырады. Қуыс ұшты оқ-дәрілерді өндіру процесінде оқтың түбі жазық және біркелкі пішіндес болады, бұл патронның кеңейіп жатқан газдары үшін тұрақты поршень бетін қамтамасыз ету арқылы дәлдікті арттырады деген пікір бар.

Сынау

Қуыс ұшты оқтардың терминалды баллистикалық сынағы көбінесе баллистикалық желатинде немесе тінді имитациялап, оқтардың кеңеюіне жағдай жасайтын басқа ортада жүргізіледі. Сынақ нәтижелері әдетте кеңейген диаметрі, ену тереңдігі және салмақ сақталуы арқылы беріледі. Кеңейген диаметр жара қуысының мөлшерін көрсетеді, ену тереңдігі оқтың өмірлік маңызды органдарға жете алатынын көрсетеді, ал салмақ сақталуы оқтың қанша бөлігі фрагменттелгенін және оқтың негізгі бөлігінен ажырағанын көрсетеді. Бұл факторларды қалай түсіну оқтың мақсатына байланысты, және жалпыға қабылданған идеалды көрсеткіштер жоқ.

Заңнама

1899 жылғы Гаага конвенциясының III декларациясы халықаралық қарулы қақтығыстарда денеде оңай кеңейіп немесе жалпақталатын оқтарды пайдалануға тыйым салды. Женева конвенциялары қуыс ұшты оқ-дәрілерге тыйым салады деген жалған түсінік кең таралған, бірақ бұл тыйым осы конвенциялардан әлдеқайда бұрын қабылданған. 1868 жылғы Санкт-Петербург декларациясы 400 грамнан кем салмақты жарылатын снарядтарды, сондай-ақ жараланған әскерлердің азаптарын күшейтуге немесе олардың өлімін сөзсіз етуге арналған қаруларды тыйым салды. Әскери қолдануға қатысты кең таралған тыйымға қарамастан, қуыс ұшты оқ-дәрілер азаматтар мен полиция қызметкерлері қолданатын ең көп таралған оқ түрлерінің бірі болып табылады. Бұл, негізінен, айналасындағы адамдардың тесіп өтетін немесе кері соққыға ұшыраған оқтардан зардап шегу қаупінің төмендеуімен және оқтардың тиімсіздендіру жылдамдығының артуымен байланысты. Көптеген елдерде, тіпті Ұлыбритания сияқты, кеңейтілмейтін және басқа да оқ-дәрілерді пайдалануға тек қана атыс қаруына рұқсаты бар тұлғаларға ғана рұқсат берілсе де, кейбір аң аулау түрлері үшін кеңейтілмейтін оқ-дәрілерді қолдану заңсыз болып табылады.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ – 1899 жылғы Гаага конвенциясының IV 3-тармағына келіспеген санаулы ірі державалардың бірі, сондықтан осы типтегі оқ-дәріні соғыста пайдалануға құқылы. Бірақ АҚШ екінші (1907) Гаага конвенциясының IV 23-тармағын ратификациялаған, онда «қажетсіз азап шеккізуге арналған қару, снаряд немесе материалды қолдануға тыйым салынады» делінген, бұл бірінші конвенцияның IV 3-тармағына ұқсас. Ұзақ жылдар бойы АҚШ әскері осы конвенцияны құрметтеп, кеңейтілмелі оқ-дәрілерді қолданудан бас тартты, тіпті OSS агенттеріне берілген High Standard пистолеттері үшін және E сериялы әуе экипажының аман қалу жиынтықтарындағы Savage Model 24 .22/.410 комбинирленген мылтықтары үшін арнайы FMJ .22LR оқ-дәрілерін жасады. Жанама ұшты оқ-дәрілерді табельдік қару ретінде қолдану мүмкіндігін қарастырғаннан кейін, 2018 жылдан бастауға жоспарланған, АҚШ Армиясы 9×19 мм Parabellum патроны үшін M1153 арнайы мақсаттағы оқ-дәрілерді өндіруді бастады, оның ұшы металл қабықпен жабылған жанама ұшты болып, бастапқы жылдамдығы секундына 293 метр (962 фут) құрайды. Бұл оқ-дәрі нысананы тегіс өтпеуі және жанама зиянды азайту қажет болған жағдайларда қолдануға арналған. Нью-Джерси штаты азаматтардың жанама ұшты оқ-дәрілерін иеленуін шектейді, бірақ егер аңшылық лицензиясы болса және ол ойын үшін заңды болса, өз үйіңізде, жер учаскесіңізде немесе аң аулауға баратын және қайтатын жолда оқ-дәрілерді сақтауға рұқсат етіледі. Заң сондай-ақ барлық жанама ұшты оқ-дәрілерді сатып алынған жерден тікелей үйге немесе жер учаскесіне, немесе аң аулау аймағына немесе мылтық немесе пистолет клубының мүшелері тікелей оқ ату орталығына немесе сатып алынған жерден немесе үйден рұқсат етілген оқ ату орталығына тасымалдауды талап етеді. АҚШ әскері кейбір снайперлік мылтықтарда ашық ұшты оқ-дәрілерді қолданады, олардың жоғары дәлдігіне байланысты. USMC полковнигі, JAG халықаралық құқық бөлімінің бастығы У. Хейс Паркс бұл оқ-дәрінің әскери конвенциямен тыйым салынбағанын, себебі одан туындайтын жаралар практикалық тұрғыдан толық металл қабықпен жабылған оқ-дәрілерге ұқсас екенін айтты.

Винчестер қара тұяқ қорқынышы

1992 жылдың басында Винчестер компаниясы "Қара талон" деген жаңа үлгідегі, қуыс ұшты қолғап пулясын ұсынды. Ол арнайы жасалған, кері тісті жамылғыны пайдаланған. Жамылғы қуыс бөлігінде кесілген, осылайша оны әлсіретіп, соққы тиген кезде алты қанатқа ашылуына мүмкіндік берген. Жамылғының қалың материалы оның ұштарын әдеттегіден қалың жамылғыдағыдай оңай бүгілмейтіндей етіп сақтаған. Жамылғыны әлсірететін тіліктер оның ұшында үшбұрышты пішін қалдырған, ал жамылғының осы үшбұрышты бөліктері кеңейгеннен кейін сыртқа қарай шығып тұрған, соның нәтижесінде бұл пуля "Талон" деп аталған. Оқ-дәрілер "Любалокс" деп аталатын қара бояу сияқты майлаушы затпен қапталған және никельделген латунь гильзаларға салынып, оларды басқа оқ-дәрілерден ерекшелендірген. "Қара талон" оқ-дәрілерінің тиімділігі басқа, сондай-ақ жоғары тиімді қуыс ұшты оқ-дәрілерге қарағанда айтарлықтай жақсармаған болса да, кері тісті жамылғы әртүрлі жағдайларда сенімді кеңеюді қамтамасыз еткен, сондықтан көптеген полиция бөлімдері оны қабылдаған. Винчестердің "Қара талон" өнім атауы кейін оларға қарсы қолданылды. 1993 жылы Сан-Францискодағы 101 Калифорния көшесіндегі атыс оқиғасынан кейін, бұқаралық ақпарат құралдары Винчестерге қарсы тез реакция жасады. Бір баяндамада: "Бұл оқ сізді жақсырақ өлтіреді, оның алты қырқадай тырнағы соққы тигенде ашылып, оқтың диаметрінен үш есеге дейін кеңейеді", - делінген. Америкалық жедел жәрдем дәрігерлері колледжінің (ACEP) президенті жамылғының өткір жиектері медициналық қызметкерлердің терісін кесіп, инфекция тарату қаупін тудыруы мүмкін деген алаңдаушылық білдірді. Кейін ACEP өкілі бұл мәлімдемені растайтын ешқандай дәлел жоқ екенін мәлімдеді. Винчестер "Қара талон" желісіне қатысты бұқаралық ақпарат құралдарының сын-пікірлеріне жауап ретінде оны коммерциялық нарықтан алып тастап, тек құқық қорғау органдарына дистрибьюторларға сатуға көшті. Содан бері Винчестер "Қара талонды" толығымен сатуын тоқтатты, бірақ Ranger T Series және Supreme Elite Bonded PDX1 сияқты жаңа брендтермен дерлік бірдей оқ-дәрілерді шығарады.