Кіріспе
Кванттық теорияның онтологиялық тұжырымдамалары. Имплицитті тәртіп және эксплицитті тәртіп – 1980 жылдардың басында теориялық физик Дэвид Бом жасаған кванттық теорияның онтологиялық тұжырымдамалары. Олар бір құбылысты немесе шындықтың бір қырын түсіну үшін екі түрлі құрылымды сипаттау үшін қолданылады. Атап айтқанда, бұл ұғымдар кванттық физиканың әсем дәлдігімен сипаттап, болжап, бірақ түсіндіруге қиналатын субатомдық бөлшектердің ерекше мінез-құлқын түсіндіру мақсатымен жасалды. Бомның «Толықтығы және имплицитті тәртіп» еңбегінде ол осы ұғымдарды мұндай құбылыстардың көрінісі масштабтар сияқты контекстке байланысты әртүрлі болуы мүмкін екенін немесе әр түрлі негізгі факторлармен сипатталуы мүмкін екенін сипаттау үшін пайдаланды. Имплицитті (сондай-ақ «жабылып салынған») тәртіп – шындықтың терең және негізгі тәртібі ретінде қарастырылады. Керісінше, эксплицитті немесе «ашылған» тәртіпке адамдар әдетте қабылдайтын абстракциялар кіреді. Ол былай деп жазды:
Implicate order and explicate order are ontological concepts for quantum theory coined by theoretical physicist David Bohm during the early 1980s. They are used to describe two different frameworks for understanding the same phenomenon or aspect of reality. In particular, the concepts were developed in order to explain the bizarre behaviors of subatomic particles which quantum physics describes and predicts with elegant precision but struggles to explain. In Bohm's Wholeness and the Implicate Order, he used these notions to describe how the appearance of such phenomena might appear differently, or might be characterized by, varying principal factors, depending on contexts such as scales. The implicate (also referred to as the "enfolded") order is seen as a deeper and more fundamental order of reality. In contrast, the explicate or "unfolded" order includes the abstractions that humans normally perceive. As he wrote:
«Жабылып салынған [немесе имплицитті] тәртіпте кеңістік пен уақыт енді әр түрлі элементтердің тәуелділігі мен тәуелсіздігін анықтайтын басым факторлар емес. Керісінше, элементтердің мүлдем басқа негізгі байланысы мүмкін, одан біздің кеңістік пен уақыт туралы қарапайым түсініктеріміз, сондай-ақ бөлек бар материалдық бөлшектер терең тәртіптен алынған нысандар ретінде абстракцияланады. Бұл қарапайым ұғымдар шындығында «эксплицитті» немесе «ашылған» деп аталатын тәртіпте пайда болады, ол барлық имплицитті тәртіптердің жалпы жиынтығында қамтылған ерекше және айрықша нысан».
Шолу
Имплицитті және эксплицитті реттер туралы ұғым жекелеген нысандарға қарағанда құрылым мен процестің басымдығын көрсетеді. Соңғылары – жақын шамалар ретінде қарастырылады, олар жатқан негізгі процестің көрінісі ғана. Осы көзқарас бойынша, кванттық бөлшектер және басқа да нысандар тек шектеулі тұрақтылыққа және дербестікке ие. Бом кванттық бөлшектердің ерекше мінез-құлқының себебі байқалмаған күштерде екеніне сенді, сондай-ақ кеңістік пен уақыттың объективті шындықтың одан да терең деңгейінен туындауы мүмкін екенін айтты. Ф. Дэвид Питтің сөздерімен айтқанда, Бом біз шындық деп қабылдайтынымыздың бәрі – "үстіңгі құбылыстар, жасырын реттен уақытша ашылған эксплицитті формалар" екенін есептеді. Яғни, жасырын рет – шындықтың пайда болуының бастауы.
Эксклюзивті тәртіп пен кванттық түйісу
Бомның схемасының негізінде эксплицитті реттік бойынша үлкен қашықтықтармен бөлінгендей көрінетін объектілердің байқалатын шамалары арасындағы корреляциялар жатыр (мысалы, Жердегі белгілі бір электрон және Абель 1835 галактикасындағы жұлдыздардың біріндегі альфа бөлшегі, адамзатқа белгілі Жерден ең алыс галактика деп саналатын галактика), олар имплицитті реттіктің көрінісі болып табылады. Кванттық теорияда мұндай объектілердің арасында кванттық байланыс бар. Бұл тәртіпті қарастыру, сигнал беру және демек, себеп-салдар байланысын білдіретін кез келген түсініктерден өзгеше болады. Байқалатын шамалардың корреляциясы себептік әсерді білдірмейді, ал Бомның схемасында соңғысы кеңістік-уақытта "шартты" тәуелсіз оқиғаларды көрсетеді; сондықтан да эксплицитті реттік.
Аң-сезім мен материяның ортақ негізі
Имплицитті тәртіп – жалпы метафизикалық ұғымның ұсынысын білдіреді, оның негізінде материя мен сананың екеуі де түсіндірілуі мүмкін, яғни материя мен сананың екеуі де: (i) әрбір аймақтағы бүкіл құрылымды қамтиды және (ii) үнемі бүктеу және ашылу процестерін қамтиды. Мысалы, материя жағдайында атомдар сияқты денелер тұрақты және дербес болып көрінетін, кеңістік-уақытта анықталған жолды ұстанатын бірліктерді білдіре алады. Аң-сезімге келсек, Бом Карл Прибрам ұсынған дәлелдерге сілтеме жасады, соған сәйкес естеліктер мидың кез келген аймағында орналасуы мүмкін (мысалы, мидың нақты аймақтарында, жасушаларда немесе атомдарда) шоғырланған емес. Бом былай деді: «Жалпы материя туралы әңгімеде айтқанымыздай, енді санада нақты тәртіптің қалай көрініс табатыны туралы мәселеге көшу қажет. Әрине, мұндай тұрақтылықты қамтамасыз ету үшін бұл мазмұн логика ережелерінің және кеңістік, уақыт, себеп-салдар, жалпыламалық сияқты біздің негізгі категорияларымыздың көмегімен ғана емес, сонымен қатар салыстырмалы түрде бекітілген байланыстар арқылы ұйымдастырылуы керек. Қайталанатын, тұрақты және бөлінетін ерекшеліктердің күшті фоны болады, оған қарсы тәжірибе ағынының өткінші және өзгермелі аспектілері [естеліктердің] салыстырмалы түрде тұрақты және фрагменттелген мазмұнына сәйкес реттелген және ұйымдастырылған жылдам әсерлер ретінде көрінеді». Бом сондай-ақ былай мәлімдеді: «Аң-сезімдегідей, әр сәт белгілі бір нақты тәртіпке ие және сонымен қатар өзінің жолымен басқаларын да қамтиды. Сондықтан, бүкіл нәрсеге қатысты әр сәттегі қарым-қатынас оның толық мазмұнында көрінеді: ол барлық басқаларын өзіне "сіңіріп" ұстайды». Бом сананы процесс ретінде сипаттайды, онда әр сәтте бұрын имплицитті болған мазмұн қазір эксплицитті, ал бұрын эксплицитті болған мазмұн имплицитті болады. Шындығында, біздің естелігіміз жоғарыда сипатталған процестің ерекше жағдайы деп айтуға болады, өйткені жазылғанның бәрі ми жасушаларында сақталады және олар жалпы материяның бір бөлігі болып табылады. Біздің естелігіміздің салыстырмалы түрде дербес және тұрақты болуы жалпы материяның эксплицитті тәртібіндегі тұрақтылықты қамтамасыз ететін дәл сол процесс аясында жүзеге асырылады. Осыдан келіп, сананың эксплицитті және айқын тәртібі жалпы материядан түпкілікті түрде ерекшеленбейді.
Су тамшысының ұқсастығы
Бом сондай-ақ, эксплицитті тәртіптің маңызды (немесе "көрінетін") процестерді сипаттау үшін "ашылу" терминін қолданды. Бом ашылуды теледидар сигналын декодтау арқылы экрандағы түсінікті суретті шығарумен салыстырды. Осы аналогияда сигнал, экран және теледидар электроникасы имплицитті тәртіпті, ал шығарылған сурет эксплицитті тәртіпті білдіреді. Ол мысал ретінде, өте тұтқыр затқа (мысалы, глицеринге) сия тамшысын енгізіп, затты өте баяу айналдыруды келтіреді, онда заттың диффузиясы минимал болады. Бұл мысалда тамшы жіпке айналады, ол кейіннен көрінбейді. Бірақ, затты кері бағытта айналдырса, тамшы іс жүзінде қайта қалыптаса алады. Бомның пікірінше, көзге көрінбейтін кезде, сия тамшысының үлгі ретіндегі тәртібі заттың ішінде имплицитті түрде сақталған деуге болады. Тағы бір аналогияда Бом бүктелген қағазға кішкентай кесіктер жасап, содан кейін оны ашып, пайда болатын үлгіні қарастыруды ұсынады. Үлгінің қашықта орналасқан элементтері, шындығында, бүктелген қағаздың бастапқы кесігінен пайда болады. Мұнда бүктелген қағаздағы кесіктер имплицитті тәртіпті, ал ашылған үлгі эксплицитті тәртіпті білдіреді.
Голограммалар және имплицитті тәртіп
Бом голограмманы имплицитті тәртіпті сипаттау құралы ретінде пайдаланды, голограмма көрінетін фотосуреттік пластинаның әрбір аймағында үш өлшемді бейне бар екенін, оны әртүрлі перспективалардан қарауға болатындығын атап өтті. Яғни, әр аймақта толық және бөлінбеген бейне қамтылған. Бомның сөздерімен айтқанда: «Мұнда тәртіптің жаңа түсінігінің бастамасы бар. Бұл тәртіпті нысандардың (мысалы, қатарлар) немесе оқиғалардың (мысалы, тізбектер) реттелген орналасуы арқылы ғана түсінуге болмайды. Керісінше, кеңістік пен уақыттың әр аймағында белгілі бір жағдайда толық тәртіп қамтылған. «Имплицитті» сөзі «импликациялау» етістігінен туындайды, ол «ішке бүктеу» дегенді білдіреді, сондықтан әр аймақтың өзінде «ішке бүктелген» толық құрылым бар деген ойды зерттеуге ұмтылуымыз мүмкін». Бом голограмма бөлінбеген толықтықты көрсетеді, бірақ ол статикалық екенін де атап өтті. Осы тәртіп тұрғысынан заңдар – нақты бірліктер мен құрылымдар арасындағы өзгермейтін қатынастарды көрсетеді, сондықтан Бом физикада нақты тәртіп көбінесе жақсы құрылған тәжірибелік жағдайларда, мысалы, құралдардың анық байқалатын нәтижелерінде көрінеді деп мәлімдеді. Алайда, Бом бізден физикалық заңның негізінен сипаттама мазмұнының бөлінбеген толықтығына, голограмма көрсеткендей, және осындай мазмұнды жеке бөліктерге талдау тәртібіне қарағанда қатысты болу мүмкіндігін қарастыруды сұрады.
There is the germ of a new notion of order here. This order is not to be understood solely in terms of a regular arrangement of objects (e. g., in rows) or as a regular arrangement of events (e. g., in a series). Rather, a total order is contained, in some implicit sense, in each region of space and time. Now, the word 'implicit' is based on the verb 'to implicate'. This means 'to fold inward' so we may be led to explore the notion that in some sense each region contains a total structure 'enfolded' within it". Bohm noted that, although the hologram conveys undivided wholeness, it is nevertheless static. In this view of order, laws represent invariant relationships between explicate entities and structures, and thus Bohm maintained that, in physics, the explicate order generally reveals itself within well constructed experimental contexts as, for example, in the sensibly observable results of instruments. With respect to implicate order, however, Bohm asked us to consider the possibility instead "that physical law should refer primarily to an order of undivided wholeness of the content of description similar to that indicated by the hologram rather than to an order of analysis of such content into separate parts ".
Өнерде тәртіптілік
Ғылым, тәртіп және шығармашылық (Бом және Пит, 1987) еңбегінде ғылымдағы жасырын тәртіптердің мысалдары, сондай-ақ сурет салу, поэзия және музыкамен байланысты жасырын тәртіптер келтірілген. Бом мен Пит әртүрлі күрделілік деңгейлеріндегі тәртіптердің рөлін атап көрсетеді, олар өнер туындысын толыққанды қабылдауға әсер етеді. Олар жасырын тәртіптердің адам тәжірибесіне қолжетімді екенін айтады. Мысалы, музыка тыңдағанда еске түсетін бұрынғы ноталарға, немесе өлең оқығанда немесе естігенде сезілетін сөздер мен бейнелердің түрлі резонанстарындарына сілтеме жасайды. Кристофер Александр өзінің жұмысын Боммен жеке кездесіп талқылап, оның жұмысы мен Бомның "Тәртіптің табиғаты" еңбегіндегі жасырын тәртіп туралы ұғымы арасындағы байланыстарды көрсетті. Бом британдық автор Лохлан Блумның "Толқын" романындағы ойдан туған кейіпкер ретінде бейнеленеді. Роман бірнеше повествованиелерді қамтиды және Бомның жасырын және ашық тәртіптер туралы жұмысының көптеген идеяларын зерттейді.
Кванттық теория және салыстырмалылық теориясы
Бомның тәртіп туралы жаңа ұғымды ұсынудағы басты себебі кванттық теорияның меншіктік теориясымен үйлеспеушілігі болды. Ол өзінің қалыптасқан жағдайды былай қорытындылады: меншіктік теориясында қозғалыс үздіксіз, себептік анықталған және жақсы анықталған, ал кванттық механикада ол үздіксіз, себептік анықталмаған және жақсы анықталмаған. Әр теория өздерінің негізінен статикалық және фрагментарлық болу тәсілдеріне (сигналдармен байланысты жеке оқиғаларға қатысты меншіктік теориясы және кванттық механика жақсы анықталған кванттық күйге) берілген. Сондықтан, осы негізгі міндеттемелерді тастап, ең көп дегенде ескі теориялардың маңызды ерекшеліктерін терең шындықтан туындаған абстрактты формалар ретінде қайта жаңартатын жаңа теория қажет екенін көруге болады, онда үстемдік ететін нәрсе – үзілмеген тұтастық. Бом меншіктік теориясы мен кванттық теория осы маңызды жағынан қарама-қайшылықта екенін және тәртіптің жаңа тұжырымы екі теорияның да көрсеткен нәрсесінен басталуы керек екенін: бөлінбеген тұтастық. Бұл оның осындай күшті теорияларды жоққа шығаруды ұсынғанын білдірмейді. Ол әрқайсысының белгілі бір жағдайда маңызды екенін айтты, яғни, шексіз ауқымы жоқ, нақты тәртіпте өзара байланысты шарттар жиынтығы, және көрінетін қарама-қайшылықтар теорияларды бір-біріне қою арқылы тым жалпылау әрекеттерінен туындайды, бұл соңында негізделгеннен гөрі үлкен жалпылықты немесе кең мағынаны білдіреді. Осылайша, ол былай деп мәлімдеді: "жеткілікті кең контексте мұндай талдамалық сипаттамалар жеткілікті болмайды, ал "бүтіннің заңы" әдетте аспектілердің бір-бірінен "босап" сипатталу мүмкіндігін қамтиды, сондықтан олар шектеулі контексте салыстырмалы түрде автономды болады. Алайда, салыстырмалы автономияның (және гетерономияның) кез келген түрі голономиямен шектеледі, сондықтан жеткілікті кең контексте мұндай формалар өзара әрекеттесетін жеке және бөлек нәрселер емес, холоқозғалыста көрінетін аспектілер болып табылады."
in relativity, movement is continuous, causally determinate and well defined, while in quantum mechanics it is discontinuous, not causally determinate and not well defined. Each theory is committed to its own notions of essentially static and fragmentary modes of existence (relativity to that of separate events connectible by signals, and quantum mechanics to a well defined quantum state). One thus sees that a new kind of theory is needed which drops these basic commitments and at most recovers some essential features of the older theories as abstract forms derived from a deeper reality in which what prevails is unbroken wholeness. Bohm maintained that relativity and quantum theories are in basic contradiction in these essential respects, and that a new concept of order should begin with that toward which both theories point: undivided wholeness. This should not be taken to mean that he advocated such powerful theories be discarded. He argued that each was relevant in a certain context—i. e., a set of interrelated conditions within the explicate order—rather than having unlimited scope, and that apparent contradictions stem from attempts to overgeneralize by superposing the theories on one another, implying greater generality or broader relevance than is ultimately warranted. Thus, argued: " in sufficiently broad contexts such analytic descriptions cease to be adequate 'the law of the whole' will generally include the possibility of describing the 'loosening' of aspects from each other, so that they will be relatively autonomous in limited contexts however, any form of relative autonomy (and heteronomy) is ultimately limited by holonomy, so that in a broad enough context such forms are seen to be merely aspects, relevated in the holomovement, rather than disjoint and separately existent things in interaction."
Жасырын айнымалылар теориясы
Бом өзінің имплицитті тәртіп көзқарасын дамытуға кіріспес бұрын, кванттық физиканың жасырын айнымалылар теориясын ұсынды (Бомның түсіндірмесіне қараңыз). Бомның сөзіне göre, осының басты себебі – мұндай теориялардың мүмкіндігін көрсету болған. Ол бұл туралы былай деді: «Бұл ұсыныс жасалмас бұрын, ешқандай абстрактілі және гипотетикалық болса да, жасырын айнымалы тұжырымдамасы кванттық теориямен үйлесімді бола алмайды деген кең таралған пікір болған. Бұл есте сақталуы керек». Сондай-ақ, ол «жасырын айнымалылар теориясының мүмкіндігін көрсету, берілген теорияның белгілі бір ерекшеліктерінің толық әмбебаптығына негізделген қорытындылардың сенімсіздігін еске түсіруге, олардың жарамдылық аймағы қаншалықты кең болса да, жалпы философиялық мағынада көмектесе алады» деп мәлімдеді. Бомның мотивациясының тағы бір аспектісі – кванттық теорияда оның бар деп есептеген шатасуды көрсету болды. Кванттық теориядағы басым тәсілдер туралы ол былай деді: «Біз тек осы тәсілдердің желісі статистикалық мүмкіндіктердің абстрактілі деңгейінде жеке және автономды компоненттердің өзара әрекеттесуін талдаудың сол түрін қайта жаңартатынын атап көрсетуге ниеттіміз, бұл жеке объектілердің нақты деңгейінде жоққа шығарылады».