Кіріспе

Жастардың жетілу кезеңіндегі диабет (MODY) – инсулин өндірісін бұзатын аутосомалық доминантты гендегі мутациялар салдарынан туындаған қант диабетінің бірнеше тұқым қуалайтын түрлерін қамтиды. Жаңа туған нәрестелердің диабетімен бірге, MODY моногендік диабет деп аталатын аурулардың бір түрі болып табылады. Көбінесе кездесетін диабет түрлері (әсіресе 1 және 2 типті) бірнеше гендер мен қоршаған орта факторларының күрделі үйлесімінен пайда болады, ал MODY-ның әрбір түрі жалғыз геннің (моногендік) өзгеруінен туындайды. GCK MODY (MODY 2) және HNF1A MODY (MODY 3) ең көп таралған түрлері. Роберт Таттерсалл және Стефан Фаянс 1975 жылы «Диабет» журналында жарияланған классикалық зерттеуде жастардың жетілу кезеңіндегі диабет деп аталатын құбылысты алғаш рет сипаттады.

Белгілері мен симптомдары

MODY диагнозы бастапқыда диабет диагнозы қойылған адамдардың 1-2% -ында қойылады. Аурудың таралуы – бір миллион адамға 70-110 адам. Бірінші дәрежелі туыстардың 50% -ы бірдей мутацияны мұраға алады, бұл оларға MODY дамуының өмір бойы 95% -тан астам қаупін береді. Осы себепті, осы жағдайды дұрыс диагностикалау маңызды. Әдетте, науқастарда диабеттің (кез келген түрінің) күшті отбасылық анамнезі болады және симптомдар екінші-бесінші онжылдықта пайда болады. Клиникалық көріністің екі жалпы түрі бар. MODY-ның кейбір түрлері айқын гипергликемияны және диабеттің әдеттегі белгілерін мен симптомдарын тудырады: су ішуге құштарлық және жиі зәр шығару (полидипсия және полиурия). Керісінше, көптеген MODY ауруы бар адамдарда ешқандай белгілер мен симптомдар болмайды және олар кездейсоқ диагноз алады, басқа себептермен тестілеу кезінде қандағы глюкозаның жоғары деңгейі анықталса немесе диабеті бар адамның туыстарын тексеру кезінде. Жүктілік кезінде жүргізілетін стандартты глюкозаға төзімділік тестісінде жеңіл гипергликемияның анықталуы ерекше белгі. Үлкен клиникалық популяцияда MODY жағдайлары 1 және 2 типті диабеттің шамамен 5% -ын құрауы мүмкін. Диабетті басқарудың мақсаттары диабеттің түріне қарамастан бірдей болғанымен, MODY диагнозын растаудың екі маңызды артықшылығы бар. Инсулин қажет болмауы мүмкін және адам инсулин инъекцияларынан ауызға қабылданатын препараттарға гликемиялық бақылауды жоғалтпай көшуі мүмкін. Бұл туыстарды тексеруге ынталандыруы мүмкін, соның арқасында отбасы мүшелерінде басқа жағдайларды анықтауға көмектеседі. MODY сирек кездесетін болғандықтан, оның көптеген жағдайлары бастапқыда диабеттің жиі кездесетін түрлері деп есептеледі: науқас жас болса және артық салмағы болмаса, 1-типті, науқас артық салмақты болса, 2-типті, ал науқас жүкті болса, жүктілік диабеті. Стандартты диабет емдеуі (1-типті және жүктілік диабеті үшін инсулин, 2-типті диабет үшін ауызға қабылданатын гипогликемиялық препараттар) көбінесе дәрігер диабеттің сирек түріне күдік туғызғанға дейін басталады.

Патофизиология

MODY-ның танылған түрлерінің бәрі панкреатикалық бета-жасушалардың тиімсіз инсулин өндіруіне немесе бөлінуіне байланысты. Көптеген кемшіліктер – транскрипция факторлары гендерінің мутациялары болып табылады. Бір түрі глюкокиназа генінің мутацияларынан туындайды. MODY-ның әр түрі үшін әртүрлі аминқышқылдарының орны ауысуын қамтитын бірнеше нақты мутациялар анықталды. Кейбір жағдайларда, мутант ген өнімінің активтілігіндегі маңызды айырмашылықтар диабеттің клиникалық белгілерінің әртүрлі болуына себеп болады (мысалы, инсулин тапшылығының деңгейі немесе аурудың басталу жасы).

Гетерозиготалық

MODY аутосомалық доминантты жолмен мұраға беріледі, сондықтан көптеген пациенттердің отбасында диабетпен ауыратын басқа мүшелері болады; типтері арасындағы жақындық деңгейі әртүрлі (40%-дан 90%-ға дейін). OMIM түрі Ген/ақуыз Сипаттамасы HNF4A MODY (MODY 1) гепатоциттердің ядролық факторы 4α HNF4α геніндегі функцияны жоғалтуға байланысты мутация. 5%–10% жағдай. GCK MODY (MODY 2) глюкокиназа GCK геніндегі бірнеше мутациялардың кез келгеніне байланысты. 30%–70% жағдай. Өмір бойында жеңіл ашқарындағы гипергликемия. Глюкоза жүктемесі кезінде аз көтерілу. Пациенттерде диабеттің асқынулары сирек кездеседі және жүктіліктен басқа жағдайларда емдеу қажет емес. HNF1A MODY (MODY 3) гепатоциттердің ядролық факторы 1α HNF1α генінің (гомеобокс генінің) мутациялары. 30%–70% жағдай. Еуропалық текті халық арасында MODY-ның ең көп таралған түрі. Сульфонилмочевинаға жақсы жауап береді. Глюкоза үшін төмен бүйрек шегі. PDX1 MODY (MODY 4) инсулин промоторы факторы 1 IPF1 гомеобокс (Pdx1) генінің мутациясы. < 1% жағдай. Гомозиготаларда және кейде гетерозиготаларда панкреатикалық агенезиямен байланысты. HNF1B MODY (MODY 5) гепатоциттердің ядролық факторы 1β MODY-ның сирек кездесетін түрлерінің бірі, ерекше клиникалық белгілері бар, оның ішінде ұйқы безінің атрофиясы және бүйрек ауруларының бірнеше түрлері. HNF 1 бета геніндегі ақаулық. 5%–10% жағдай. NEUROD1 MODY (MODY 6) нейрогендік дифференциация 1 Транскрипция факторының генінің мутациялары, нейрогендік дифференциация 1 деп аталады. Өте сирек: бүгінгі күнге дейін 5 отбасы туралы хабарланған. KLF11 MODY (MODY 7) Kruppel-ге ұқсас фактор 11 KLF11 OMIM-нің "MODY7" деп сипаттаған диабет түрімен байланысты. CEL MODY MODY 8 Өте тұзға тәуелді липаза CEL OMIM-нің "MODY8" деп сипаттаған диабет түрімен байланысты. Бұл өте сирек кездесетін ауру, қазіргі таңда 5 отбасыдан хабарланған. Экзокриндік панкреатикалық дисфункциямен байланысты. PAX4 MODY MODY 9 PAX4 Pax4 – транскрипциялық фактор. MODY 9 – өте сирек кездесетін жағдай. INS MODY MODY 10 INS Инсулин геніндегі мутациялар. Әдетте нәрестелік диабетпен байланысты. Сирек < 1% жағдай. BLK MODY MODY 11 BLK Мутацияланған В лимфоциттері тирозинкиназасы, ол сондай-ақ панкреатикалық аралша клеткаларында да кездеседі. Өте сирек. AAPL1 MODY MODY 14 APPL1 Инсулин сигналдау жолындағы мутацияланған бекіткіш ақуыз. Жақында ғана ашылған.

Гомозиготалық

MODY формалары аутосомалық доминантты болып табылады, ауруды дамыту үшін бір ғана аномальды ген жеткілікті; аурудың ауырлығы екінші, қалыпты аллельдің болуымен реттеледі, ол қалыпты жұмыс істейді деп есептеледі. Дегенмен, екі аномальды аллельді тасымалдаушы адамдардың жағдайлары да анықталды. Күтпегендей, осы гендердің біріккен (гомозиготалық) зақымдары өте сирек кездеседі және олардың әсері әлдеқайда ауыр. MODY2: Гомозиготалық глюкокиназа жетіспеушілігі ауыр туа біткен инсулин жетіспеушілігіне алып келеді, нәтижесінде нәрестелік қант диабеті пайда болады. Әлем бойынша шамамен 6 жағдай тіркелген. Барлығының да туғаннан кейін жақын уақытта инсулинмен емдеу қажет болды. Жасы ұлғайған сайын жағдайы жақсармайды. MODY4: Гомозиготалық IPF1 панкреастың қалыптаспауына себеп болады. Панкреастың туа біткеннен жоқтығы, панкреатикалық агенез деп аталады, панкреастың эндокринді және экзокринді функцияларының жетіспеушілігін қамтиды. Басқа формалардағы гомозиготалық мутациялар әлі сипатталған жоқ. Гомозиготалық түрі сипатталмаған мутациялар өте сирек болуы мүмкін, моногендік аурумен байланысты клиникалық проблемаларға әкелуі мүмкін, немесе ұрық үшін өлімге әкеліп, тірі бала тууына мүмкіндік бермейді.

Тарих

MODY термині 1964 жылға дейін барып жетеді, сол кезде қант диабетінің екі негізгі түрі бар деп есептелді: жасөспірімдерде басталатын және ересек жаста басталатын, бұл қазір біз 1- және 2-типтер деп атайтын нәрселерге шамамен сәйкес келеді. MODY бастапқыда диабеттік кетозға немесе кетоацидозға дамымайтын, тұрақты, симптомсыз гипергликемиясы бар кез келген балаға немесе жас ересекке қолданылды. Кері қарап қарағанда, бұл санатқа әртүрлі аурулардың гетерогендік жиынтығы кіргенін қазір мойындауға болады, оның ішінде басымдықпен мұрагерлік қант диабеті (осы мақаланың тақырыбы, бүгінгі күнге дейін MODY деп аталады), сондай-ақ балалық шақта немесе жасөспірім кезеңінде кездесетін 2-типті қант диабеті деп аталатын жағдайлар және тіпті сирек кездесетін гипергликемия түрлері (мысалы, митохондриялық қант диабеті немесе мутантты инсулин) кірді. Бұл пациенттердің көпшілігі сульфонилмочевинамен әртүрлі деңгейде сәтті емделді. MODY терминінің қазіргі қолданылуы 1974 жылы жарияланған жағдай туралы хабарламадан басталады. 1990 жылдардан бері қант диабетінің патофизиологиясы түсінігі жақсарған сайын, MODY тұжырымдамасы мен қолданылуы нақтыланып, тартылды. Қазір бұл термин кез келген жаста болатын инсулин секрециясының моногендік кемшіліктерінің синонимі ретінде қолданылады және енді 2-типті қант диабетінің ешқандай түрін қамтымайды.