Кіріспе

Румын-американдық гимнастика жаттықтырушысы Бела Кароли (13 қыркүйек 1942 жылы туған) – венгр тегіндегі румын-американдық гимнастика жаттықтырушысы. Жатықтырушылық мансабының басында ол гимнастикаға арналған румындық орталықтандырылған жаттығу жүйесін әзірледі. Оның алғашқы шәкірттерінің бірі – Надя Команечи, Олимпиада ойындарында тұңғыш рет абсолюттік балл алған гимнаст. Николае Чаушеску диктатурасы тұсында Бела Кароли румын шенеуніктерімен жиі қақтығысқа түсті. 1981 жылы ол әйелімен бірге АҚШ-қа қашқан. АҚШ-қа келгеннен кейін Бела мен әйелі Марта Кароли АҚШ-тағы гимнастика жаттығуларын өзгертіп, үлкен халықаралық жетістіктерге жеткізді. Олар екеуі де АҚШ әйелдер құрамасының бас жаттықтырушысы және Олимпиада ойындарында АҚШ гимнастикасының ұлттық командасын үйлестірушілері болды. Олардың жаттығу стиліне көп гимнасттар зорлық-зомбылық деп баға беріп, қатты сынға ұшырады. Олар ұлттық гимнастика құрамасының дәрігері Ларри Нассардың кәмелетке толмағандарға қатысты жыныстық шабуыл жасағанын білмейтінін айтты, ол Техастағы Кароли ранчосындағы жаттығу орталығында жас гимнаст қыздарға зорлық көрсеткен. Каролилер мен олардың ранчосы 2020 жылғы «Атлет А» атты деректі фильмнің орталық тұлғалары болып табылады, бұл фильм скандал туралы айтады. Бела Кароли көптеген танымал ұлттық, еуропалық, әлемдік және олимпиадалық гимнасттарды жаттықтырды, олардың ішінде Надя Команечи, Екатерина Сабо, Мэри Лу Реттон, Джулианна Макнамара, Бетти Окино, Теодора Унгуреану, Ким Змескал, Кристи Филлипс, Доминик Мосеану, Фиби Миллс және Керри Струг. Барлығында Бела Кароли 9 Олимпиада чемпионы, 15 әлем чемпионы, 16 Еуропа медалінің иегері және 6 АҚШ ұлттық чемпионын жаттықтырған. Бела Кароли 1997 жылы Халықаралық гимнастиканың Даңқ залына енгізілді. Бела мен Марта Кароли жаттықтырушылар тобы ретінде 2000 жылы АҚШ Гимнастикасының Даңқ залына енгізілді.

Бастапқы жаттықтырушылық мансабы

Каролий Венгрияның Колошвар қаласында (қазіргі Клуж-Напока, Румыния) дүниеге келді. Ол спортшы ретінде дағдысын жетілдіріп, бокспен жасөспірімдер арасында ұлттық чемпион атанды және Румынияның балғамен лақтыру құрамасына қабылданды. Ол Румынияның дене шынықтыру институтында оқыды, спорттағы міндетті сынақтарды тапсыруда қиындықтар туындағаннан кейін гимнастикамен шұғылдана бастады. Институттың соңғы курсында Каролий әйелдер гимнастика командасын жаттықтырды, оның жұлдызы Марта Эросс болды. Кейін олар танысып, 1963 жылы үйленді. Беланың өскен көмір өндіру аймағындағы шағын қалаға көшіп, бастауыш мектепте гимнастика үйірмесін ашты. Соңынан үкімет оларды гимнастикадан арнайы мектеп ашуға шақырды. Каролий 1974 жылы халықаралық жаттықтырушы ретінде алғаш рет көзге түсті. Ол Румыния гимнастика федерациясын Команечи және басқа спортшыларын 1975 жылғы Еуропа чемпионатына және 1976 жылғы Олимпиада құрамына іліккеніне көндіруге тура келді, себебі федерация Бухаресттегі қарсылас «Динамо» клубының спортшыларын артық жақсы көретін. Олар Техас штатына қоныс аударды.

1980 жылдар

1981 жылы бір топ кәсіпкерлер Каролиді гимнастикамен айналысатын бизнеске шақырды. Ол бизнеске инвестиция салуға шешім қабылдады, ал Каролилер Хьюстонға көшіп келді. Спорт залы қаржылық қиындықтарға тап болды, соңында Кароли оны сатып алды. 1984 жылғы Олимпиадада Кароли делегация құрамында ресми лауазым атқармады. Ол машинасынан ұйықтады және Петерстің нұсқауларын елемей, гимнасттарына қосымша жаттығулар өткізді. 1984 жылы шәкірттерінің жеңістерінен кейін Каролидің АҚШ-тағы беделі артты, бірақ оған наразылық та күшейді. 1984 жылы Реттонның сәтті өнер көрсетуінен кейін Кароли Кароли ранчосын сатып алды. McDonald's компаниясы оған ақша төлеп, олардың алтын аркасының логотипін жең дизайнына енгізуге рұқсат берді. Ранчодағы жаңа спорт залы елдің ең үздік гимнасттарын өзіне тартты. 1987 жылғы әлем чемпионатына АҚШ жақсы дайындалмағандықтан 6-шы орынды иеленді. Марсден 1987 жылғы қарашада ұлттық құраманың бас жаттықтырушысы лауазымынан кетті. Марсден кеткеннен кейін Кароли ұлттық бапкер болып тағайындалуға тырысты, бірақ басқа жаттықтырушылар оған қарсы болды. 1988 жылғы қаңтарда Дон Петерс қайтадан осы лауазымға қайта тағайындалды. Петерс Беланың әйелі Марта Каролиді ұлттық құраманың көмекші жаттықтырушысы етіп таңдады. Кароли USGF басшылығына 1988 жылғы Сеул Олимпиадасына қатыспайтынын, егер ол команданың бас жаттықтырушысы болмаса, мәлімдеді. 1988 жылғы Олимпиадаға іріктеу кезеңінде Каролидің гимнасттары 8 орынның 5-ін жеңіп алды. Бұл бес гимнаст – Фиби Миллс, Брэнди Джонсон, Челл Стак және екі резервтік гимнаст Ронда Фейн мен Кристи Филлипс еді. 1987 жылғы әлем чемпионатындағы сәтсіз өнер көрсетуінен кейін Каролидің спорт залынан кетіп, қысқа мерзімге Петерспен жаттыққан Филлипс, Петерстің жаттығулары "Каролидікідей қарқынды емес" деді. Филипс журналистерге ұлттық команданың Каролидің спорт залынан кетіп, Петерспен SCATS-те жаттығулар жасауы ұлттық командаға зиян келтіретінін айтты. USGF атқарушы директоры Майк Джаки: "Әйелдер гимнастикасымен айналысатын жаттықтырушылардың барлығы жеке кәсіпкерлер. Командаға неғұрлым көп гимнаст енгізсең, бизнес үшін соғұрлым жақсы" деді. Петерс іріктеу кезеңінен кейін ұлттық бапкер лауазымынан кетті. Петерстің отставкасынан кейін USGF ұлттық құрамаға бас жаттықтырушы тағайындамауға шешім қабылдады. Олар жеке жаттықтырушылардың гимнасттарды жарысқа сүйемелдеуіне рұқсат берді. АҚШ командасы ереже бұзғанына қарамастан, ол бағалаудағы айыптың "әділетсіздік" екенін айтты. Келесі күні АҚШ газеттерінде көңілі қалған американдық гимнасттарды құшақтап, жұбатқан Каролидің суреті жарияланды. 1988 жылғы Олимпиададан кейін Каролидің беделі арта берді, оның спорт залында жаттығатын элиталық гимнасттардың саны да көбейді. 1990 жылы өткен жарыста журналист алты үздік Кароли гимнасттарын "Кароли алтылығы" деп атады. "Алтылық" құрамы өзгерсе де, атау сақталып, Каролидің спорттағы беделін арттырды.

1990 жылдар

1991 жылғы әлем чемпионатында АҚШ әйелдер құрамасының алты спортшысының төртеуі – Ким Змескал, Бетти Окино, Хилари Гривич және Керри Струг – Каролийде жаттықты, ал қалған екеуі, Шаннон Миллер мен Мишель Кампи, Каролий клубының бұрынғы жаттықтырушыларымен жаттықты. 1992 жылғы Олимпиадада да осыған ұқсас жағдай қайталанды, онда Каролий бас жаттықтырушы болды және жеті гимнаст құрамының бесеуі (алты бәсекелесуші және бір қосалқы) өзі немесе оның шәкірттерінің бірімен жаттықты. 1996 жылғы Олимпиадада Каролий негізінен Доминик Мосеану мен Керри Стругтың жеке бапкері болды, бірақ ол әлі де көптің назарына ілікті. Струг алғашқы секірісінде білегін жарақаттағаннан кейін айтқан оның ынталандыру сөзі ("Жайлап тұр! Сен істей аласың!") телеарнада көрсетіліп, көптеген адамдар көрді. Стругтың сәтті аяқталған соңғы секірісінен кейін Каролий оны алтын медальді қабылдау үшін сахнаға көтеріп шықты. Сол сәт фотоға түсіріліп, кеңінен жарияланды. Каролий 1996 жылғы Олимпиададан кейін бапкерлік қызметтен кетті. Ол және Марта әлі де Техас штатының Нью-Уэверли қаласында ранчо мен гимнастика лагерін ұстап тұр.

1999-2000 жылдар

1996 жылғы Олимпиада ойындарында "Тамаша жетілік" деп аталған АҚШ командасының сәтті өтетініне байланысты, АҚШ гимнастикасы бірқатар уақытқа тоқырады. Жарысқа қатысушылардың жасы 16-ға толған болу керек деген жаңа талап (бұрынғы 15 жастан жоғары) 1997 жылғы Әлем чемпионатына бірқатар үздік гимнасттардың қатысуына кедергі келтірді. Америкалық гимнасттар "Жақсы ниет ойындары" және "Тынық мұхитының альянсы" чемпионаттары сияқты халықаралық жарыстарда медальдар жеңіп алғанымен, көптеген маңызды жарыстарда сәттілікке жете алмады. 1997 және 1999 жылдары американдық команда Әлем чемпионатын бірде-бір медальсыз аяқтады. 1999 жылғы Әлем чемпионатыннан кейін АҚШ гимнастикасы бағдарламасын жаңарту мақсатында Каролийді Ұлттық команда үйлестірушісі қызметіне тартады. Каролий Ұлттық команданың барлық мүшелері Хьюстонның солтүстігіндегі оның ранчосында жиі, қиын жаттығу лагерьлеріне қатысуын талап етті. Кейбір сарапшылар халықаралық жарыстарға іріктеу рәсімдерінің тәубүрлі болуына сенді. Жатықтырушылар Каролийдің өздерінің жұмысына араласуына наразылық білдірді, ал спортшылар үлкен стресске тап болды. Жағдай шиеленісіп, гимнасттар Каролийге қарсы ашық түрде наразылық білдіре бастады. 2000 жылғы Олимпиадада АҚШ бастапқыда төртінші орынды иеленді, бірақ Қытай командасында жасы кішкентай спортшы болғандықтан, 2010 жылы АҚШ командасына қола медаль берілді. 2001 жылы Марта Кароли Ұлттық команда үйлестірушісі лауазымына тағайындалды. Ол күйеуінің бағдарламасының кейбір элементтерін, мысалы, жаттығу лагерьлері жүйесін сақтап қалды, бірақ лагерьлердің жиілігін азайтты. Оның мұндай жаңа тәсілі жаттықтырушылар мен гимнасттар тарапынан жақсы қабылданып, қолдау тапты. 2001 және 2007 жылдар аралығында американдық әйелдер Әлем чемпионаттары мен Олимпиада ойындарында барлығы 34 медаль жеңіп алды. 2001 және 2016 жылдар аралығында олар бес рет Әлем чемпионаттарының командалық біріншілігін (2003, 2007, 2011, 2014 және 2015) және екі Олимпиада командалық біріншілігін (2012, 2016) жеңіп алды. Бұған қоса, команда төрт рет Олимпиаданың көп сайысында (2004, 2008, 2012 және 2016), сегіз рет Әлем чемпионаттарының көп сайысында (2005, 2007, 2009, 2011, 2013, 2014, 2015 және 2017) және он сегіз рет жекелей жарыстарда Әлем чемпионаттарында жеңіске жетті.

Кейінгі мансап

Марта Кароли 2016 жылға дейін АҚШ гимнастикасының ұлттық командасының үйлестірушісі болды. 2008 жылғы жазғы Олимпиада ойындарында Бела Кароли NBC News телеарнасының қонақ комментаторы болды. Ол Қытайдың әйелдер гимнастика командасы жас талаптарына сай келмейтін спортшыларды пайдаланып, алдап отырғанын мәлімдеді. Ол әйелімен бірге: "Олар толыққанды емес. Ең үлкен ашудың бірі – олардың мақтандығы. Олар бізді еңкейтуге тырысады", – деді. Кароли жас шектеуіне қарсы екенін айтып, Халықаралық Олимпиада комитетінен оны жоюға шақырды. Егер гимнаст Олимпиадаға немесе Әлем чемпионатына іліккен болса, онда оның қатысуға құқығы бар деді ол. Ол қытайлықтардың бәсекеге қабілеттілігі мен шеберлігін жоғары бағалап, оларды үкіметінің пайдалануына қарсы болды. "Олар жақсы гимнастика жасайды және спортқа үлкен үлес қосады", – деді ол. "Олардың өте тиімді жаттығу бағдарламасы бар. Сондықтан олардың алдағанына қатты ренжідім. Оларға алдаудың қажеті жоқ. Олар лайықты спортшылармен де осы деңгейге жетер еді". Филлипс, Мосеану және 1988 жылғы Олимпиада чемпионы Челле Стак сияқты кейбір гимнасттар да ауыр жарақаттарға қарамастан, жаттығуды және жарысты жалғастыруға мәжбүр болғанын айтты. Сондай-ақ, Кароли гимнасттарының тамақтануын қатаң бақылаған: мысалы, Мосеану үйден тыс жарыстарда гимнасттар күніне 900 калориядан да аз тамақтанатынын мәлімдеді. Тіпті Каролидің жақтастары да кейбір жарыстарда оның гимнасттары соншалықты аз тамақтанғанын мойындады, тіпті ерлер гимнастика командасы оларға қонақүй бөлмелеріне тамақ жеткізген. Фиби Миллс пен Ким Змескал да Каролиді және оның жаттығу режимін жоғары бағалады. Көптеген бұрынғы Кароли гимнасттары, оның жақтастары да, қарсыластары да, Каролиге қатысты айыптаулардың кейбіреуінің шындық екенін мойындады, бірақ сонымен бірге мақсат – медальдар, құралдарды ақтады деп мәлімдеді. Джоан Райанның 1995 жылғы "Күлкілі қораптардағы кішкентай қыздар" кітабында 1992 жылғы Олимпиада ойындарының қатысушысы Бетти Окино: "Беланың іс-әрекеттері нәтиже берді. Ол мені ашуландырып, жігерлендірді", – деді. Кейбіреулер Кароли ата-аналар тікелей өтініш білдіргеннен кейін ғана гимнасттарға қатыгездік жасауды тоқтатты деп мәлімдеді. 2007 жылдың 8 желтоқсанында Румынияның Evenimentul Zilei газетінде жарияланған сұхбатында 1981 жылдан 1990 жылға дейін Румынияның гимнастика құрамасының жаттықтырушысы болған Адриан Горак, Кароли кеткеннен кейін, Каролидің Румынияның гимнастика құрамасын жаттықтырған кезінде "диктаторлық режим" орнатқанын айтты. 2008 жылдың қарашасында Каролидің жаттықтырушылық кезеңінде Румыния ұлттық құрамасының мүшесі Эмилия Эберле Калифорнияның Сакраменто қаласындағы KCRA телеарнасына сұхбат беріп, ұлттық құрамада болғанда Бела мен Марта Кароли оны және оның командаластарын жаттығуларда немесе жарыстарда жасаған қателіктері үшін үнемі ұрып-соққанын мәлімдеді. "Бір сөзбен айтқанда, бұл өте қатыгездік болды", – деді ол KCRA-ға. Екатерина Сабо, Родика Дунка және команда хореографы Геза Поссар сияқты румыниялық команданың басқа мүшелері де Каролилерге қатысты физикалық зорлық-зомбылық туралы ұқсас айыптаулар жасады. 2008 жылы Беладан бұл айыптауларға қатысты пікір білдіруін сұрағанда, ол: "Мен оған мән бермеймін. Мен тіпті пікір де айтпаймын. Бұл адамдар шынымен де қоқыс", – деді.

Жыныстық зорлық-зомбылық туралы даулы оқиғадағы рөлі

Каролий 2016 жылы басталған АҚШ гимнастикасының жыныстық зорлық-зомбылыққа қатысты дауға тікелей қатысқан жоқ болса да, гимнасттар бұрынғы команда дәрігері Ларри Нассардың көптеген жыныстық зорлық-зомбылық оқиғалары Каролий ранчосында болғанын мәлімдеді. Нассар спортшыларды зорлық-зомбылыққа дайындап, олардың сенімін, ішінара, Каролийдің қатаң диеталық ережелерін бұзып, жасырын түрде тамақпен қамтамасыз ету арқылы жеңіп алған. Кейбір гимнасттар ранчодағы қатаң тәртіп пен жағдайлар Нассардың зорлық-зомбылығын хабарлауға кедергі келтіргенін айтты. Осы даудың салдарынан 2017 жылдың шілдесінде АҚШ гимнастикасы Каролий ранчосын сатып алу жоспарларын тоқтатты. 2018 жылдың қаңтар айында АҚШ гимнастикасы Каролий ранчосымен барлық байланысты толықтай үзгенін хабарлады.

Теледидар

Бела Кароли ABC Family телесериалының "Мұны жаса немесе бұз" атты "Әлемдердің шетінде" эпизодында болды. Ол Саша Беловтың әкесінің рөлін сомдады.