Кіріспе
Қауымдастық футбол мәдениеті немесе футбол мәдениеті – футбол ойынына байланысты мәдени ерекшеліктерді білдіреді. Спорттың бүкіл әлемде таралғандығына байланысты, ойын мәдениеті әртүрлі, әр елде әртүрлі деңгейде және ерекшеліктерімен көзге түседі. Көптеген елдерде футбол ұлттық мәдениетке терең сіңіп, өмірдің бір бөлігі оның айналасында өрбиді. Көптеген елдерде күн сайын футбол туралы газеттер мен журналдар шығады. Футболшылар, әсіресе жоғары деңгейдегі ойыншылар, үлгі болып табылады. Футболдың 160 жылдық тарихы бар. Ережелер алғаш рет 1863 жылы Англияда жазылды, содан бері кең және алуан түрлі мәдениет қалыптасты. Футбол мәдениетін ойыншылардың, жанкүйерлердің және клубтардың спортқа деген көзқарасы бойынша қарастыруға болады. Төрт жылда бір рет өткізілетін ФИФА Әлем чемпионаты – «бір айлық футбол фестивалі», ал The Independent газеті «оның бүкіл әлемдегі ең жоғары танымал болуы оған бірегей әмбебап аудиторияны сыйлайды» деп атап көрсетті.
Association football culture, or football culture refers to the cultural aspects surrounding the game of association football. As the sport is global, the culture of the game is diverse, with varying degrees of overlap and distinctiveness in each country. In many countries, football has ingrained itself into the national culture, and parts of life may revolve around it. Many countries have daily football newspapers, as well as football magazines. Football players, especially in the top levels of the game, have become role models. Football has 160 years of history. The rules were first written in England in 1863, and since then a vast and diverse culture has emerged. The culture of football can be easily divided into how the players, fans and clubs see the sport. Held every four years, the FIFA World Cup is a "month long festival of football", with The Independent adding "its extreme popularity across the expanse of the globe giving it a uniquely universal audience".
Қосымша құралдар
Футбол формасын кию 1973–74 маусымнан бері футбол жанкүйерлерінің мәдениетінің маңызды бөлігі болып келеді, ол кезде «Лидс Юнайтед» клубының «Адмирал» компаниясы жасаған көшірме формасы футбол жанкүйерлеріне алғаш рет сатылды. 1990 жылдардың соңына қарай, бұл әлемдік жанкүйерлер мәдениетінің қалыпты бір бөлігіне айналды. Осыған ұқсас оқиғалар шарфтардың маңызды аксессуарға айналуына себеп болды; олар алғаш рет 1930 жылдары пайда болғанмен, 1960 және 70 жылдары Англияда кеңінен таралды. Бұл аксессуарлар розеталар мен сыңғырлағыштар сияқты дәстүрлі жанкүйерлердің аксессуарларын ығыстырды.
Тамақ пен сусындар
Ұлыбританияда футбол матчтарына бару, эт пирогы мен Бовриль сияқты дәстүрлі футбол тағамдарын жеумен байланысты. Стадиондарда тамақ және сусын сату клубтарға жоғары табыс әкелуі мүмкін, сондықтан кейбір клубтар қызметтерін жақсартуға және дәстүрлі тағамдардан басқа нәрселер ұсынуға тырысады. Бразилияда стадиондар маңындағы аудандарда сандуич де калабреса (пепперони бутерброды) танымал. Минейрао стадионында Минас-Жерайс штатының дәстүрлі тағамы – фейжао тропейро жиі кездеседі. Германияда көптеген футбол жанкүйерлері братворст жеп, сыра ішеді. Аргентинада стадиондарда хорипан (тостаған нанмен пісірілген хоризо сосисінен жасалған бутерброд) және грильденген гамбургерлер әдетте беріледі. Бұрын ірімшіксіз пицца жасалған, ол қазір пицца де канча ("алаң пиццасы") деп аталады. Испания мен Болгарияда матч кезінде күнбағыс тұқымын жеу кең таралған. Босния және Герцеговинаның барлық жерінде емес, бірақ әсіресе Сараевода, матчтардан бұрын және кейін стадиондар маңында кевапилер сатылады. Адамдарды стадион кіреберісінде және матч кезінде трибуналарда пепита мен шырындар сататынын көруге болады. Көптеген елдерде алкоголь ішу мәдениеті бар болғандықтан, футбол алкогольмен байланысты. Бұл матчтардан бұрын, олар кезінде және кейін болуы мүмкін, стадион ішінде, кейде заңсыз, сондай-ақ сыртындағы пабтар мен барларда ішімдік ішуге алып келеді. Дегенмен, ішімдікке байланысты жағымсыз мінез-құлық Ұлыбританиядағы стадиондарда жалпы жанкүйерлерге алкоголь сатуға тыйым салуға себеп болды. Бірақ көптеген ағылшын және уэльс командалары жалпы стадион аумақтарында алкоголь сатуды жалғастыруда, тек Шотландиядағы клубтар 1980 жылғы Шотландия кубогы финалынан кейін болған тәртіпсіздіктерден кейін толыққанды тыйымға ұшырады. Алкоголь әлі де VIP-ложаларда сатылады. Кейбір командалар мен елдерде достары көп, алкоголь ішуге бейім жанкүйерлер клубы бар. Алайда, кейбір елдер төмендегі зорлық-зомбылық бөлімінде айтылғандай, маскүнемдік пен хулигандықпен байланысты. Соңғы зерттеулер алкоголь шектеулерінің тәртіпсіздік пен зорлық-зомбылық ықтималдығын азайтудағы тиімділігіне күмән келтірді, әсіресе Гейзель стадионындағы апат сияқты ағылшын футбол жанкүйерлеріне қатысты жағдайларда.
Хулигандық
Футбол командаларын қолдау құлшынысы кейде проблема туғызады, ал жанкүйерлер арасындағы қақтығыстар зорлық-зомбылыққа алып келуі мүмкін. Зорлық-зомбылықтың кейбір жағдайлары түсірік іздеушілердің әрекеттерінен туындайды, бұл құбылыс хулигандық деп аталады. Басқа жанкүйерлер бәсекелес клубтарды қолдайтын топтармен ұрысқа ұмтылатын ұйымдастырылған хулигандық топтарға бірігеді. Екеуі де кейде 1970 және 1980 жылдары шетелге клубтарын немесе ұлттық құрамаларын қолдауға саяхаттап, тәртіпсіздік тудырған ағылшын жанкүйерлерінен кейін "Англия ауруы" деп аталады. Дегенмен, футболға байланысты зорлық-зомбылық ұйымдастырылған топтар басқа елдерде де кең таралған, әсіресе Аргентинада 1950 жылдары пайда болған баррас бравас, Англияда маңызды хулигандық топтар пайда болғанға дейін бірнеше жыл бұрын. Сонымен қатар, 1960 жылдары Италияда пайда болған ультрастар, Еуропаның, Азияның, Австралияның және Солтүстік Африканың кейбір аймақтарында, сондай-ақ Бразилиядағы ұйымдастырылған торсидас (1930 жылдары зорлық-зомбылықсыз топтар ретінде пайда болған, бірақ 1970 жылдары зорлық-зомбылыққа ұшыраған) маңызды рөл атқарады. Жанкүйерлердің зорлық-зомбылық әрекеттері шағын төбелес-толқындардан бастап Хейзел стадионының трагедиясы және Футбол соғысы сияқты қайғылы оқиғаларға дейін жетеді. 2000 жылы Стамбулда УЕФА кубогының жартылай финалының алдында Лидс Юнайтедтің екі жанкүйері, Кристофер Лофтус және Кевин Спейт қанымен сұйылды. Соңғы жылдары Англияда бұл құбылыс өзінің шыңына жеткен сияқты, бірақ ол толығымен жойылған жоқ. Полицияның арнайы бөлімшелері мен аймақтық және халықаралық полиция күштері арасындағы ақпарат алмасу хулигандардың тәртіпсіздік ұйымдастыруын және қатысуын қиындатты. Стадиондардың ішінде және сыртында, сондай-ақ қала орталықтары мен теміржол вокзалдары сияқты күтілетін "жанжал ошақтарында" орналасқан бейнекамералар тәртіпсіздікке қатысқан адамдарды кейіннен анықтауға мүмкіндік береді, тіпті олар оқиға орнында тұтқындалмаса да. Дегенмен, футбол матчтарына байланысты бұзылыстар әлі де орын алып жатыр. Мысалы, 2005 жылдың 12 және 13 сәуірінде өткен УЕФА Чемпиондар лигасының матчтары. Жанкүйерлердің зорлық-зомбылық әрекеттері кейде кәсіби спортшыларға да әсер етеді, бірақ мұндай жағдайлар сирек кездеседі. Мысалы, Интердің жанкүйері Кристиан Виериге командаға деген көзқарасын сынап, оның мейрамханасын өртеп жіберу туралы хабарлама жіберген. Сондай-ақ, 1994 жылғы әлем чемпионатына оралғаннан кейін өлтірілген Колумбияның халықаралық футболшысы Андрес Эскобардың оқиғасы да кең таралған. Ол Колумбияны жарыстан шығарған өзіне гол соққандықтан өлтірілген деген болжам бар. 1998 жылғы ФИФА әлем чемпионатының алдында 26 Seaburn Casuals (Сандерленд АФК жанкүйерлерінің тобы) хулигандары әскери бомбадан түтін шыққаннан кейін жергілікті пабта болған төбелес кезінде полиция ұстады. Операция аяқталған кезде 60-тан астам адам айыптауға тартылды. Рейдте ұсталған Seaburn Casuals хулигандарының кейбіреулері Combat 18 сияқты неонацистік топтармен байланысты болды. Алайда, операция судья пабтан алынған бейнежазбаларды қабылдамағандықтан сәтсіз аяқталды. 2000 жылдың наурыз айында Seaburn Casuals командасы Ньюкасл Гремлинс командасының хулигандарымен Солтүстік Шилдс паром терминалының жанында алдын ала келісілген төбелесте қақтығысты. Бұл "Біріккен Корольдікте футболға байланысты ең қорқынышты төбелес" деп сипатталды. Гремлиндер мен Казуалдардың басшылары конспирация жасағаны үшін төрт жылға сотталды, ал 28 адам түрлі мерзімге сотталды, полиция ұялы телефон арқылы жіберілген хабарламаларды тексергеннен кейін алынған дәлелдерге сүйене отырып. Футбол тарихында көптеген апаттар мен трагедиялар орын алды. Олардың кейбіреулері, мысалы Хиллсборо және Иброкс апаттары, көрермендерді бақылаудағы мәселелерге байланысты болды. Гейзел стадионындағы трагедия хулигандық пен нашар көрермендерді бақылаудың салдарынан туындады. Брэдфорд Сити стадионындағы өрт стадиондағы өрт қауіпсіздігінің нашарлығына байланысты болды. Осы трагедиялардан алынған сабақтар футбол стадиондарын қауіпсіз етуге және темекі шегуге біртіндеп тыйым салуға әкелді.
Ойын күнінің бағдарламасы
Ойын күндері бағдарламалары матчтар алдында және кейде олар өтіп жатқанда стадиондардың ішінде және сыртында сатылады. Ең қарапайым нұсқасында олар командалар, ойыншылар және төрешілер туралы негізгі ақпаратты қамтиды. Ірі клубтар көбінесе бірнеше беттен тұратын бағдарламалар шығарады, онда бас жаттықтырушы мен клуб капитанының пікірлері, ойыншылармен, экс-ойыншылармен және команда қызметкерлерімен сұхбаттар, келесі матчтарға билет алу туралы ақпарат, команданың маусымның қазіргі кезеніндегі толық шолуы, жарыстар, жас жанкүйерлерге арналған беттер және қарсыластар туралы егжей-тегжейлі мақалалар болады. Кейбір матчтардың бағдарламалары коллекциялық заттар саналады және аукционда қымбатқа сатылуы мүмкін.
Ауыртпалық инвазиялар
Футбол алаңына жанкүйерлердің кіруі – жақтаушылардың трибуналардан футбол алаңына өтуі, кейде ойынды әдейі тоқтату мақсатымен жасалады. Бұл, қауіпсіздік шараларымен жанкүйерлердің алаңға кіргізілуінен өзгеше. Футбол алаңына жанкүйерлердің кіруінің мысалы ретінде 1923 жылғы «Ақ ат» ФА кубогы финалын атауға болады, онда «Болтон Уондерерс» және «Уэст Хэм Юнайтед» командалары «Уэмбли» стадионында кездесті. Стадиондағы көптеген жанкүйерлердің болуына байланысты полиция стадионда тәртіп орнатуға мәжбүр болды. Тағы бір мысал – 1977 жылы «Уэмблиде» Англия мен Шотландия арасындағы Британдық чемпионат матчы. Шотландия 2:1 есебімен жеңіске жеткеннен кейін «Тартан армиясы» алаңға басып кірді, дарбаза бағаналарын бұзып, алаңнан тікелей шөп теріп алып кетті. Сонымен қатар, командалардың бірі жеңіске жеткенде, чемпионаттан құтылғанда немесе кубок жарысында күтпеген нәтижеге қол жеткізгенде, алаңға көңілді жанкүйерлердің кіруі де жиі кездеседі. Жеке кірулер де аз емес, бірақ олар сирек болады. Кейде бұл алаңға жалаңаш күйінде кіруге тырысатын адамдар болады. Жанкүйерлер мұны көңіл көтерудің зиянсыз тәсілі деп санайды. Мұндай кірудің бір мысалы – 2004 жылғы УЕФА Еуро чемпионатының финалында Португалия мен Грекия командаларының ойыны кезінде «Джимми Жумп» алаңға жүгіріп кіріп, ойынды тоқтатуға тырысты. Тағы бір мәшһүр кіруді Карл Пауэр жасады, ол «Манчестер Юнайтед» командасының «Бавариямен» УЕФА Чемпиондар лигасы матчы алдындағы командалық суретке тығылып кірді. Оның басқа да әрекеттері Англияның регби құрамасы мен Британдық Гран-приге қатысты.
Жарыстар
Дерби матчтары – көршілес екі жарысқан клуб арасындағы ойындар, олар көбінесе аса қызығушылықпен өтеді. Кейде бұл матчтарда саяси немесе діни шиеленістер де болуы мүмкін. Бұл термин әдетте бір қаланың немесе аймақтың екі командасы арасындағы кездесулерге қолданылады, бірақ кейде бір елдегі ірі клубтардың арасындағы матчтарды да дерби деп атайды. Дербилер жанкүйерлер, ойыншылар және клубтар үшін лигадағы орнына қарамастан, ең маңызды матчтар саналады. "Грин-стрит" фильмі дерби рухын көрсетеді, онда кейіпкерлердің бірі "Вест Хэм Юнайтед" пен "Миллуолл" арасындағы бәсекелестікті Израиль мен Палестина арасындағыдай деп сипаттайды. Әрине, бұл фильм көбінесе өткен дәуірдегі хулигандыққа назар аударса да, матч күнінің қызығушылығын көрсету арқылы дерби күнінің жанкүйерлер үшін қаншалықты маңызды екенін аңғартады. Дерби кезінде футбол мәдениеті өркендейді және барлық түстерімен жарқырайды. "Футбол әлемді қалай түсіндіреді" кітабы дербилердің қалай пайда болғаны және олардың қоғам үшін қандай мағынаға ие екенін толыққанды ашады.
Жақтаушылар тобы
Футболға негізделген көптеген субмәдениеттер мен топтардың түрлері бар. Кэжуалдар (Casuals) хулигандық топтармен байланысты. Ультралар (Ultras) негізінен Еуропа құбылысы (кейіннен Азияда, Австралияда және Солтүстік Африкада пайда болды), ал Оңтүстік Америкада барра бравалар (1950 жылдары Аргентинада пайда болған ең көне, зорлық-зомбылыққа бейімді ұйымдастырылған жанкүйерлер тобы) көп кездеседі, Бразилияны қоспағанда, онда torcidas organizadas басым.
Танымал тұлғалар
Футболдың танымалдылығы соншалық, кейбір ойыншылар "алаңнан тыс" қызметтерімен танымал бола бастайды. Олардың жұлдызды мәртебесіне байланысты, жарнама берушілер мен спорт тауарларын өндірушілер өнімдерін насиптау үшін оларды жалдайды. Бразилиялық футболшы Пеле – осындай ойыншының бір мысалы. Ол өзінің ойыншылық кезеңінде осыншалықты құрметке ие болғандықтан, ЮНИСЕФ-тің елшісі болды, сондай-ақ көптеген компаниялардың жарнамаларында бас сөйлеуші ретінде танылды. Ол сонымен қатар Бразилияда саясатпен де айналысты. Бразилиялық шабуылшы Роналду 2000 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Даму бағдарламасының ізгі ниет елшісі болып тағайындалды, себебі ол спортшылардың арасында ең жоғары беделге ие болды. Бұрынғы FIFA жылдың үздік футболшысы және Африканың үздік футболшысы атанған Джордж Веа 2005 жылғы Либерия президенттік сайлауының бірінші турында ең көп дауыс жинады, бірақ екінші турда жеңіліске ұшырады. Ол 12 жылдан кейін президент болып сайланды. Футбол әлеміндегі танымал тұлғалардың бірі – ағылшын футболшысы Дэвид Бекхэм. Англияда ол жиі шашын өзгерткендіктен, жаңа трендтерді енгізуші ретінде танылды. Ол бұрынғы Spice Girl тобының мүшесі Виктория Бекхэмге үйленген, ал олардың қарым-қатынастағы қиындықтары 2004 және 2005 жылдары Ұлыбритания баспасөзінде кеңінен жарияланды. Оның мүсіндері жасалды, оның ішінде буддалық храмда және шоколадтан да мүсін қойылды. Бекхэм ұзақ жылдар бойы Armani брендінің моделі болды және іш киімдерінің жарнамаларымен танымал болды. 2009 жылдың соңында Криштиану Роналду Арманидің негізгі футболшысы/моделі ретінде Бекхэмді алмастырды. Facebook желісіндегі ең көп ізделінетін спортшылардың ондығында тоғызы футболшы, оның ішінде алғашқы алтысы – Криштиану Роналду, Месси, Бекхэм, Неймар, Роналдиньо және Кака. Криштиану да ең көп ізделінетін тұлғалардың қатарында. Криштиану, Месси және Неймар Instagram желісіндегі ең көп ізделінетін спортшылар, және олардың үшеуі де ең көп ізделінетін тұлғалардың алғашқы он екілігіне кіреді. Көптеген басқа ойыншылар да жұлдызға айналды және жанкүйерлер тарапынан батырлар ретінде құрметтеледі. Гари Линекер сияқты зейнеткерлікке шыққан ойыншылар теледидар мен радиода жұмыс істегендіктен өздеріне жеке атаққа ие болды. Футболмен байланысы бар емес адамдар да осы саламен байланысты болғандықтан танымал болды. Мысалы, 2002 жылғы әлем чемпионатынан кейін Корея Футбол қауымдастығының басшысы Оңтүстік Корея президенті лауазымына кандидат болуға шешім қабылдады.
Мақсатты мерекелеу
Футболда гол тойлау – гол соғылған кезде қуану рәсімі. Мұндай қуануды әдетте гол соққан ойыншы жасайды, оған оның командаластары, бас жаттықтырушы немесе жаттықтырушылар штабы және/немесе команда жанкүйерлері қосылуы мүмкін. Бұл термин жалпы голға қуануға қатысты болғанымен, нақты бір әрекеттерге де қолданылуы мүмкін, мысалы, ойыншының жейдесін шешуі немесе акробатикалық қимыл жасауы. Көптеген ерекше гол тойлаулар мәңгілікке сақталды, мысалы, мүсінде (Тьерри Генри), жарнамаларда (Роналду), пошта маркаларында (Пеле), журнал мұқабаларында немесе бейне ойындарда: Криштиану Роналду, Гарет Бейл, Лионель Месси сияқты көптеген ойыншылар FIFA сериясында бейнеленген.
Өлімдер
Ойыншылар алаңда және жанында қаза тапты. 1931 жылдың 5 қыркүйегінде «Селтик» қақпашысы Джон Томсон «Олд Фирм» матчында «Рейнджерс» ойыншысы Сэм Инглишпен соқтығысып, бас сүйегі сынды. Ол сол күні көз жұмды. 1985 жылдың 10 қыркүйегінде Шотландия құрамасының бас жаттықтырушысы Джок Штайн 1986 жылғы әлем чемпионатына іліккен Уэльске қарсы гол соққанда жүрек талмасынан қайтыс болды. Ол 62 жаста еді. 2003 жылы Камерундық халықаралық футболшы Марк Вивьен Фоэ Колумбияға қарсы ФИФА Конфедерациялар кубогы матчында құлап, сол күні көз жұмды. Оның өлімі бұрын анықталмаған жүрек ауруына байланысты болды. 1990 жылдың 8 қыркүйегінде «Йорк Сити» футболшысы Дэвид Лонгхерст командасының «Линкольн Ситимен» ойыны кезінде алаңда құлап қайтыс болды. Ойын тоқтатылды, ал кейін «Йорк Сити» футболшының құрметіне Бутэм Крессент стадионындағы бір трибунаға оның есімін берді. 2004 жылы венгрлік халықаралық футболшы Миклош Фехер «Бенфика» сапында «Витория де Гимарайнс» клубына қарсы ойнап жатқанда жүрек талмасынан көз жұмды. 2006 жылдың 9 қыркүйегінде «Хинкли Юнайтед» футболшысы Мэтт Гадсби Солтүстік конференцияда «Харрогейт Таунға» қарсы матч кезінде алаңда құлап қайтыс болды. Медициналық сараптама оның аритмогендік оң жақ қарынша кардиомиопатиясы деген жүрек ауруынан қайтыс болғанын көрсетті. 2007 жылдың 25 тамызында «Севилья» футболшысы Антонио Пуэрта «Севильяның» маусымның бірінші матчында – «Хетафеге» қарсы – өз қақпасына қарай жүгіріп бара жатқанда жүрек талмасына ұшырады. Оның командаласы Ивица Драгутинович және «Севилья» медициналық қызметкерлері дереу оған көмекке келді. Ол ауруханаға жатқызылды, бірақ 28 тамызда 22 жасында көз жұмды. Көптеген футболшылар кенеттен болған дауыл кезінде ойнап жатқанда шаңқаяқ соққан. 2007 жылдың 29 желтоқсанында «Матервелл» капитаны Фил О’Доннелл «Данди Юнайтедке» қарсы матчта алаңда жүрек жетіспеушілігіне шалдығып, бірнеше сағаттан кейін ауруханада көз жұмды. Сол маусымның соңында оның құрметіне 1991 жылы Шотландия кубогын жеңген «Матервелл» және 1998 жылы лига чемпионы атанған «Селтик» командаларының жұлдыздары арасында достық матч өтті. «Матервелл» сондай-ақ стадионының басты трибунасын оның есімімен атады. Басқа да трагедиялар стадиондардан тыс жерлерде орын алды. Ең ірісі – 1949 жылғы Суперга авиаапаты, онда «Торино» командасының барлық ойыншысы қаза тапты. Басқа мысалдарға 1958 жылғы «Манчестер Юнайтед» командасының қатысқан Мюнхен авиаапаты; 1993 жылы авиаапаты салдарынан Замбия құрамасының барлық ойыншысының қаза болуы; және 2016 жылы 71 жолаушы, оның ішінде «Шапекоэнсе» командасының көп бөлігі қаза тапқан ұшақ апаты жатады.
Ұлты
Кейде түрлі нәсілдегі адамдар еуропалық футболдың ойыншылары ретінде қабылданбаған. Бұл 21-ші ғасырдың басында қоғамның өзгеруімен және әртүрлі елдердегі футбол басшыларының күш-жігерімен өзгеріп келеді. УЕФА мен Еуропалық Одақ "Расизмге қарсы футбол" ("FARE") жобасын қолдайды, оның мақсаты расизмді тоқтату. Көптеген қара түсті ойыншылар бастапқыда еуропалық футболға қабылданбады, тіпті ең алғашқы қара түсті ойыншы 1881 жылы болған болатын. Дегенмен, 1970 жылдардан бастап ойыншылар көбірек қабылдана бастады, нәтижесінде көптеген клубтар мен ұлттық командаларда әртүрлі этникалық топтардан ойыншылар пайда болды. Алайда, ірі футбол елдерінде толық қабылдау 1990 жылдарға дейін болған жоқ, ал расизм кейбір деңгейлерде әлі де кездеседі. Мысалы, Самуэль Это'о бір кезде "Барселонаға" қарсы матчта "Реал Сарагоса" жанкүйерлерінен нәсілдік ұятқа ұшырады және олар оны ұяттауын тоқтатса ғана ойынды жалғастыратынын айтты. Осыған ұқсас жағдай "Мессина" қорғаушысы Марк Зороға "Интер" командасына қарсы ойында орын алды. Англия мен Германия сияқты кейбір елдерде футбол алаңдарында және трибуналарда расизм мен төзбеушілікті жоюға бағытталған күшті науқандар жүргізілді. Испания мен Италия сияқты басқа елдерде көрінетін проблемаларға қарамастан, шаралар аз қолданылды.
Жаһандану
Ең жақсы ойыншылар үшін бұл олардың қызметтерін бірнеше түрлі елдердің клубтарына ұсынуға мүмкіндік береді және олар өтемақы алу үшін келіссөздер жүргізуде маңызды артықшылыққа ие болады. Ең үздік ойыншылар жылына миллиондаған доллар көлемінде жалақы ала алады, бұған қоса олардың иеленген жарнамалық келісімдерінен түсетін табыстары да бар. Командалар да осының арқасында дәстүрлі жергілікті аймақтарынан тыс жерде жанкүйерлер таба алады. Олар сонымен қатар талантты ойыншыларды кеңірек аумақтан іздеуге мүмкіндік алады. Алайда, кейбір еуропалық клубтар осы амалдары үшін құлық көрсетуде айыпталып жүр, себебі олар футбол командаларына тартқан кейбір африкалық жастар команданың олардың қызметтеріне қажеттілігі болмағаннан кейін ештеңесіз қалған. Қазіргі заманғы футболда көптеген клубтарда бірнеше шетелдік ойыншы бар. Бұл әсіресе Англия Премьер-лигасында айқын көрінеді, онда ағылшын ойыншыларының саны шетелдік ойыншылардан кем. Футболдың жетекші тұлғалары, соның ішінде ФИФА-ның бұрынғы президенті Сепп Блаттер, мұның ойынға зиян келтіретінін және жанкүйерлер үшін мәселе екенін айтты. Алайда, Дэвид Ранк жүргізген академиялық зерттеулер кері нәтиже көрсетіп тұр. Көптеген командалар допты бақылауға, күшке, жылдамдыққа және көрегендікке қабілетті ойыншыларды жинақтап, толыққанды команда құруға тырысады. Дәстүрлі түрде осы қабілеттер әртүрлі аймақтармен байланысты: допты бақылау Оңтүстік Американың ерекшелігі саналады, жылдамдық әдетте африкалық ойыншылармен, ал күш еуропалық ойыншылармен байланысты. Сондықтан, көрнекті клубтар осы аймақтардан жас таланттарды іздеуге белсенді түрде кіріседі және оларды клубқа сынақтан өтуге шақырады. Футбол – әлемнің түкпір-түкпірінен келген жанкүйерлердің түрлі лигаларды тамашалай алатын әлемдік спортқа айналды. Ол халықаралық және жергілікті бәсекелестікті күшейтеді, бірақ сонымен бірге қоғамдарды біріктіруге де қабілетті. ФИФА Әлем Кубогы футбол әлемін бір ай бойы біріктіреді. Жеңіс пен жеңіліс арқылы ол ұлтшылдық пен жаһанданудың қазіргі заманғы мысалы болып табылады. Франклин Фоердің «Футбол әлемді қалай түсіндіреді» атты кітабында ұлттық командалар жанкүйерлер арасында ұлтшылдықтың тайпалық сезімін тудыратыны айтылады. Бұл ұлтшылдық футбол жейделерін кию, шарфтар тағу және мақтанды білдіру үшін туларды желбірету арқылы көрінеді. ФИФА Әлем Кубогы, Африка Ұлттары Кубогы және УЕФА Еуропа Чемпионаты сияқты турнирлер әлемнің түкпір-түкпірінен жанкүйерлерді тартады, бұл жағдайда ұлттық мақтаныш жаһанданудың бір бөлігіне айналады. Бұл күрделі жүйе футболдың жаһандық қауымдастығының бір бөлігі болып табылады. Футбол әлемнің барлық аймақтарынан ойыншыларды, жанкүйерлерді, жаттықтырушыларды және клубтарды біріктіреді. Футболдың біріктіруші күшінің жарқын мысалы – Африкадағы Гана елі. Ол 1957 жылы Ұлыбританияның отарлық үкімдерінен тәуелсіздік алып, халықты біріктіру үшін футболды пайдаланды. Ұлттық құрама, «Қара жұлдыздар» деп аталған, Африка Ұлттары Кубогының бірінші турнирін қабылдады. Гана футболға деген құштарлығымен Африкада және әлемдегі ең белсенді елдердің біріне айналды, бұл спорттың біріктіруші күшінің арқасында мүмкін болды. Жаттықтырушылар да халықаралық деңгейде іздеуге түсуде. Бұл өз елінде туған ұлттық құрамалардың жаттықтырушыларының басқа елдерден шақырылуына дейін жетті. Мысалдарға бразилиялық аңыз Зиконың Жапонияны жаттықтыруы, швед Свен Геран Эрикссонның Англияны жаттықтыруы, сондай-ақ неміс Берти Вогцтың Шотландия мен Нигерияны жаттықтыруы кіреді. Тағы бір неміс, Отто Рехагель, 2004 жылғы УЕФА Еуро чемпионатында ұлттық құраманы сенімді жеңіске жеткізгеннен кейін Грекияда ұлттық иконаға айналды және Германияны жаттықтыру ұсынысынан бас тартты, Грекияны жаттықтыруын жалғастырды. Голландиялық жаттықтырушы Гус Хиддинк 2002 жылғы Әлем Кубогының жартылай финалына дейін ұлттық құраманы жеткізгеннен кейін Оңтүстік Кореяда да ұқсас мәртебеге ие болды, сондықтан жарыстан кейін көп ұзамай Оңтүстік Кореяның Әлем Кубогы стадиондарының бірі оның құрметіне қайта аталды. АҚШ әйелдер құрамасының соңғы екі бас жаттықтырушысы елден тыс жерде дүниеге келген, бірақ екеуі де USWNT бас жаттықтырушысы болғанға дейін көптеген жылдар бойы АҚШ-та тұрған. 2015 және 2019 жылдары Әлем Кубогында жеңіске жеткен USWNT бас жаттықтырушысы Джилл Эллис Англияда туып, отбасымен бірге жасөспірім шағында АҚШ-қа көшкен, ал қазіргі бас жаттықтырушы Влатко Андоновски 2000 жылы Солтүстік Македониядан АҚШ-қа ойыншы ретінде көшіп келген және одан бері АҚШ-та тұрып жұмыс істеп келеді.
Үлгілер
Көптеген футболшыларды жақсы үлгі ретінде қарастыруға болады, бірақ футболшылардың жаман мінез-құлқы туралы жаңалықтар жиі жарияланып тұрады. Футболшылардың беделі соншалық, олардың әрекеттері бұқаралық ақпарат құралдарында кеңінен талқыланады және олар ойнайтын елдердің үкіметтері тарапынан айыптамаларға ұшырайды. 1996 жылғы УЕФА Еуропа чемпионаты алдында Англия құрамасы "Тіс дәрігерінің креслосы" оқиғасымен танымал болды. Пол Гаскойн мен Тедди Шерингхэм сияқты бірнеше ағылшын футболшысы Гонконгта барда бір-бірінің тамағына сыра құйып отырғандағы суреті түсірілді, ал адам тіс дәрігерінің креслосында отырған. Кейінірек Гаскойн өмірінде алкоголь және есірткіге тәуелділікпен күресіп, бірнеше рет дозадан артық пайдаланғаны үшін ауруханаға түсті. Англияда футболшылардың ойын алаңынан тыс зорлық-зомбылық және тәртіпсіздік жасады деген айыптаулар жиі кездеседі. Көп жағдайда ойыншылар кінәсіз деп табылғанмен, мұндай істер әдетте қызу пікірталас тудырады. 2001 жылы "Лидс Юнайтед" клубының екі ойыншысы – Джонатан Вудгейт пен Ли Бойер түнгі клубтың сыртында студентке шабуыл жасады деген айыппен сотқа тартылды. Вудгейт төбелес салуға кінәлі деп танылды. 2002 жылы үш футболшы ("Челсиден" Джон Терри мен Джоди Моррис, ал "Уимблдоннан" Дес Бёрн) төбелес жасады деген айыппен сотқа келді. Барлығы да ақталды. 2008 жылдың 20 мамырында Джоуи Бартон 2007 жылдың желтоқсанында жасаған шабуылға қатысқанын мойындағаннан кейін алты айға бас бостандығынан айырылды. Бартонның 20 рет соққы бергені бейнекамераға түсірілді. 2004 жылы "Лестер Сити" клубының үш ойыншысы – Пол Диков, Фрэнк Синклер және Кит Гиллеспи Испаниядағы Ла-Манга курортындағы жаттығу жиынында жыныстық зорлық-зомбылық жасады деген айыппен бір апта түрмеде отырды. Алайда, сараптама нәтижесі айыптаулардың негізсіз екенін көрсеткен соң, іс тоқтатылды. Ойыншылардың кінәсіздігіне қарамастан, бұл оқиға футболшылардың мінез-құлқына байланысты үлкен резонанс тудырды, әсіресе оларды үлгі ететін балаларға қатысты. 2004 жылы Уэйн Руниге де проституцияға баруы туралы айыптаулар тағылды, ол кейін бұл шындық екенін мойындады. Адриан Муту допинг-тесттен өтпегеннен кейін кокаин қолданғанын мойындады, ал Грэм Стэк зорлау айыпталды, бірақ 2005 жылы ақталды. Ли Бойер 2005 жылы "Ньюкасл Юнайтед" командаласы Кирон Дайермен Премьер-лига матчының соңында төбелес жасағанда тағы да жаңалықтарға түсті.
Клубтар
Клубтар әуесқой деңгейден, кейбір жағдайларда, ірі коммерциялық кәсіпорындарға дейін өзгерді. Ойыншылар да осы өзгеріс барысында табыстарын күрт арттыра алды.
Отырғыштар
Хиллсборо апатынан кейін британ үкіметі Тейлор есебін тапсырды, нәтижесінде көптеген стадиондарда, соның ішінде барлық жоғары лига стадиондарында тұруға тыйым салынды. "Тұрып, отырып" (Stand Up Sit Down) сияқты ұйымдар оны қайта енгізуді жақтауда. Бұл британдық емес лигалық футболда және әлемнің басқа лигаларындағы жағдайдан мүлдем өзгеше, онда террасалар (тұруға арналған аймақтар) жанкүйерлерге арналған орынның бір бөлігін, тіпті барлығын құрайды.
Сыбайлас жемқорлық
Футболдағы сыбайлас жемқорлыққа қатысты айыптаулар әрқашан болған. Бұл сыбайлас жемқорлықтың деңгейі елден елге өзгеше болуы мүмкін, және оған ойыншылар, агенттер мен клубтар қатысуы мүмкін. 1980 жылы итальяндық "Милан" және "Лацио" командалары матчтарды бұрмалау салдарынан Серия В-ге жіберілді. 2005–06 жылғы футбол маусымында көптеген сыбайлас жемқорлық оқиғалары болды. Олардың ішінде Германиядағы 2005 жылғы Бундеслига жанжалы, Роберт Хойзердің төрешілікпен айналысқан қылмыстық әрекеттері; және Эдилсон Перейра де Карвальхоның қатысқан Бразилия футбол матчтарын бұрмалау оқиғасы бар. Бұған 2006 жылы Италиядағы Серия А ("Кальчиополи") жанжалы да әсер етті, онда бес клубтың басшылары төрешілердің жұмысына араласып, кінәлі деп танылды, нәтижесінде бірнеше ірі клубтар жазаланды (әсіресе, "Ювентус" 2006–07 маусымда Серия В-ге түсірілді және көптеген маңызды ойыншыларын жоғалтты), өз атағынан айырылып, екінші орын алған "Интер Миланға" берілді; сондай-ақ Португалиядағы "Апито Дорадо" оқиғасында "Порту" және "Боавишта" клубтарының қатысуы болды.
Қаржылық
1997 жылы Оксфорд одағында сөйлеген сөзінде, сол кездегі «Тоттенхэм Хотспур» төрағасы Алан Шугар футболдағы қаржының үнемі артуын клубтардың басқара алмауының салдарына «күріш суының әсері» деп баға берді; клубтардың шығындары демеушіліктер мен жүлде ақшасынан түсетін табыстан әрдайым асып түседі. Көптеген негізгі клубтар мен төменгі лига командалары күндіз-түні күресіп жатқанда, ірі клубтар айтарлықтай табыс таба алады. Мысалы, «Манчестер Юнайтед» және «Реал Мадрид» сияқты клубтар әлемдегі ең байларының қатарында саналады және олардың жаһандық жанкүйерлер қоры бар. «Челси» де өзгеріске ұшырады, Ресей миллиардері Роман Абрамович сатып алғаннан кейін көптеген қымбат футболшыларды сатып алды. 2008 жылы «Манчестер Сити» Әмірліктердің миллиардері Мансур бин Заид Әл Нахайян сатып алғаннан кейін әлемдегі ең бай клубқа айналды. Бұл өзгерістің себебі спутниктік теледидардың пайда болуы болды. Спутниктік телекомпаниялар футбол матчтарын көрсету құқығы үшін үлкен сома төледі және бұл инвестицияны матчты тікелей көре алмайтын көптеген жанкүйерлерден қайтарып алды. Бұл «керемет» және «көпшілік» жанкүйерлерге пайдалы, себебі олар қандай ойынды тамашалауды қалайтынын таңдауға мүмкіндік алады. Футболдан түскен қаржыдан кейбір клубтар табыс таба білсе, ал басқалары бәсекелестікке қадам басуға тырысып қиындыққа тап болады. «Лидс Юнайтед» көп ақша жұмсап, бірнеше маусым бойы сәттілікке жетті. Алайда, қарыздар басқарылмайтын деңгейге жетті, сәтті ойыншылар сатылды және команда екі рет деңгейден төмен түсті – алдымен Премьер-лигадан Чемпиондық лигаға, содан кейін Бірінші лигаға. Барлық клубтар теледидардан түскен ақшадан табыс таба бермейді. Төменгі лигалардағы клубтар матчтар үшін аз ақша алады және жоғары лигаға көтерілген жағдайда, үлкен клубтардың қаржылық мүмкіндіктеріне жете алмайды. Бұл олардың қайтадан деңгейден төмен түсу ықтималдығын арттырады. Кішірек елдердің клубтары да осы мәселеге тап болады. Халық санының аз болуына байланысты олар теледидар құқығынан аз ақша алады. Бұл оларды ірі елдердің клубтарымен салыстырғанда кедей етеді және трансұлттық жарыстардағы шығындарды теңестіруге тырысса, қарыздық проблемаларға әкелуі мүмкін. Кейбір клубтар жасөспірімдер академиялары арқылы ойыншыларды даярлап, сондай-ақ тиімді инвестициялар жасап, осы тенденцияға қарсы тұра алды. Мұндай клубтардың мысалдары – «Порту» және «Аякс», бірақ бұл командалар сәттілікке жеткен кезде, мысалы, «Порту» 2003–04 жылғы УЕФА Чемпиондар лигасының жеңімпазы болғанда, қаржылық қысымға байланысты ойыншылар сатылады. 2021 жылы Сауд Арабиясының мемлекеттік еңбек қоры сатып алғаннан кейін «Ньюкасл Юнайтед» әлемдегі ең бай футбол клубына айналды.
Әйелдер футболы
Әйелдер футбол ойнай бастағаннан бері осы спорттың тарихы бар. 1920 жылдары Англиядағы әйелдер футболына қызығушылық зор болған, бірақ Футбол қауымдастығы (The Football Association) әйелдерді өз алаңдарына кіргізбейтін заң шығарды, содан кейін басқа елдер де осы үрдіске қосылды. Әйелдер футболшылар мен жанкүйерлердің саны футболға қатысуға және матчтарды тамашалауға тыйым салу алынғаннан кейін артты. Бірінші ресми FIFA әйелдер әлем чемпионаты 1991 жылы өткізіліп, бүкіл әлемде теледидар көрермендерінің қызығушылығын тудырды. 1999 жылғы АҚШ-тағы әлем чемпионаты, 2019 жылғы Франциядағы әлем чемпионаты және 2021–22 жылғы UEFA әйелдер Чемпиондар лигасы, UEFA Еуро 2022 және 2023 жылғы әйелдер ФА кубогының финалынан кейін әйелдер футболының кәсіби деңгейі мен танымалдылығы арта түсті, бұл жарыстар көрермендер саны және теледидар рейтингі бойынша жаңа әлемдік рекордтарды орнатты. Солтүстік Америкада 2013 жылдан бері өтіп келе жатқан Ұлттық әйелдер футбол лигасы (NWSL) лига матчтарына орташа есеппен 20 000-нан астам жанкүйер жиналады, ал 2022 жылы 32 000 жанкүйер жиналды, бұл рекордты көрсеткіш. Мексиканың Liga MX Femenil финалына 50 000-нан астам жанкүйер келіп, 2,8 миллион теле көрермен тамашалады. Еуропада Англияның Әйелдер Суперлигасы, Испанияның Liga F және Францияның 1-ші дивизионы сияқты лигалар соңғы бес жылда жыл сайын қатысушылар мен теледидар көрермендерінің рекордтарын жаңартты. 2022 жылы Әйелдер Чемпиондар лигасының матчтарына 91 000-нан астам жанкүйер келді, бұл 1999 жылы орнатылған әйелдер футболының рекордтық көрсеткішін еңсерді. Осы өсімге байланысты әйелдер футболында кәсібилік деңгейі артып, 2017 жылдан бері Испания, Қытай, Мексика, Аргентина және Жапонияда жаңа және жаңадан кәсіби лигалар құрылды. Әйелдер футболының мәдениеті әлемдік деңгейде ерлер футболына ұқсас, бірақ өзіндік ерекшеліктері бар. Әйелдер футболына салыстырмалы түрде аз инвестиция жасалғандықтан, ол ерлер футболындағы зор байлықтың кері әсерінен қорғалған. Хулигандыққа қатысты мәселелерге кеңінен назар аударылып, олармен күресуге белсенді шаралар қолданылуда. Еуропа мен Солтүстік Америкада әйелдер футболына қатысты ақпараттар ерлер футболына қарағанда аз, бірақ 2015 жылғы FIFA әйелдер әлем чемпионатынан бері жағымды өзгерістер байқалуда. Кейбір елдерде әйелдер футболының деңгейі төмен деп есептелетін стереотиптерге қарсы күрес жүргізілуде. Шотландия әйелдер футбол лигасы сияқты лигалар ерлер футболында рұқсат етілген алкоголь және құмар ойындары индустриясының демеушілігін қабылдамайды. АҚШ-тың NWSL лигасының көптеген командалары ерлер командаларынан тәуелсіз, және олардың брендтері де бөлек, бұл жанкүйерлердің әртүрлі топтарын құруға және клубтың иелігі ортақ болған жағдайларда да ерекше жанкүйерлер мәдениетін қалыптастыруға мүмкіндік береді. Әйелдер командаларының көпшілігі өз алаңдарының иесі немесе негізгі арендаторлары емес. Әйелдер спорты жас, жыныс және сексуалдық бағылымына қарамастан, барлық жанкүйерлерге ашық және қосымша кеңістік болып саналады. Ойыншылар, тіпті элиталық деңгейдегі клубтар мен ұлттық командалардың ойыншылары, жанкүйерлермен жақын қарым-қатынас жасайды, матчтардан кейін олармен сөйлесіп, суретке түсіп, автограф береді.
Қоғам
Көптеген елдерде футбол ұлттық мәдениетке терең сіңіп, өмірдің көптеген саласы оның айналасында құрылған. Роббен аралында түрмеде отырған Нельсон Мандела футбол ойнаудың "бізді тірі және жеңіске жеткендей сезіндіргеніне" қатысты ойлармен бөліскен, өйткені ол қиын жағдайға қарамастан, осы сезімді сыйлаған. Көптеген елдерде күнделікті футбол газеттері мен журналдары шығады. Аймақтар мен елдердің көңіл-күйі футболға байланысты екені байқалады, әсіресе ірі турнирлер кезінде, онда жеңіс жергілікті қоғамға немесе елге қуаныш сыйлайды. Керісінше, жеңіліс көңілді күйді түсіріп, халық арасындағы өлім-жітіммен байланысты болуы мүмкін. Футбол маусымы аяқталғаннан кейін туындайтын құштарлық сезімі туралы да хабарлар келіп түседі. Ірі футбол турнирлерінің экономикаға әсері де бар, бірақ оның нақты байланысы әлі де даулы. АҚШ-та кең таралған "футболшы ана" және "футболшы әке" терминдері мектеп жасындағы балалары футбол ойнайтын ата-аналардың демографиялық тобын сипаттайды.
Бейнелеу өнері
Футбол көркем өнерде кеңінен бейнеленбеген. «Сандерленд» және «Астон Вилла» командаларының ойыны әлемдегі ең алғашқы футбол суреттерінің бірі – мүмкін, тіпті ең алғашқысы – болды. 1895 жылы суретші Томас М. М. Хеми «Сандерленд – Астон Вилла 1895» (сонымен қатар «Бұрыштан соққы») деген сурет салған. Бұл сурет сол онжылдықтағы ең табысты екі ағылшын командасының «Сандерлендтің» «Ньюкасл-роуд» стадионында өткен ойынын көрсетеді. 1908 жылы Анри Руссо «Футболшылар» деген майлы бояумен салған суретін жасады, бірақ бұл суреттегі мұртты ойыншылар шын мәнінде регби футболының ерте түрін ойнап жатқан болуы мүмкін. Казимир Малевич 1909 жылы «Футболшының суретшілік реализмі – Төртінші өлшемдегі түс массалары» деген абстрактілі суретін жасады. Умберто Боччонидің 1913 жылғы «Футболшының динамикасы» тағы бір абстрактілі футбол туындысы. Соғыстан кейінгі кезеңде Николя де Сталь 1952 жылы Франция мен Швеция арасындағы жарықтандырылған футбол матчын бейнелейтін суреттер сериясын жасады. Ең танымал футбол суреті – Л. С. Лоуридің 1953 жылғы «Матчқа бара жатыр» суреті болуы мүмкін. Лоури футбол жанкүйерлерін 1928 жылдан бері суретке түсіріп келген, бірақ оның 1953 жылғы туындысы кеңінен танымал. Онда матч күні «Болтон Уондерерс» футбол клубының сол кездегі үй стадионы болған «Бурден Парк» алаңына қарай ағылып бара жатқан жанкүйерлер бейнеленген. Профессионалдық футболшылар қауымдастығы (PFA) оны аукционда сатып алған кезде, оның бас директоры Гордон Тейлор (бұрынғы «Болтон Уондерерс» ойыншысы) «Біз оны футбол үшін алуға бекіндік, себебі бұл әлемдегі ең керемет футбол суреті» деді. Кейін сурет Солфордтағы Лоури өнер орталығына сатылды және қазір жалпы жұртшылыққа көрсетілуде. Мысалы, Манчестердегі «Олд Траффордтағы» сэр Алекс Фергюсонның мүсіні (Филип Джексон, 2012) немесе Бразилиядағы «Итайпава Арена Фонте-Новадағы» Пеле мүсіні (Люси Виана, 1971). Скульптор Эммануэль Сантостың Криштиану Роналдуның бюсті 2017 жылы португалдық ойыншының стилденген бейнесі үшін медиада сынға ұшырады, ал келесі жылы жаңартылған нұсқасы Криштиану Роналду халықаралық әуежайында ашылды.
Фильм
Көптеген фильмдер түсірілді, соның ішінде "Бекхэм сияқты бұрылыңыз" және Джон Кингтің кітабына негізделген "Футбол фабрикасы", хулигандық және Англиядағы әлеуметтік-экономикалық жағдайлармен байланысын көрсетеді. Германияда "Берн кереметі" (2003) 1954 жылғы әлем чемпионатындағы ұлттық құраманың жеңісінен туған эйфорияны жаңғыртты және үлкен сәттілікке ие болды. Венесуэлада "Hermano" екі бауырдың кәсіби футболшы болу арманы туралы айтады. Тарихи негізге құрылған фильмдердің бірі – "Жеңіс жолынан қашу". Фильм Екінші дүниежүзілік соғыстың нағыз оқиғасына негізделген, онда "Динамо" Киев командасы неміс "Люфтваффе" командасын жеңгені үшін қуғынға ұшырап, кейбір ойыншылары атылды. Бұл оқиға Энди Дуганның "Динамо" кітабында да сипатталған.
Стикерлік альбомдар мен карточкалар
Көбінесе балалар жинаған стикер альбомы – бұл коллекционердің белгілі бір лигадағы әртүрлі командалардың ойыншыларының суреттерін жабыстыратын кітабы. Онда клубтардың стадиондары, эмблемалары немесе командалық фотосуреттер де болуы мүмкін. Ең көп таралғандары – Panini компаниясы шығарған стикерлер. 1970 жылы Panini Мексикада өткен 1970 жылғы әлем чемпионатына арналған алғашқы ФИФА әлем чемпионаты стикер альбомын жариялады. Ұлыбританияның "The Guardian" газеті стикерлерді жинау және сату қызығушылығы туралы былай деп жазады: "Дубликаттарды алмастыру дәстүрі 1970-ші және 1980-ші жылдары ойын алаңшаларының бір бөлігіне айналды". Merlin брендімен Topps 1994 жылдан бері Премьер-лигаға арналған коллекциялық өнімдерді, оның ішінде стикерлерді (стикер альбомы үшін) және коллекциялық карталарды өндіруге лицензия алды.
Дін
Діни сенімдер футболда да кеңінен таралған. Кейбір ойыншылар діншіл болып, ойын басталар алдында қолдарымен шапақтайды. Африкада командалардың маңызды ойындарда жеңіске жетуіне көмектесу үшін дәстүрлі сенімдерге негіделген рәсімдер қолданылады. Аргентинада футболшы Диего Марадонаға құлшынған "Iglesia Maradoniana" ("Марадона шіркеуі") деген ресми дін құрылды. Германияның "Шальке 04" клубы "Mit Gott auf Schalke" ("Шалькеде Құдаймен") деп аталатын өз Киелі кітабын жариялады. Бұл – христиандық Киелі кітаптың бір нұсқасы, сонымен қатар "Шальке" клубының ойыншылары мен басшыларының рухани мәтіндерін де қамтиды.
Денсаулық
2014 жылдың шілдесінде Сейшель аралдарының денсаулық сақтау департаменті Сьерра-Леоне футбол командасының Африка Ұлттары кубогының іріктеу ойынына келуіне тыйым салды. Бұл Сейшель аралдарының сол ойында жеңіліспен аяқталуына және Сьерра-Леоненің келесі сатыға өтуіне әкеп соқты. Бұл жағдайға қарамастан, 2014 жылғы ФИФА клубтар әлем чемпионаты сәтті өтті. Африка Ұлттары кубогы – Африка құрамалары арасында екі жылда бір рет өтетін 16 командадан тұратын футбол турнирі. Осыдан кейін Африка Футбол Конфедерациясы ("CAF") турнирді өткізу үшін жаңа ел іздеді. Экваториальдық Гвинея жаңа үй иесі болды. Экваториальдық Гвинея бұрын бұл жарысқа қатысудан шеттетілген болатын, бірақ жарысты қабылдағаннан кейін қайта қатысуға мүмкіндік алды, ал Марокко, Сьерра-Леоне, Либерия және Гвинея жарысқа қатысудан толықтай шеттетілді.