Кіріспе

Президенттің қазасы – 2006 жылы түсірілген британдық мокьюментари саяси триллері. Фильм Джордж Буштің, 43-ші және сол кездегі АҚШ президентінің 2007 жылдың 19 қазанында Иллинойс штатының Чикаго қаласындағы ойдан шығарылған қазасы туралы. Фильм болашақ тарихтық деректі фильм ретінде ұсынылады және актерлер, архивтік видеоматериалдар мен компьютерлік арнайы эффекттерді пайдаланып, оқиғаның азаматтық құқықтарға, нәсілдік дискриминацияға, журналистикадағы сенсациялыққа және сыртқы саясатқа тигізген гипотетикалық салдарына шолу жасайды.

Сюжет

2008 жылы көрсетілген фильм теледидарлық деректі фильм стилінде ұсынылады, сұхбаттар, жаңалықтар репортаждары және АҚШ президенті Джордж Бушқа 2007 жылдың 19 қазанында Чикагода жасалған қастандыққа байланысты видеокөріністер біріктіріледі. Президент Чикагодағы Sheraton қонақ үйінде өткен экономикалық форумда сөз сөйлегеннен кейін шабуылға ұшырап, қаза табады, ал оған дейін соғысқа қарсы митинг өтеді. Жаңалықтар дереу оқиға мен оның саяси салдарлары туралы хабарлай бастайды. Бұрынғысынан билік соғысқа қарсы наразылық білдірген ұсталғандарды ұстап, сұраққа тартып алғаннан кейін, сириялық IT-маманы Джамал Абу Зикри (Малик Бадер) басты күдікті болады. Вице-президент Дик Чейни, қазіргі президент, күдікті қаскөруші Зикримен байланысты ал-Каидамен байланысын пайдаланып, өзінің ішкі саяси қауіпсіздік жоспарларын ілгерілетуге тырысады. Ол АҚШ азаматтары мен шетелдік резиденттерге қатысты ФБР, полиция және басқа да мемлекеттік органдардың тергеу өкілеттіктерін кеңейтуге бағытталған PATRIOT Act III заңының қабылдануын талап етеді, сонымен қатар Сирияға шабуыл жасауды қарастырады. Оның әйелі Захра (Хенд Айюб) отбасылық адвокат Доун Нортонмен (Патрисия Бакли) толған сот залында үкімді тыңдап отырғанда, Зикри АҚШ президентін өлтіргені үшін айыпталып, күмәнді сот-медициналық сараптамаға сүйене отырып, өлім жазасына кесіледі. Осы уақытта Мариан Клейбонмен (Чавес Равин) жасалған жаңа есеп, оның күйеуі Аль Клейбонның (Тони Дейл) кінәлі болуы мүмкін екенін көрсетеді. Ол 1991 жылғы Персия шығанағы соғысының қатысушысы, Иллинойс штатының Рок-Айленд қаласында тұратын және соңғы кезде Ирак соғысында қаза тапқан Дэвид Клейбонның әкесі. Өз ұлының өліміне президент Бушты кінәлаған қаскөруші Буш өлтірілгеннен кейін өзін-өзі өлтіріп қояды. Клейбонның екінші ұлы Кейси Клейбонға (Неко Пархам) жазған өлім хатында: "Мен сені тәрбиелегеннің бәрі бұзылды. Адалдықсыз іске өлгенде ешқандай құрмет жоқ. Өтірік үшін. Мен өз елімді жақсы көремін, бірақ Құдайды және Ол маған берген ұлдарымды одан да артық жақсы көремін. Мен сен үшін де, Дэвид үшін де дұрыс істеуім керек. Джордж Буш біздің Дэвидті өлтірді, мен оны осы үшін кешіре алмаймын." Президент Буш қаза болғаннан кейін он ай өткен соң, Зикри Стейтвилл түзеу орталығында өлім жазасын күтіп отыр, себебі үкімет шенеуніктері оның заңдық шағымдануын қасақана кешіктіріп отыр. Сонымен қатар, Кейси Клейбон қайтыс болған әкесінің Рок-Айлендтегі үйінде атуды жоспарлағанына қатысты дәлелдерді табады. Ең айқын дәлел – президент Буштың 2007 жылдың 19 қазанында Чикагодағы орналасқан жерін минут сайын көрсететін құпия президенттік маршруттың көшірмесі. Жаңалықтар репортажы АҚШ үкіметі президенттік қаскөруші Әл Клейбонның осы құпия құжатқа қалай қол жеткізгенін тергеуді жалғастырып жатқанда аяқталады. Фильмнің соңғы титрлерінде президент Чейнидің АҚШ-тағы PATRIOT Act III заңына қол қойылғаны хабарланады, онда былай делінген: "Ол тергеушілерге бұрын-соңды болмаған ұстау және бақылау өкілеттіктерін берді және атқарушы биліктің өкілеттіктерін одан әрі кеңейтті".

Актерлік құрам

Хенд Аюб – Захра Әбу Зикри, сотталған қаскөй Джамал Әбу Зикридің әйелі. Ол отбасының Таяу Шығыс тегіне байланысты билік тарапынан мақсатқа алынғанына сенімді. Брайан Боланд – Ларри Стаффорд рөлінде, президентке бекітілген Құпия қызмет агенті. Ол президенттің қазасына жол бермеуге тырысып, сәтсіз аяқтады, сол күнді және трагедияға әкелген қауіпсіздік шараларын талқылайды. Бекки Энн Бейкер – Элеонор Дрейк рөлінде, президенттің жеке кеңесшісі. Ол оның сөздерін дайындауға көмектесті және оның ауруханада қайтыс болғанын білген алғашқылардың бірі болды. Роберт Мангиарди – Грег Тернер, Чикаго полиция департаментінің бірінші орынбасары, соғысқа қарсы наразылықтың қауіпсіздігін қамтамасыз етуге және президенттік кортеж үшін қала көшелерін жабуға жауапты. Ол наразылық білдірушілердің зорлық-зомбылыққа бейімділігіне наразылық білдіреді. Джей Паттерсон – Сэм Маккарти, The Washington Post газетінің Ақ үй тілшісі. Ол үкіметтің Зикриді ұстау негіздеріне наразылық білдіреді. Оның пікірінше, оның терроризммен байланысы туралы нақты дәлел жоқ, ол жау елге сапар шегу арқылы терроризм туралы ойға қозған болуы мүмкін. Джей Уиттакер – Франк Молини, президентке оқ атылғаннан кейін туған хаоста полиция ұстаған соғысқа қарсы наразылық білдіруші. Оның қолында Бушқа бағытталған оқ бейнеленген туылған. Бірақ кейіннен ол қаскөй емес екені анықталды. Майкл Райли Берк – Роберт Х. Магуайр, ФБР арнайы агенті, жаңа президент Дик Чейниге қастандыққа қатысты мәліметтер бойынша тікелей есеп береді. Джеймс Урбаниак – доктор Джеймс Пирн, ФБР сот-медициналық сарапшысы, күдіктілерге қарсы дәлелдерді жинау және тізімдеу үшін іске тағайындалды. Ол қылмыс орнындағы оқ қалдықтарынан Жамал Әбу Зикридің жартылай саусақ іздерін тапты, бірақ бұл тек байланысты дәлел екенін және сотта айыптау үшін жеткілікті емес екенін атап өтті. Неко Пархам – Кейси Клейбон, күдікті қаскөй Әл Клейбонның ұлы. Ол Бушты қолдамаған, бірақ қастандық туралы білмейтін соғыс ардагері. Ол қаза болғаннан кейін Чикагоның орталық көшелерінде жұмыс іздеп жүргенде тұтқындалды. Сейна Джон – Самир Масри, президент сөйлеген жердегі соғыс митингісіне наразылық білдірген йемендік-американдық. 11 қыркүйек шабуылдарынан кейін виза мерзімі өткеннен кейін оның отбасы мүшелері Йеменге депортацияланды. Масри Буштың саясатына наразылық білдіру үшін митингке қатысып, күдікті ретінде тұтқындалды. Кристиан Столте – Джон Русински, терроризмге қарсы бірлескен топтың ФБР тергеушісі, Жамал Әбу Зикриді қоса алғанда, тұтқындармен сұхбаттасуға тағайындалды. Ол Зикридің қастандық күні қайда болғанына күдікпен қарады, сондай-ақ оның әскери тарихын талдады. Чавес Равин – Мариан Клейбон, күдікті қаскөй Әл Клейбонның әйелі. Ол өзінің патриотты күйеуінің қастандыққа қатысы болуын түсінуге қиналады. Патриция Бакли – Дон Нортон, Джамал Әбу Зикридің қорғаушысы. Ол бірден өзінің клиентінің террористік ұйымдармен байланысы бар деп санайтын ФБР-мен қорғанудың қиын міндеті туралы айтты. Ол қиындықтарын "Әл-Қаида" ұйымына қатысы бар деп күдіктелгендердің американдық қоғамда кінәлі деп танылатынын айтып түсіндірді. Малик Бадер – Джамал Әбу Зикри, күдікті қаскөй, Сирия азаматы, Чикаго Шератонына жақын ғимараттағы IT фирмасында жұмыс істейді. Ол қылмысқа кінәлі деп танылды, бірақ оны қастандыққа қатыстыратын шағын сот-медициналық дәлелдер болғандықтан, өлім жазасына кесілген кезде үкімге шағым жасады. Тони Дейл – Аль Клейбон, президентті өлтірген деп күдіктелген, кейіннен өзіне-өзі қол жұмсаған қастандықтың күдіктісі. Ол Перс шығанағындағы соғыс ардагері, екінші ұлының Ирак соғысында қаза тапқанына қатты күйзеліп, өзінің қайғысына Бушты кінәлайды.

Түсірілім

Фильмдегі қоштасу сахналары Рональд Рейганның қоштасу рәсімінен алынған архивтік кадрларды қамтиды, ал президент Чейнидің президент Бушқа арналған ақтық сөзі – Чейнидің Рейганға арналған ақтық сөзінің жаңалықтан алынған үзіндісі. Арнайы сахналардан басқа, фильмдегі көптеген актерлерге оқиғаның негізгі мазмұны туралы айтылмаған. Шұғыл операциядан кейінгі баспасөз конференциясында бас дәрігердің "президенттің жасындағы адамда мұндай күшті жүрек көрмегенімді" деген сөзі, президент Рональд Рейганға жасалған қастандық әрекетіне сілтеме жасайды. Бұған қоса, аурухана сыртындағы орта жастағы афроамерикалық азаматпен жасалған сұхбат, 1981 жылы сол қастандық әрекетінен кейін Вашингтон қаласының көшелеріндегі куәгермен жасалған сұхбатты еске түсіреді. Фильмнің түсірілімі Чикаго, Иллинойс штатында толығымен нақты орындарында жүзеге асырылды.

Музыка

Фильмнің музыкасын Ричард Харви жазды және дирижерлік етті. Дыбыс эффектілері мен музыкалық элементтерді Алекс Риордан үйлестірді.

Шығару

2006 жылы 10 қыркүйекте Торонто халықаралық кинофестивалінде ресми тұсаукесері өтті.

Кассалық жинақ

Ньюмаркет АҚШ-тағы тарату құқығы үшін 1 миллион доллар төледі. Фильмнің жалпы өндіріс бюджеті 2 миллион долларға бағаланған. Сонымен қатар, АҚШ-тың ірі телеарналары CNN және Ұлттық қоғамдық радио фильмді жарнамалаудан бас тартты. Фильм АҚШ-та 14 күн көрсетілді, ең көп көрсетілген кезде 143 кинотеатрда шықты. Фильмнің жапон кинотеатрларында көрсетілуі 2007 жылдың 6 қазанында жоспарланған.

Үй медиасы

Фильмнің 2-ші аймақ кодындағы кең экранды нұсқасы 2006 жылдың 30 қазанында Ұлыбританияда DVD форматында жарық көрді, ал 2007 жылдың 3 сәуірінде АҚШ-та 1-ші аймақ кодындағы нұсқасы шықты. Арнайы мүмкіндіктерге сценарист Саймон Финч, монтажшы Брэнд Тумим, жоба жетекшісі Доналл Маккаскер және режиссер Габриэль Ренджпен жасалған сұхбаттар мен түсіндірулер кіреді. Сонымен қатар, қосымша материалдардың ішінде театрлық трейлер де бар.

Саясаткерлер

"Президенттің өлімі" фильмінің негізгі ойы президенттік қасаздар тақырыбын пайдаланғаны үшін және оны дөңгелексіздік деп санайтындар тарапынан көп сынға ұшырады. Техас Республикалық партиясының өкілі Гретчен Эселл бұл тақырыпты былай сипаттады: "Мен мұны осыратын, мазасыздық тудыратын нәрсе деп санаймын. Америкада осындай нәрсені көруге ниетті адамдар көп пе екеніне күмәнім бар." Нью-Йорк штатының сол кездегі сенаторы Хиллари Клинтон Рокленд, Вестчестер және Путнам округтерінде шығатын "The Journal News" газетіне Чаппакуадағы жылдық Нью-Касл қоғамдық мерекесінде: "Мен мұны жек көрінішті деп санаймын. Мұндай қорқынышты жағдайдан пайда табуға тырысушылардың бар екеніне қызығамын, бұл мені қынжырлатады" деді. Фильмнің сценарийін жазушылардың бірі Саймон Финч Клинтон фильмді көрмегенде осылай пікір білдіргенін мәлімдеді. Буш әкімшілігі фильм туралы ешқандай пікір білдірмеді; Ақ үйдің өкілі Эмили Лоримор: "Біз бұған жауап беруге лайық емес деп сақтаймыз, сондықтан пікір білдірмейміз" деді.

Санаулы қарау

"Президенттің өлімі" туралы сыншылар түрлі пікір білдірді. Metacritic жиынтық сайты 30 шолу негізінде оны 49 баллға, "Орташа" деңгейде бағалады. Rotten Tomatoes 101 шолу бойынша 39% "Жағымсыз" деп бағалады. Сайттың пікірінше, "Бұл ойдан шығарылған деректі фильмде тақырыптағы оқиғаға дейінгі 30 минуттық шиеленіс, одан бұрынғы бір сағаттық жалықтыратын, мелодрамалық көріністерден кем түспейді". Time журналында Ричард Корлис оны Гиз герцогының өлтірілуі (1908), "Кенеттен" (1954) және "24" (2001–2014) сияқты басқа ойдан шығарылған кісі өлтірулермен салыстырып, "жалынды деректі фильм емес, жақсы жасалған саяси триллер" деген қорытынды жасады. Village Voice газетінде Дж. Хоберман оны "драмалық тұрғыдан инертті, бірақ шағын техно-чудо" деп сипаттап, "Бушты шейіт ретінде көрсетуден гөрі теориялық тұрғыдан бұрмалап береді" деді. Джеймс Берардинелли: "Егер бұл Джордж Буштың қазіргі сыртқы саясатының ұзақ мерзімді салдарына қатысты маңызды зерттеу болғанда немесе Буштың мұрасы туралы қызықты ойлар айтқанда, ақталуға мүмкін еді. Бірақ бұл олай емес. Бұштың орнына ойдан шығарылған кейіпкерді пайдалану себебі – тек өзін-өзі таныстыру". "Президенттің өлімі" фильмін ұнаған сыншылардың ішінде The New York Observer газетінен Рекс Рид оны "Ақылды, ойлы және толық сенімді" деп атады. "Бұл саяси идеологиясы жоқ, әркімнің көруі керек фильм". Toronto Star газетінде Питер Хауэлл: "Фильмнің терең мақсаты оны Питер Уоткинстің "Соғыс ойыны", Коста Гаврастың "Z" және, бізге жақын, Мишель Браульттің "Les Ordres" сияқты тарихи аргументтердің маңызды туындыларымен бір қатарға қояды. Әрбір ойлы адам "Президенттің өлімі" фильмін көруі керек" деді. Film Journal International журналында Франк Лавс фильмді "Джеймс Пинкертоннан Хиллари Клинтонға дейінгі саясаткерлер мен сарапшылардың айыптауының түсінікті және болжамды екенін" айтты: "Олар пікір білдіруден қаша алмайды, сондықтан пікір білдіргенде өз аудиториясына сүйенеді. Олардың ешқайсысы бұл көркем туындының біреуді президентке шабуыл жасауға итермелейтініне шын сенбейді, және де, президент Рональд Рейганның өміріне жасалған қастандық Джоди Фостерге деген ақылсыз жігіттің құштарлығынан туындады, сондықтан бұрынғы бала актрисалар ойнаған фильмдерді де сынауға болады". RogerEbert.com редакторы Джим Эмерсон: "Президенттің өлімі – электр қуатымен толған драма және өте шынайы. Сұхбат сегменттеріне таңдалған актерлер (Freaks & Geeks сериалынан президенттік сөйлеу жазушысы рөліндегі анасы да бар) нақты адамдар ретінде шынайы, тіпті олар не айтарын ойлап тапқан кезде де, деректі фильмнің объективі алдында өздігінен сөйлейді, тіпті осы оқиғаларды бұрын да бірнеше рет айтқан болуы мүмкін". Фильм 2014 жылы қарастырылды. Prince George Citizen газетінің журналисі Нил Годбоут бұл фильмді "растық көзқарастарға, [саясаткерлердің оқиғаларды] өз мақсаттары үшін пайдалануына және [журналистердің] үкімет көздерінен алынған оқиғаларды бірінші болып жариялау үшін сұрақсыз айтуға дайындығына қатысты күшті мәлімдеме" деп атады. Indiewire сыншысы Андре Сивуд фильмде Джордж Буштың "британдық агенттермен өлтірілгені" туралы ештеңе көрсетілмейтінін жазды.

Марапаттар

Фильм барлығы 6 марапатты жеңіп алды, оның ішінде: 2006 жылғы Торонто кинофестивалінің Халықаралық сыншылар сыйлығы (FIPRESCI), Ұлыбританиядағы телефильм/мини-сериалдар санаты бойынша Халықаралық Эмми сыйлығы, Корольдік теледидар қоғамының «Цифрлық арналар бағдарламалары» санатындағы RTS теледидар сыйлығы, Брюссель Еуропалық кинофестивалінің режиссер Габриэль Ренджге арналған «Үздік фильм» сыйлығы, фильм үшін Банф теледидар фестивалінің «Банф Роки» сыйлығы және режиссер Габриэль Рендж үшін тағы бір сыйлық. Сондай-ақ, фильм 2007 жылы Британ академиясының телеарнасының «Ең үздік визуалды эффекттер» номинациясына ие болды.