Қатардағы элементтерді еске түсірудің бастапқы және соңғы бөліктеріне бейімділік эффектісі

Кіріспе

Сериядағы бірінші және соңғы заттарды ең жақсы, ал ортаңғыларын ең нашар еске түсіруге адамның бейімділігі – бұл сериалдық позиция әсері. Бұл терминді Герман Эббингхаус өзі жүргізген зерттеулер арқылы енгізген, және ол еске түсірудің дәлдігі зерттеу тізіміндегі заттың орнына байланысты өзгеретінін көрсетеді. Кез келген тәртіппен заттар тізімін еске түсіруді сұрағанда (еркін еске түсіру), адамдар көбінесе тізімнің соңынан бастайды, осы заттарды ең жақсы еске түсіреді (жақындау әсері). Алдыңғы тізімдегі заттардың ішінде, бірінші бірнеше зат ортаңғыларына қарағанда жиірек еске түсіріледі (басымдық әсері). Жақындау әсерінің бір теориялық түсіндірмесі – осы заттар еске түсіру сұралғанда әлі де жұмыс жадында сақталуы мүмкін. Ешқайсысынан да пайда көре алмайтын (ортаңғы) заттар ең нашар еске түсіріледі. Жақындау әсерін түсіндірудің тағы бір себебі – уақыттық контекст: егер қайталаудан кейін бірден тексерілсе, ағымдағы уақыттық контекст іздеу белгісі ретінде қызмет ете алады, бұл жақындағы заттардың тізімнің басындағылардан гөрі есте қалу ықтималдығы жоғары екенін болжайды. Тосқауылдық тапсырма берілген кезде жақындау әсері төмендейді. Аралық тапсырмалар жұмыс жадымен байланысты, себебі 15-30 секундтан астам уақытқа созылған алаңдатушы әрекет жақындау әсерін жоя алады. Сонымен қатар, егер еске түсіру тестілеуден кейін бірден жүргізілсе, зерттелген тізімнің ұзындығына қарамастан, жақындау әсері тұрақты болады.

Тұрақты ұзақ мерзімді естеліктерді қалыптастыру қабілеті нашарлаған амнезиясы бар адамдар басымдық әсерін көрсетпейді, бірақ зерттеуден кейін бірден еске түсіру болса, жақындау әсерін көрсетеді. Альцгеймер ауруы бар адамдарда басымдық әсері төмендейді, бірақ еске түсіру кезінде жақындау әсерін тудырмайды.

Бастылық эффектісі

Психология мен социологияда басымдық эффектісі (сонымен қатар басымдық қисылымы деп те аталады) – бұл когнитивтік қисылық, нәтижесінде субъект кейін ұсынылған ақпаратқа қарағанда бастапқы ақпаратты жақсырақ еске түсіреді. Мысалы, жеткілікті ұзын сөз тізімін оқыған адам тізімнің басындағы сөздерді ортасындағы сөздерге қарағанда жақсырақ есте сақтайды. Көптеген зерттеушілер бұл құбылысты еркін еске алу арқылы [тесттердің жоқтығы] түсіндіруге тырысты. Coluccia, Gamboz және Brandimonte (2011) еркін еске алуды қатысушылардың ешқандай ишаратсыз ақпаратты еске түсіруге тырысуы ретінде түсіндіреді. 20-ғасырдың соңындағы кейбір тәжірибелерде, өздеріне тізім көрсетілетінін білетін қатысушылар элементтерді жаттап алатыны байқалды: элементтер ұсынылғанда, қатысушылар оларды өздеріне қайталап, жаңа элементтер ұсынылғанда, қатысушылар бұрынғы элементтерді жаңа элементтермен бірге жаттайды. Бұл басымдық эффектісінің еске түсіруге үлкен әсер ететіні дәлелденді, егер элементтер ұсынылуы арасында уақыт көп болса, қатысушылардың бұрынғы (бастапқы) элементтерді жаттап алу мүмкіндігі артады. Ашық жаттау – қатысушылардың жаттау үлгілерін тексеруге арналған әдіс болды. Бұл әдісті қолданатын тәжірибеде қатысушылардан ойларына келгендерін дауыстап айту сұралды. Осылайша, тәжірибе жүргізуші қатысушылар тізімнің ортасындағы элементтерге қарағанда ертерек элементтерді көбірек қайталағанын, осылайша оларды жиі жаттап, кейіннен ортадағы элементтерге қарағанда бастапқы элементтерді жақсырақ еске алатынын көре алды. Brodie және Murdock жүргізген басқа бір тәжірибеде соңғы әсердің басымдық эффектісіне жартылай жауапты екені анықталды. Олар тәжірибеде ашық жаттау әдісін де қолданды және қатысушылар кейінгі элементтерге қарағанда ертерек элементтерді көбірек жаттайтынын, сонымен қатар тізімдегі ертерек элементтерді кейінірек жаттайтынын анықтады. Осылайша, ертерек элементтер жаттау арқылы тестке жақын болды және соңғы әсермен жартылай түсіндірілуі мүмкін. 2013 жылы жүргізілген зерттеуде басымдық эффектісінің қайталанатын таңдау парадигмасындағы тәжірибеге негізделген шешім қабылдауда да маңызды екені көрсетілді. Бұл оқыту процесі опералық шарттану деп те аталады. Авторлар бірінші сыйақының маңыздылығының кейінгі мінез-құлыққа байланысты екенін көрсетті, бұл құбылысты олар нәтиже басымдығы деп атады. Басқа бір зерттеуде қатысушылар екі сөйлемнің біреуін алды. Мысалы, біреуі "Стив ақылды, еңбекқор, сыншыл, импульсивті және қызғаныш" десе, екіншісі "Стив қызғаныш, импульсивті, сыншыл, еңбекқор және ақылды" дейді. Бұл екі сөйлемде бірдей ақпарат бар. Біріншісі бастапқыда оң қасиеттерді, екіншісі – теріс қасиеттерді көрсетеді. Зерттеушілер қатысушылардың Стивті екінші сөйлеммен салыстырғанда бірінші сөйлемді алғанда оң бағалағанын анықтады.

In psychology and sociology, the primacy effect (also known as the primacy bias) is a cognitive bias that results in a subject recalling primary information presented better than information presented later on. For example, a subject who reads a sufficiently long list of words is more likely to remember words toward the beginning than words in the middle. Many researchers have tried to explain this phenomenon through free recall [null tests]. Coluccia, Gamboz, and Brandimonte (2011) explain free recall as participants trying to remember information without any prompting. In some experiments in the late 20th century, it was noted that participants who knew that they were going to be tested on a list presented to them would rehearse items: as items were presented, the participants would repeat those items to themselves and as new items were presented, the participants would continue to rehearse previous items along with the newer items. It was demonstrated that the primacy effect had a greater influence on recall when there was more time between presentation of items so that participants would have a greater chance to rehearse previous (prime) items. Overt rehearsal was a technique that was meant to test participants' rehearsal patterns. In an experiment using this technique, participants were asked to recite out loud the items that come to mind. In this way, the experimenter was able to see that participants would repeat earlier items more than items in the middle of the list, thus rehearsing them more frequently and having a better recall of the prime items than the middle items later on. In another experiment, by Brodie and Murdock, the recency effect was found to be partially responsible for the primacy effect. In their experiment, they also used the overt rehearsal technique and found that in addition to rehearsing earlier items more than later items, participants were rehearsing earlier items later on in the list. In this way, earlier items were closer to the test period by way of rehearsal and could be partially explained by the recency effect. In 2013, a study showed that primacy effect is also prominent in decision making based on experience in a repeated choice paradigm, a learning process also known as operant conditioning. The authors showed that importance attached to the value of the first reward on subsequent behaviour, a phenomenon they denoted as outcome primacy. In another study, participants received one of two sentences. For example, one may be given "Steve is smart, diligent, critical, impulsive, and jealous." and the other "Steve is jealous, impulsive, critical, diligent, and smart." These two sentences contain the same information. The first one suggests positive trait at the beginning while the second one has negative traits. Researchers found that the subjects evaluated Steve more positively when given the first sentence, compared with the second one.

Жақында болған әсер

Жаңалық әсерін түсіндіретін екі дәстүрлі теориялар классы бар.

Екі дүкенді модельдер

Бұл модельдер соңғы тізімделген зерттеу объектілері жоғары қолжетімді қысқа мерзімді буферден, яғни адам жадындағы қысқа мерзімді сақтаудан (STS) алынады деп болжайды. Бұл жақында зерттелген объектілердің бұрын зерттелгендерге қарағанда артықшылығы болуына мүмкіндік береді, себебі бұрын зерттелген объектілерді ұзақ мерзімді сақтаудан (LTS) көбірек күш жұмсап алу қажет. Мұндай модельдердің маңызды болжамы – 10-30 секунд ішінде арифметикалық есептерді шешу сияқты, назарды аударудың (дистракцияның) ұсынылуы, тізім ұсынылуы мен тестілеу арасындағы уақыт кезеңінде жақындау әсерін әлсіретеді. STS-тің сыйымдылығы шектеулі болғандықтан, назарды аудару STS-тен кейінгі зерттеу тізіміндегі объектілерді ығыстырады, сондықтан тестілеу кезінде бұл объектілерді тек LTS-тен алуға болады және олар қысқа мерзімді буферден оңай алуға болатын бұрынғы артықшылықтарынан айырылады. Осылайша, екі сақтау модельдері бірден еске түсіру тапсырмаларындағы жақындау әсерін және кешіктірілген еркін еске түсіру тапсырмасында осындай әсердің әлсіреуін сәтті түсіндіреді. Алайда, бұл модельдің басты мәселесі – ол кешіктірілген еске түсіруде байқалатын ұзақ мерзімді жақындау әсерін болжауға қабілетсіз, онда әр зерттеу объектісі арасындағы интерстимул аралығында назарды аудару болады (үзіліссіз дистракциялық тапсырма). Назарды аудару зерттеудің соңғы объектісінен кейін де болғандықтан, ол зерттеу объектісін STS-тен ығыстырып, жақындау әсерін әлсіретуі керек. Осылайша, осы ұзақ мерзімді жақындау әсерінің болуы, бірден және ұзақ мерзімді жақындау әсерінің ортақ механизмге ие болу мүмкіндігін тудырады.

Бір дүкенді модельдер

Бірде-бір сақтау теориясына сәйкес, сериялық позиция әсерлеріне бір механизм жауап береді. Модельдің бірінші түрі салыстырмалы уақыт ерекшелігіне негізделген, онда әрбір тізім элементін зерттеу мен тестілеу арасындағы уақыт аралығы, элементтің есте сақтау іздерінің тестілеу кезіндегі бәсекеге қабілеттілігін анықтайды. Бұл модельде тізімнің соңындағы элементтер ерекшерақ болып саналады, демек, оларды іздеу оңайырақ. Модельдің тағы бір түрі контексттік өзгергіштікке негізделген, ол есте сақтаудан элементтерді алу, тек зерттелген элементтің өзіне ғана емес, сонымен қатар зерттеу контексіне де байланысты деп болжайды. Контекст уақыт өте келе өзгереді, сондықтан дереу еркін еске түсіру тестінде есте сақтау элементтері іздеу үшін бәсекелескен кезде, жақында зерттелген элементтерде тестілеу контексіне ұқсас кодтау контекстері болады және оларды еске түсіру ықтималдығы жоғары. Дербес еркін еске түсіруден басқа, бұл модельдер кешіктірілген еркін еске түсіру және үзіліссіз бөгеттеуші еркін еске түсіру жағдайында жақында болу әсерінің болуын немесе болмауын болжауға болады. Кешіктірілген еске түсіру жағдайында, тестілеу контексі сақтау аралығының ұлғаюымен алыстап, жақында болу әсерін әлсіретеді. Үзіліссіз бөгеттеуші еске түсіру жағдайында, ұзартылған аралық интервалдар зерттеу контексі мен тестілеу контексі арасындағы ұқсастықты азайтады, бірақ элементтер арасындағы салыстырмалы ұқсастық өзгеріссіз қалады. Егер еске түсіру процесі бәсекеге қабілетті болса, жақындағы элементтер жеңіске жетеді, сондықтан жақында болу әсері байқалады.

Қалыптылық ережесі

Жалпы алғанда, жаңалық әсеріне қатысты маңызды эмпирикалық байқау – сақтау аралықтарының (RI, зерттеу аяқталуы мен сынақ кезеңі арасындағы уақыт) немесе ұсынылу аралықтарының (IPI, әртүрлі зерттеу элементтері арасындағы уақыт) абсолютті ұзақтығының маңызды еместігі. Керісінше, жаңалықтың мөлшері RI мен IPI арақатынасымен анықталады (арақатынас ережесі). Осы арақатынас белгілі болса, аралықтардың абсолютті мәніне қарамастан жаңалық байқалады, сондықтан жаңалықтың барлық уақыт шкалаларында көрінуі мүмкін, бұл құбылыс уақыт шкаласының инварианттылығы деп аталады. Бұл екі дүкендік модельдерге қайшы келеді, олар жаңалықтың STS-тің көлеміне және STS-тегі элементтердің ығысуын реттейтін ережеге байланысты екенін болжайды. Мүмкін болатын түсіндірмелер жаңалық әсерін бір ғана механизм арқылы түсіндіруге тырысады немесе оны екі түрлі механизмді қабылдайтын басқа модельдер арқылы қайта түсіндіреді. Davelaar және авторлар (2005) осындай түсіндірме береді, олар бір компоненттік жад моделімен түсіндірілмейтін жақын және ұзақ мерзімді жаңалық құбылыстары арасындағы айырмашылықтар бар екенін, сондай-ақ жақын жаңалықты түсіндіретін STS және ұзақ мерзімді жаңалықты түсіндіретін контексттік дрейф негізіндегі екінші механизмнің бар екенін көрсетеді. Жаңалық әсері, сондай-ақ арақатынастағы өзгерістер Альцгеймер ауруында байқалады, сондықтан бұл аурудың невродегенерацияның ең алғашқы кезеңдерін анықтау үшін индикатор ретінде қолданылуы мүмкін.

Қарым-қатынас әсерлері

1977 жылы Уильям Крано тәртіп әсерлерінің мәні туралы бұрынғы тұжырымдамаларды, әсіресе басымдық және жақындау эффектілерін, олардың болжамдарында айқын және қарама-қарсы екендігі айтылған зерттеу арқылы одан әрі дамыту мақсатында зерттеуді жоспарлауға шешім қабылдады. Крано тексерген ерекшеліктер:

Мағына өзгерту гипотезасы: Тізімнің басындағы элементтер қатысушылар тізімнің қалған бөлігінен күтетін тақырыпты белгілейді. Қатысушылар тізімдегі кейбір сөздердің мағынасын өзі құрған күтілімге сәйкес өзгертеді. Уоткинс және Пейницоглу (1984) бұл қатысушылардың сөздердің мағынасын өзгерту арқылы ұсынылған ақпараттағы айырмашылық деңгейін төмендетуге тырысуымен түсіндіріледі. Сәйкессіздікті есепке алмау: Қатысушылар бұрын ұсынылған элементтермен сәйкес келмейтін ақпаратты назардан тыс қалдырады. Басқаша айтқанда, есепке алмау – сәйкессіз ақпаратты басқа ақпаратпен үйлесімді ақпараттан кем құнды деп санау (Devine & Ostrom, 1985). Назардың төмендеуі гипотезасы: Бірінші ұсынылған ақпараттың қатысушыларға кейін ұсынылған ақпаратқа қарағанда күшті әсер етеді, тіпті ақпарат сәйкес болса да, басымдық эффектісі пайда болады. Штайнер және Рейн (1989) адамдардың бастапқыда ұсынылған ақпаратқа көбірек назар бөлетінін, бірақ оларға ұсынылған ақпаратқа бірте-бірте аз назар бөлетінін түсіндіреді. Басымдық эффектісі қатысушылардың бастапқы ақпаратқа назар аударып, кейін ұсынылған ақпаратты елемеуінен туындайды. Екінші жағынан, егер қатысушылар үнемі ақпаратқа назар аударуға мәжбүр болса, жақындау эффектісі пайда болуы мүмкін. Ұстау эффектісі немесе кідіріс жақындау эффектісі сәтті еске түсіруден кейін келесі еске түсірілген элементтің алыс тізімдік позициядан емес, жақын тізімдік позициядан келуі ықтимал екенін болжайды (Kahana, Howard, Zaromb & Wingfiend, 2002). Екі элементтің тізімдік позициясы арасындағы айырмашылық тізімдік позицияның кідірісі деп аталады. Тағы бір фактор, шартты жауап ықтималдығы, белгілі бір тізімдік позицияның кідірісін еске түсіру ықтималдығы болып табылады. Тізімдік позиция кідірісінің графигі шартты жауап ықтималдығына қарағанда келесі элементтің абсолютті кідірісті азайтуға бағытталғанын, ал жақын позицияның алдыңғы позицияға қарағанда жоғары ықтималдығы бар екенін көрсетеді.

Change of meaning hypothesis The items on the beginning of a list establish a theme that the participants expect the rest of the list to fall into. The participant modified the meaning of some of the words on the list to fit with the expectation he or she established. Watkins and Peynicioglu (1984) explain this as participants changing the meaning of words, deviating from the established theme, to reduce the amount of deviation in the information presented. Inconsistency discounting Participants would disregard information that was not consistent with previous items presented to them. In other words, discounting involves thinking of inconsistent information as having less value than information that is consistent with other information presented (Devine & Ostrom, 1985). Attention decrement hypothesis Information presented first has a greater influence on participants than information that is presented later, causing a primacy effect to occur, even if the information is consistent. Steiner and Rain (1989) explain people pay more attention to information presented at the beginning, but progressively pay less attention to the information presented to them. The primacy effect occurs because participants pay attention to the beginning information and ignore the information presented later. On the other hand, if participants are in a situation where they have to continuously pay attention to information, a recency effect may occur. The continuity effect or lag recency effect predicts that having made a successful recall, the next recalled item is less likely to come from a remote serial position, rather than a nearby serial position (Kahana, Howard, Zaromb & Wingfiend, 2002). The difference between the two items' serial position is referred to as serial position lag. Another factor, called the conditional response probability, is the likelihood of recalling a certain serial position lag. A graph of serial position lag versus conditional response probability reveals that the next item recalled minimizes absolute lag, with a higher likelihood for the adjacent than the previous one.