Кіріспе
Аляска аралы Нунивак (Central Alaskan Yup'ik: Nunivaaq; Nunivak Cup'ig: Nuniwar; Нунивак) – АҚШ-тың Аляска штатындағы Юкон және Кускоквим өзендерінің дельтасынан шамамен 48 км қашықтықта орналасқан, шамамен 60° солтүк ендікте орналасқан, мәңгілік тоң қабатымен жабылған жанартау аралы. Аралдың ауданы Беринг теңізіндегі екінші ең үлкен арал және АҚШ-тағы сегізінші ең үлкен арал болып табылады. Оның ұзындығы және ені айтылмайды. 2010 жылғы халық санауы бойынша, аралда 191 адам тұрады, бұл көрсеткіш 2000 жылы 210 адамды құраған. Аралдың барлық халқы солтүстік жағалаудағы Мекорюк қаласында шоғырланған.
Nunivak Island (Central Alaskan Yup'ik: Nunivaaq; Nunivak Cup'ig: Nuniwar; Нунивак) is a permafrost covered volcanic island lying about 30 mile (48 km) offshore from the delta of the Yukon and Kuskokwim rivers in the US state of Alaska, at a latitude of about 60°N. The island is in area, making it the second largest island in the Bering Sea and eighth largest island in the United States. It is long and wide. It has a population of 191 persons as of the 2010 census, down from 210 in 2000. The island's entire population lives in the north coast city of Mekoryuk.
Адамдар
Нуньивакта тек бір тұрақты елді мекен – Мекорюк, солтүстік жағалауда орналасқан, шамамен 200 тұрғыны бар. 1880 жылғы АҚШ халық санағында Иван Петров аралдағы тоғыз ауылда 702 тұрғын тіркелгенін жазды. 1900 жылы болған жұқпалы ауру арал халқының санын қысқартып жіберді. Көші-қон халқының азаюына себеп болып отыр. Нуньивакқа танымал адамдардың ішінде журналист Джон Ли Андерсон, фотограф Эдвард С. Кертис, Энн Макеписс, антрополог Маргарет Лантис және суретші Мюриэл Ханна бар. Сонымен қатар, белгілі табиғатты қорғаушы және саяхатшы Стивен Ринелла 2015 жылы телешоуының бір бөлімін арнап, мұскүс аң аулауға қатысып, арал мен оның халқының тарихы мен мәдениетін зерттеді. Нуньивак аралының дерлік барлық тұрақты тұрғындары – Купит эскимостары, олардың дәстүрлі тілі – Орталық Аляска Юпигінің Купиг немесе Нуньивак Купигі деп аталатын диалектісі. Купиг көптеген ересек арал тұрғындары үшін ана тілі болып табылады және жас арал тұрғындары арасында да қайта жандануда, бірақ барлық Нунивармиуттар (Нуньивак халқы) ағылшын тілінде сөйлейді. Нуньивак аралының халқы әлі де көбінесе аң аулауға, сондай-ақ коммерциялық балық аулауға және материктегі өнеркәсіптік жұмыстарға тәуелді.
Геология және табиғи тарих
Нуньивак аралы – вулкандық текті; аралдың көп бөлігін теңіз деңгейінен 500 фут (160 м) немесе одан жоғары биіктіктегі вулкандық плато алып жатыр. Аралдың беті 60-қа жуық конус тәрізді жанартау кратерлерімен (cinder cones) және төрт маармен (maars) себілген. Оның көп бөлігі крейд кезеңінің шөгінді тау жыныстарына тараған, кішкентай қалқан тәрізді жанартаулардан шыққан, жұқа пахохо лавасының (pahoehoe lava) кең тараған ағындарынан тұрады. Жанартаулық атқыштар 6,1 миллион жыл бұрын басталган 5 кезеңде болған. Жанартау өрісінің көп бөлігі плейстоцен кезеңіндегі ең соңғы екі атқыштар кезеңінде, шамамен 300 000 жыл бұрын қалыптасқан. Вулкандық белсенділігінің тарихына байланысты, ол Беринг теңізінің вулкандық аймағының бір бөлігі саналады. Ибкилвит лава жатағы (Ibkilwit Lava Bed) Нуньивак аралында орналасқан. Тундра – ландшафттың басты ерекшелігі; Нуньивак аралындағы ең үлкен ағаштар – биіктігі көбінесе 4 футтан (1,2 м) төмен болатын, ергежейлі есекжан ағаштары (dwarf willow trees). 40-тан астам өзен тундраның жоталарын суландырады. Шығыс және оңтүстік жағалауларында тұзды лагуналар (brackish lagoons), ал солтүстік-батыс жағалауларында тік жанартаулық жартастар басым. Нуньивак аралында кем дегенде 89 түрлі көшіп-қоныс жасайтын теңіз құстары мен су құстары мекендейді, олардың ішінде жойылу қаупі төніп тұрған және қорғауға алынған түрлер де бар. Жазғы көбею маусымында тығыз құс қоралары аралдың барлық жағалауларында және ішкі тундра көлдерінде кездеседі. Көне заманда Нуньивак аралында қарапайым карибулер (caribou) мекендеген, бірақ 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында қару пайдаланғаннан кейін олардың саны азайып, жойылды. АҚШ Балық және жабайы табиғат қызметі 1930 және 1940 жылдары аралға бұғыларды (кішкентай еуразиялық карибу) және мускус өгіздерін (musk oxen) әкелді. Бұл жануарлардың ірі топтары Мекорюк жергілікті корпорациясымен күтіліп бағылады. Мускус өгіздерінің ең бағалысы – жұны, яғни қивиут (qiviut), ол жануарлардың көктемде түскен жұнынан жиналады және иіп жіпке айналдырылады, кейде бір орам 100 долларға сатылады. Аралдың көп бөлігі АҚШ Балық және жабайы табиғат қызметі басқаратын Юкон дельтасының ұлттық жануарлар қорығының (Yukon Delta National Wildlife Refuge) құрамына кіреді.
Мәдениет
Нуньивак аралының өнері ежелгі заманнан бастау алады. Ең көне белгілі мүсін мыңдаған жылдар бұрын жасалған. Ежелгі дәуірде маскалар тіршілік үшін қажетті тауарларға сатылып немесе айырбасталып отырылған. Кейіннен маскалар мерекелерге, билерге және дәстүрлі емдеуге арналды. Бұл маска түрі (қазіргі таңда көптеген түрлі маскалар жасалады) Нуньивак аралының төңірегіндегі өмірді көрсетеді. Морж – құстың тірі қалуына қажетті нәрсе. Ал адам баласы тірі қалу үшін морж пен құсқа тәуелді. Бұл – ауыл еркектері отбасын асырау үшін аулаған дәстүрлі жануарлардың екеуі. Нуньивак халқы тірі қалу үшін моржға сүйенген. Ол Беринг теңізінде өмір сүру үшін қажетті көптеген құралдарды ұсынған. Морждың терісі каяктерді су өткізбейтін ету үшін, муклуктардың (купиг етіктердің) табандарына қолданылған, ал ішегі бұрынғы заманда аса қажет болған жаңбырдан қорғайтын киім ретінде пайдаланылған. Сүйектері құралдар жасауға, піл сүйегі – найза мен гарпун ұштарына, ал ою-өрнектер сауда үшін жасалған. Сонымен қатар, құстың терісінен су өткізбейтін әдемі қысқы пальтолар тігілген.
Демография
Нуньивак аралы алғаш рет 1880 жылғы АҚШ халық санағында 400 юпик тұрғыны бар, құрамына енбеген арал ретінде тіркелген. 1890 жылы аралдағы елді мекендер жеке-жеке есеп берді. 1910 жылдан 1940 жылға дейін аралдың барлық аумағы бойынша мәліметтер берілді. 1950 жылдан бері аралдағы барлық елді мекендер қайтадан жеке есеп беріп келеді, алайда 2000 және 2010 жылдардың мәліметтері бойынша барлық тұрғындар қазір Мекорюк ауылында тұрады.