Кіріспе
1717 жылы салынған Форт-Уиатенон қазіргі Индиана штатындағы алғашқы еуропалық бекінісі бар сауда орны болды. Бұл Уэббаш өзені бойындағы француз сауда бекеті ретінде пайдаланылған, қазіргі Уэст-Лафайеттенің оңтүстік-батысына қарай шамамен үш шақырым жерде орналасқан, ағаш блоктан тұрғызылған, қамалмен қоршалған бекініс еді. "Ouiatenon" атауы – веа тіліндегі "waayaahtanonki" сөзінің француз тіліндегі нұсқасы, ол "күмбез" немесе "су айналымы" дегенді білдіреді. Бұл 18 ғасырда Жаңа Франция, кейін Солтүстік-Батыс территориясы және бүгінгі Индиана штатында салынған үш француз бекінісінің бірі болды, ал қалған екеуі – Форт Майами және Форт Винсенс. 18 ғасырдың ортасында форттың төңірегінде үлкен француз елді мекені өркендеді. Ол британдықтарға өткізіліп, Француз және Үнді соғысынан кейін тасталып кетті. Кейін ол үндістердің қолына өтіп, 1791 жылы Солтүстік-Батыс Үнді соғысы кезінде американдық әскерлермен қиратылды. Бұл ешқашан АҚШ-тың бекінісі болған емес. Алғашқы орны 1960 жылдары қайта табылды; археологиялық орын 1970 жылы Ұлттық тарихи орындар тізіміне енгізілді және 2021 жылы Ұлттық тарихи ескерткіш деп жарияланды. Жыл сайын қыркүйек айының соңы мен қазан айы арасында, форттың түпнұсқасынан алыс емес жерде салынған көшірмесінде "Аңшылар айы мерекесі" деп аталатын пионерлік өмірді қайта жаңғырту шарасы өткізіледі.
Fort Ouiatenon, built in 1717, was the first fortified European settlement in what is now Indiana, United States. It was a palisade stockade with log blockhouse used as a French trading post on the Wabash River located approximately three miles southwest of modern day West Lafayette. The name 'Ouiatenon' is a French rendering of the name in the Wea language, waayaahtanonki, meaning 'place of the whirlpool'. It was one of three French forts built during the 18th century in what was then New France, later the Northwest Territory and today the state of Indiana, the other two being Fort Miami and Fort Vincennes. A substantial French settlement grew up around the fort in the mid 18th century. It was ceded to the British and abandoned after the French and Indian war. Later, it passed into Indian hands and was destroyed in 1791 by American militia during the Northwest Indian War. It was never a U. S. fort. The original site was rediscovered in the 1960s; the archaeological site was listed on the National Register of Historic Places in 1970, and was designated a National Historic Landmark in 2021. Every year between the end of September and the month of October, a reenactment of pioneer life called the Feast of the Hunters' Moon is held at a replica of the fort built a short distance from the original site.
Француз дәуірі
Форт-Уиатенон бастапқыда Жаңа Франция үкіметі Ұлыбританияның батысқа қарай кеңеюіне қарсы әскери бекініс ретінде салынды. Оның Уабаш өзені аңғарының беймәлім ормандар арасында орналасқандығы оны тері аулаушылар үшін маңызды сауда орталығына айналдырды. Квебекіден келген француз саудагерлері мен аң аулаушылар бобёр терісі табу және жергілікті уиа тайпаларымен сауда байланыстарын пайдалану үшін Форт-Уиатенонға келіп тұратын. 1717 жылы прапорщик Франсуа Пикоте де Белетр (Адам Доллард де Ормеомен байланысты басқа Пикоте де Белестрмен туыс) Типпекано мен Уабаш өзендерінің құсымен төрт сарбаз, үш адам, темірші [Жан Ришар, Гийом Ришар ди Лафлер мен Агнес Тессьердің ұлы] және жақын жердегі уиа халқымен сауда жасау үшін қажетті жабдықтармен келді. Олар Типпекано өзенінің құсынан он сегіз шақырым төмен Уабаш өзенінде бекініс салған. 1720 жылдары Франсуа Мари Биссо, Сиер де Винсенн фортқа қолбасшылық етті. Француздар солтүстік жағалауға қоныстанды, ал оңтүстік жағалауда уиа ауылдары орналасты. Луизиана және Канада француз колониялары арасындағы шекара, қоныстанудың алғашқы жылдарында нақты болмаса да, 1745 жылы Уиатенон мен Форт-Винсенн арасынан өтетіндей етіп белгіленді. Уиа тайпаларын француздармен ғана сауда жасауға көндіру үшін Жаңа Францияның генерал-губернаторы Филипп де Риго Водреюль Уиатеноннан сауда жасауға рұқсат берді. Саудагерлер дереу жаңа қалаға тауар ағынын бастады. Біраз уақыттан кейін Луизиана билігі Винсеннге Вабаш өзенін бақылауда ұстауға көмектесу үшін көбірек адамдар жіберді. Уиатенон "жоғарғы аймақтағы ең жақсы бекінілген форт" деп сипатталды және аймақтағы ең табысты сауда орындарының бірі болды. 18 ғасырдың ортасындағы ең белсенді кезеңінде Форт-Уиатенон 3000-нан астам тұрғынды қамтамасыз еткен болуы мүмкін, және ол бес уиа және екі кикапу ауылдарының орталығы болды.
Британдық кезең
1760 жылдың қыркүйегінде Жаңа Франция британдықтарға берілгеннен кейін Роберт Роджерс Уайатенонды басып алу үшін әскер жіберді. 1761 жылы лейтенант Эдвард Дженкинс басқарған британдық сарбаздар тобы фортқа жетіп, оны басып алды. 1763 жылдың 1 маусымында Понтиак соғысы кезінде Уиа, Кикапу және Маскутен тайпалары Уайатенонды басып алды. Олар лейтенант Дженкинс пен оның әскерін күтпеген шабуылға ұшыратып, бір оқ атпай-ақ Уайатенон фортын жаулап алды. Британдық билікке қарсы кеңінен тараған үндістер көтерілісінде осындай жеті бекініс басылып алынды. Британдықтар Француз және Үнді соғысынан кейін Уайатенон фортын көп пайдаланбады, ол ешқашан гарнизонмен жабдықталған жоқ. 1770-ші жылдардың ортасында форт Уабаш өзенінен 70 метрдей қашықтықта орналасқан деп сипатталды. Уайатенон тайпасының үндістері өзеннің қарсы бетінде, ал Кикапу тайпасы форттың төңірегіндегі екі ауылда, шамамен 1000 қарулы адаммен тұрды. 1778 жылға дейін Уайатенон британ үкіметі үшін соғысқан әскери жасақтардың жиналатын орны болды.
Үнділер кезеңі
Капитан Леонард Хелм мен лейтенант Бейли 1778 жылы фортты көтерілісші американдықтар үшін бағындыруға келді. Британдық үнді агенті Селерон фортты бақылауға алып, эвакуациялауға тырысты, бірақ 40 адамдық жасағымен бірге тұтқындалды. Сол жылдың желтоқсан айында британдық рота келді және фортта "Сент-Джордж туын" көтерді. 1779 жылы американдықтар Винсенн қаласын басып алғаннан кейін, капитан И. Шелби Уайатенонға келді және веа тайпасынан ынтымақтастық уәделерін алды. Алайда, 1780-ші жылдары жергілікті үнді тайпалары оны ақ американдық қоныс салушылардың батысқа қарай кеңеюіне қарсы күрестің базасы ретінде пайдаланды. Осының салдарынан президент Джордж Вашингтон 1791 жылы фортты қиратуға бұйрық берді. "Қара жиде кампаниясы" деп аталған операцияда Солтүстік-Батыс аумағының губернаторы Артур Сент-Клэр генерал Чарльз Скоттқа Уабаш өзені бойындағы ауылдарға шабуыл жасауға бұйрық берді, Уайатенон оның басты мақсаты болды. 1791 жылдың мамырында Скотт Огайо өзенін кешіп, 750 кентуккилік ополченниктерімен Уайатенон аймағына бет алды. Полковник Джон Хардин үлкен кикапу ауылын қирату үшін Биг Пайн Крикке күш жіберген кезде, Скотт негізгі күшті Уайатенонға басшылық етті. Онда болған үндістер эвакуацияланды, ал полковник Джеймс Уилкинсон атты әскер батальонын өзенге алып барып, қашып бара жатқан үндістерге оқ атты. Содан кейін Уайатенон толығымен өртенді, ополченниктер Типпекано өзенінің сағасына жақын орналасқан Кет-Тио-э-Ка-Мак сияқты бірнеше жақын ауылдарды да қиратты. 38 үнді қаза болды, ал тағы 58 адам, көбінесе әйелдер мен балалар, тұтқынға алынды. Уайатенон енді ешқашан тарихи маңызы бар орын болмады.
ХХ ғасыр
Ескі бекіністің қираған жерлері жоғалып, 20-ғасырда ол жер шаруашылыққа айналды. Оиатенон фортының орны 1960 жылдардың соңында археологиялық зерттеулер арқылы анықталып, расталды. Ouiatenon қорығы Форт Ouiatenon тарихи саябағынан батысқа қарай шамамен бір шақырым жерде, Оңтүстік өзен жолы мен Уабаш өзенінің жанында орналасқан. Онда 1700 жылдардағы түпнұсқа Форт-Уиатенонның орны және оны қоршаған 200 акр жер кіреді. 1970 жылы АҚШ Ішкі істер министрлігі бұл орынды тарихи орындардың ұлттық тізіліміне енгізді. 1930 жылы жергілікті дәрігер Ричард Ветэрлл Форт-Уиатенонның көшірмесін салдырды. Түпнұсқа құрылыс туралы аз ғана мәлімет болғандықтан, көшірме көбінесе қиялдаудан құралған. Америка революциясының қыздары 1909 жылы осы жерге жақын жерде шағын ескерткіш орнатқан. Доктор Ветэриллдің блокпосты ағылшын бекіністеріне тән үлгіде салынған (көлденең бөренелерді пайдалану) және түпнұсқа Форт-Уиатенонның құрылыс стиліне немесе түріне сәйкес келмейді (тік бөренелермен). Көшірме блокпост қазір Форт-Уиатенон тарихи саябағының орталық нүктесі болып табылады. Бүгінде Форт-Уиатенон блокпосты мұражайы жаз айларында туристерге ашық және жыл сайынғы Аңшылар айы мерекесінің өтетін орны. Мереке кезінде Типпеканоу округінің тарихи қоғамы түпнұсқа Форт-Уиатеноннан табылған көптеген сирек заттарды көрсетеді.