Рамбо Амадеус: Музыкалық сатира және өнер манипуляторы

Кіріспе

Черногория әншісі (туған 1963)

Антоние Пушич (; 14 маусым 1963 жылы туған), кәсіби түрде Рамбо Амадей деп танылады – Черногория және Сербияның авторы және орындаушысы. Өзін "музыкант, ақын және медиа манипуляторы" деп атаған ол, бұрынғы Югославия елдерінде танымал суретші. Оның әндері адам табиғаты мен жергілікті саясаттың абсурдтығы туралы сатирикалық мәтіндерді джаз, рок, хип-хоп және соңғы кезде драм-н-бэйс сияқты әртүрлі музыкалық стильдермен үйлестіреді, сонымен қатар өзіне-өзі сыни ирониялық көзқарас танытады. Мысалы, оның ең танымал псевдонимі – "Рамбо Амадей Свьетский Кило Цар" ("Рамбо Амадей Әлемдік Кило Цары"), бұрын "Рамбо Амадей Свьетский Мега Цар" ("Рамбо Амадей Әлемдік Мега Цары") (РАСМК) болған (экологиялық саналы қоғамда қарапайымдылықтың маңыздылығына сенгендіктен 2012 жылы өзгертілген). Оның сахналық аты Джон Рамбо мен Вольфганг Амадей Моцарт есімдерінен құралған. Оның концерттері жазба әндердің қарапайым қайталауы емес, адам табиғатының барлық қырларын ашып көрсететін еркін импровизация мен сатирикалық юмордың үйлесімі. Кейбір жанкүйерлер оның стилін Франк Заппа мен Капитан Бифхартпен салыстырады. Рэмбо Амадей 2012 жылы Баку қаласында өткен "Евровидение" ән байқауында Черногориядан "Евро Нейро" әнімен өнер көрсетті.

Ерте өмір

Антоние Пушич Югославия СФР-ының Черногория республикасындағы Котор қаласында дүниеге келді, бірақ оның отбасы жақын орналасқан Герцег-Новиде тұрды, және ол сол жерде өсті. Оның жазушы және суретші анасы Босилька Чуприя қаласында туып, Сербияның Ягодина қаласында өскен. Ол Герцег-Новиге жақын жатқан Кумбор теңіз жағалауындағы ауылынан шыққан Илия Пушичпен танысып, оған үйленіп, сонда көшіп барды. Біраз уақыттан соң жұбайлар Герцег-Новиге көшіп, отбасын құрды.

1980 жылдар

1988 жылы ол өзінің тұңғыш альбомы O tugo jesenja арқылы музыка сахнасына күтпеген жерден енді. Оның үні халықтық әндер мен операның сырттай кедірген үйлесімі болды, сонымен қатар ол күлкілі мәтіндермен және классикалық гитара рифтерімен толықтырылды. Көптеген адамдар оны бұрыннан танымағандықтан, Рэмбо өзін альбом жазуға жеткілікті ақша жинаған шахта жұмысшысы Нагиб Фазлич Нагон деп таныстырып, қызығушылық тудырды. Ол тіпті өзінің музыкалық стилін әзілдеп «турбо фолк» деп атады, осы термин нақты музыкалық стильге қолданыла бастағанға дейін. Кейіннен сыншылар осы терминді теріс әлеуметтік мағынамен қолданып, 1990-шы жылдардағы Балқандағы соғыстар кезіндегі моральдық және мәдени құлдыраудың символы ретінде қарастырды. Продюсер Саша Хабич Рэмбоға мемлекеттік теледидардың PGP RTB жазбалар компаниясымен келісімге келуге мүмкіндік берді (Рэмбо кейіннен осы оқиғаға арналған әзіл-қалжыңды құрметін «Балқан жігіті» хит әнінде жазды). Хабич сонымен қатар осы альбомда синтезаторда ойнады, оның ішінде «Vanzemaljac» (Шет елдік) атты трек бүгінгі күнге дейін танымал. Альбомның сатылымы аса жоғары болмады, бірақ Рэмбо өзін таныту үшін жеткілікті қызығушылық тудырды. Оның келесі альбомы Hoćemo gusle 1989 жылы шықты және Рэмбоның болашақ музыкалық бағытының алғашқы үлгісін көрсетті – ашық саяси сатира. «Amerika i Engleska (biće zemlja proleterska)» трегі бастапқыда «Kataklizma komunizma» (Коммунизм апаты) деп аталуы керек еді, бірақ жергілікті билік рұқсат бермеді. Альбомның атауы 1989 жылы Черногорияда Мило Джуканович, Момир Булатович және Светозар Маровичті билікке жеткізген антибюрократиялық революцияға айналған наразылықтың бір эпизодын әжуалайды. Наразылық білдірушілер «Hoćemo Ruse» («Біз орыстарды қалаймыз») деп ұрандады, бірақ билік пен мемлекеттік баспасөз оларды сынағаннан кейін, көптеген адамдар «Hoćemo gusle» («Біз гусле қалаймыз») деп айтқандарын мойындап, кері шегінді. «Glupi hit» және жоғарыда аталған «Balkan boy» сияқты басқа да әндер де сәттілікке ие болды. Рэмбо тіпті «Samit u buregdžinici Laibach» әніндегі тәжірибесі үшін сыншылардың жоғары бағасын алды. Бұл тректе ол Лайбахтың ерекше дыбысын Лаза Костич пен Десанка Максимовичтің поэзиясынан алынған мәтіндермен, сондай-ақ халықтық кафана стандарты «Čaše lomim» мен өзінің әзіл-қалжыңды мәтіндерімен үйлестіріп, тартымды гибрид жасады. Альбомның мұқабасында жазбаға түспеген әннің мәтіні келтірілген, онда «оған орын жетпегендіктен соңғы сәтте алынып тасталды» делінген, бірақ ол келесі альбомда пайда болады деп уәде берілген. Бірақ «Pegepe ertebe» деп аталатын ән Рэмбоның PGP RTB лейблін сынауы туралы болғандықтан, ол келесі немесе басқа да альбомдарда пайда болған жоқ.

In 1988, he dropped into the music scene out of nowhere with his debut album O tugo jesenja. His sound was a seemingly coarse blend of folkish ululations and opera, further mixed in with humorous lyrics and classic guitar riffs. Since very few people had prior knowledge of him, Rambo was delighted in creating confusion by introducing himself as Nagib Fazlić Nagon, a mine shaft operator who saved up enough money to record an album. He also jokingly referred to his own musical style as turbo folk, long before this term would begin to be applied to an actual musical style, which critics refer to with a grave social connotation and came to symbolise the moral and cultural decline throughout the Balkans during the wars of the 1990s. Producer Saša Habić gave Rambo the opportunity to sign for the state television's record company PGP RTB (Rambo later wrote an anecdotal tribute to that event, in the hit song "Balkan Boy"). Habić also played the synthesiser on this album, from which a track named "Vanzemaljac" (Extraterrestrial) continues to be popular to this day. The record's sales weren't particularly high, but Rambo created enough of a buzz to remain active on the scene. His next album Hoćemo gusle was released in 1989 and gave a small taste of Rambo's future musical direction – overt political satire. The track "Amerika i Engleska (biće zemlja proleterska)" was originally supposed to be named "Kataklizma komunizma" (Cataclysm of Communism) but local authorities did not allow it. The album title pokes fun at a bizarre event from the 1989 protests in Montenegro that eventually grew into the anti bureaucratic revolution that swept Milo Đukanović, Momir Bulatović, and Svetozar Marović into power. Protesters were heard chanting "Hoćemo Ruse" ("We want the Russians"), but when the authorities and state controlled media criticized them for it, many quickly began backpedaling by claiming they actually chanted "Hoćemo gusle" ("We want gusle"). Other songs like "Glupi hit" and the aforementioned "Balkan boy" would also become considerable hits. Rambo even received solid critical acclaim for chances he took in "Samit u buregdžinici Laibach". On that track, he created a catchy hybrid by mixing the unique sound of Laibach with lyrics borrowed from the poetry of Laza Kostić and Desanka Maksimović, as well as from folk kafana standard "Čaše lomim" mixing with his own humorous lyrics. The album sleeve lists the lyrics of a song that wasn't actually recorded, and explains that "it was dropped at the last moment because there was no room for it," but gives assurances that it would appear on the next album. Since the song in question, named "Pegepe ertebe," was all about taking shots at Rambo's label PGP RTB, but however, it didn't appear on the next or any other album.

1990 жылдар

1990 жылдардың басында Рэмбо белгілі бір деңгейде танымал орындаушыға айналып келе жатқан еді. Оның үшінші альбомы – Psihološko propagandni komplet M 91, 1991 жылдың соңында, бұрынғы Югославияның тарауы толыққанды жүріп жатқан кезде жарық көрді. Әрине, альбомның тақырыбы – «Психологиялық үгіт жинағы» болғандықтан, көптеген әндерде ауыр лирика мен қараңғы, әскери атмосфера болды. Мәдениетке қарсы тілдес және тікелей қарғыс сөздер де жиі кездесетін, бұл бұрынғы Югославияда мұндай еркіндікке ие болған алғашқы маңызды музыкалық шығарылым болды. «Smrt popa Mila Jovovića» (Божо Джурановичтің 30 жыл бұрын жазған өлеңі), «Jemo voli jem» (Югославия авиаторларының әнұраны «Hej vojnici vazduhoplovci» және Шемса Сулжаковичтің «Izgubila sve sam bitke» үлгілерін қамтиды), «Inspektor Nagib» және «Zdravo damo» әндері бірден хитке айналды. Альбомның мұқабасында көрсетілгендер мен жазылғандардың арасындағы қарама-қайшылық тағы да байқалады: мұқабада «KPGS» деген трек жарияланған, ол келесі тікелей альбомда шығады, бірақ «Halid invalid Hari» және «Prijatelju, prijatelju» тректері тізімде жоқ, олар енгізіліп, үлкен хиттерге айналды. Көптеген адамдар осы екі тректі классикалық Рэмбо туындылары деп санайды: байқағыш, пікірін білдіруге дайын, тікелей және әжуалы. Екеуінің соңғысының ішінде Слободан Милошевич пен Франьо Туджманның сөздерінен үзінділер бар еді, бірақ жазба компаниясы цензуралық шешіммен оларды алып тастады. Бұл альбом Рэмбоның сахнадағы беделін одан әрі нығайтты, ол Сава орталығы сияқты үлкен ареналарда өнер көрсетуін бастады. Оның ашық және көңілді мінезінің арқасында ол ел бойынша әртүрлі теле- және радиошоуларға жиі шақырылатын. 1992 жылы «Белград көктемі» фестивалінде ол «Bebi Dol» концертін тікелей эфирде тоқтатып, ондаған мың көрерменге ерлікпен былай деді:

«Біз ойнап жатқанда Дубровник пен Тузлаға бомбалар түсіп жатыр. Біз енді саяси дауыс берушілерді көңіл көтеруге тырыспаймыз. Аналарыңды қарғыс айтайын!» Ол микрофонды еденге лақтырып, сахнадан кетіп қалды, шоу аяқталды. Жаңа жағдайға бейімделуге тырысып, ол гастрольдік сапарға шықты, Югославиядан кейінгі алғашқы орындаушылардың бірі ретінде Македония мен Словенияда тәуелсіздік жариялағаннан кейін тұрақты түрде гастрольдемеледі. KPGS концерттік альбомынан кейін (1992 жылдың 29 желтоқсанында Скопьеде жазылған), оған «Karamba karambita» атты жаңа студиялық трек енгізілді, содан кейін 1989–1994 жылдар аралығындағы ең жақсы туындылар жинағы – Izabrana dela шықты. 1995 жылдың шілдесінде Рэмбо Парижде Горан Вейводамен бірлесіп ерекше жаңа материал жазды. Келесі жылы Mikroorganizmi деп шығарылған бұл альбомда оның әдеттегі әзіл-қалжыңдарынан айтарлықтай ерекшеленетін, қысқа, эксперименталды музыкамен үйлескен, қол жеткізу қиын, көңіл күйлі дыбыс болды. Сонымен қатар, ол Любивое Ршумовичтің поэзиясына негізделген «Muzika za decu» атты жеке музыкалық туындысын шығарды, онда екі бонус жаңа трек – «Sex» және «ABVGD» енгізілді. Ескі мектептің Рэмбо жанкүйерлері бұрынғы стильге оралу үшін ұзақ күтуге тура келмеді. 1996 жылдың соңында «Titanik» альбомында ол «Šakom u glavu», «Sado mazo», «Zreo za penziju» және «Otiš'o je svak ko valja» (Тома Здравкович пен Шарло Акробата тобының мүшелеріне арналған) сияқты дәстүрлі туындылардың жаңа партиясын ұсынды. Огнен Радивоевич (Горан Брегович және Здравко Чолич сияқты музыканттармен жұмыс істегендіктен танымал болды), Горан Любоя, Драган Марковски және Мария Михайлович сияқты тәжірибелі музыканттар осы альбомның жаздыру сессияларына қатысты. Бұдан кейін кең ауқымды гастрольдік сапар ұйымдастырылды, ол Словенияны да қамтыды (1997 жылдың сәуірінде Люблянадағы екі концертте тікелей альбом жазылды, кейіннен Koncert u KUD France Prešeren деп шығарылды), сондай-ақ Боснияда Рэмбо Сежо Сексонның Сараеводағы Zabranjeno pušenje концертіне қонақ ретінде қатысты. 1997 жылдың желтоқсанындағы бұл кездесу Черногориялық орындаушының соғыстан кейінгі Боснияға жасаған алғашқы сапары болды. 1998 жылдың 9 маусымында Рэмбо Белградтың Дом Синдиката залында өнер көрсетіп, зейнетке шығу алдындағы соңғы өнер көрсетілімі деп жариялады. Көптеген адамдар оның шындығына күмәнданғанмен, концерт естен кетпес болды. Көп ұзамай Рэмбо заттарын жинап Нидерландыға кетті, бірақ Боснияда тағы екі концерт өткізбейді. Нидерландыда ол құрылыс сияқты жұмыс істеді, төрт айдан кейін ғана Белградқа оралуға шешім қабылдады. Үйге оралғаннан кейін ол тағы да музыкаға оралып, этносаралық кедергілерді бұзуды жалғастырды: 1998 жылдың 10 желтоқсанында ол Маргита Стефановичпен Пуладағы жергілікті кинотеатрда KUD Idijoti тобымен бірге өнер көрсетті, бұл Хорватия көрермендеріне Сербия мен Черногориядан келген орындаушыларды көруге соғыстан кейінгі алғашқы мүмкіндік болды.

"As we play here bombs are falling on Dubrovnik and Tuzla. We won't entertain the political voters no more. F*** your mothers!" He threw the microphone on the floor, left the stage and the show was over. Trying to take the new situation in stride, he hit the road, becoming one of the first performers from FR Yugoslavia to regularly start touring Macedonia and Slovenia in the years following those states' declarations of independence. After the live album KPGS (taped on 29 December 1992 in Skopje) that included the new studio track "Karamba karambita" followed by a greatest hits compilation Izabrana dela 1989–1994, Rambo recorded peculiar new material during July 1995 in Paris with Goran Vejvoda. Released the following year as Mikroorganizmi, it featured an inaccessible, moody sound garnered with terse, experimental music marking a sizable departure from his usual antics. He simultaneously released Muzika za decu, a personal musical take on Ljubivoje Ršumović's poetry featuring two bonus new tracks – "Sex" and "ABVGD". Old school Rambo fans did not have to wait long for a return to earlier style. Towards the end of 1996, on Titanik he delivered a new batch of traditional fare like "Šakom u glavu", "Sado mazo", "Zreo za penziju" and "Otiš'o je svak ko valja" (dedicated to Toma Zdravković and members of Šarlo Akrobata). Seasoned musicians like Ognjen Radivojević (who would become famous for working with such musicians like Goran Bregović and Zdravko Čolić), Goran Ljuboja, Dragan Markovski and Marija Mihajlović) took part in recording sessions for this album. An extensive tour followed and it again included Slovenia (a live album was recorded over two Ljubljana concerts in April 1997 and later released as Koncert u KUD France Prešeren), as well as Bosnia where Rambo appeared as a guest at Sejo Sexon's Zabranjeno pušenje gig in Sarajevo. That appearance in December 1997 was the first post war visit by a Montenegrin performer to Bosnia. On 9 June 1998 Rambo played Belgrade's Dom Sindikata hall in what he announced to be the farewell performance before retirement. Even if many doubted his sincerity, the concert was a memorable one. Soon, Rambo packed his bags and left for the Netherlands, though not before squeezing in two more shows in Bosnia. In the Netherlands, he worked a series of menial jobs including construction, before deciding to return to Belgrade after only four months abroad. Back home, not surprisingly, he also returned to music and continued to break down inter ethnic barriers: on 10 December 1998 he and Margita Stefanović played a show in Pula at the local cinema with KUD Idijoti, which was a first opportunity since the war for a Croatian audience to see performers from Serbia and Montenegro.

2000 жылдар

2000 жылы Рамбо "Don't Happy, Be Worry" альбомына айналатын жұмыстың үстінде болды. Бұл альбомға норвегиялық журналист Асне Сейерстадтың "Eg rodde meg ut på seiegrunnen" атты норвегиялық халық әнін орындап, сонымен қатар сөздер айтатын үлгісінен алынған "Laganese" әні енді. Осы кезде үлгілеу (sampling) және жергілікті поп-мәдениетке сілтеме жасау оның дыбысының тағы екі маңызды бөлігіне айналды, ал бұл материал да осы екі элементке толы болды. Iztok Turk продюсерлік еткен альбомда "Čoban je upravo napustio zgradu" (Neda Ukraden-нің "Zora je svanula" әнінің еркін орындалуы), Oliver Dragojević-тің "Moj galebe" әнінен шабыттанған "Moj skutere" және Goran Marković-тің 1982 жылғы "Variola vera" фильмінен алынған диалогтармен толықтырылған "Izađite molim" сияқты тректер бар. 2004 жылы Рэмбо үшінші концерттік альбомын – "Bolje jedno vruće pivo nego četri ladna" шығарды, ал 2005 жылдың ортасында оған студиялық "Oprem dobro" альбомы ілесіп шықты. Ол этно-джаз фьюжн тобы Kal-мен бірлесіп "Dikh tu kava" әнін жазды, ал 2007 жылы олардың альбомында "Komedija" ("Комедия") әнінде қонақ әртіс ретінде пайда болды. 2007 жылдың күзінде ол "Альтернативті роктардың қосылуы" деп аталған қойылым жасады, онда Белградтағы SKC-де өткен Альтернативті рок фестивалі барысында көрермендер алдында 12 бетон араластырғышта "ойнады". Жаңа жылдық бағдарламада РТВ телеарнасында "Rakija" әнімен өнер көрсетті, одан кейін дәстүрлі халық оркестрі Zorule өнер танытты. Оның соңғы студиялық альбомы – 2008 жылдың шілдесінде PGP RTS үшін шыққан альбом.

2010 жылдар

Рэмбо Амадей Черногорияның ұлттық телеарнасы RTCG-мен ішкі таңдаудан өтті және осы арнадан "Евровидение 2012" ән байқауында, Әзербайжанның Баку қаласында Черногорияны өкілдік етуге тағайындалды. Оның жеңімпаз болған "Euro Neuro" әнінің видеоклипі қырқыс пікір тудырды. Ақырында ол байқауда ең төменгі нәтижеге қол жеткізу мақсатына жетті және "Евровидениедегі ең нашар әнді жазғаныма мәз келем" деп мәлімдеді. 2013 жылы ол Three Winnettous тобымен бірге "O'Ruk on the Road Again" жаңа синглына видеоклип түсірді. 2015 жылы ол "Vrh dna" альбомын шығарды, онда 2011 жылы жазылған, бұрын жарияланбаған "Rano Za Početak" трегі де бар болатын, ал альбомды шығару үшін оны "Samo Balade" деп атады. 2016 жылы ол екі дауыстық рөлге ие болды: "Ашулы құстар" мультфильмінің хорват және серб тілдеріндегі нұсқаларында Mighty Eagle, ал "Дориді іздеу" мультфильмінің серб тіліндегі нұсқасында Crush рөлін сомдады. 2018 жылы ол джаз әншісі Бети Джорджевичпен дуэтте орындаған "Nema Te" әнімен "Евровидение 2018" ән байқауында Сербияны өкілдік етуге тырысты. Олар "Beovizija 2018" байқауында орындап, 9-шы орынды иеленді.

Басқа да іс-шаралар

Сололық мансабынан бөлек, Рэмбо жиі түрлі, көбінесе таңғажайып жобалармен айналысты. 1989 жылы Сараевода ол қысқа мерзімге жергілікті SA3 телеарнасында актриса Ясна Беримен бірге эротикалық сұрақ-жауап шоуын жүргізді, ол «Turbo lilihip» деп аталды. Ол «Đetić u parlament», «Oksimoron» және 1994 жылы «Sterija» жүлдесін алған «Lažni car Šćepan Mali» сияқты әртүрлі театрлық қойылымдарға музыка жазды. Рэмбо Лепа Брена және Весна Змиянац сияқты коммерциялық фольклор жұлдыздарына өлеңдер жазды, сондай-ақ 1994 жылғы «Slatko od snova» фильмінің барлық музыкасын жазды, ол тағы бір фольклор орындаушысы Драгана Миркович үшін түсірілген. 1994 жылы ол Фриц Лангтың 1927 жылғы «Metropolis» үнсіз фильміне музыка жазды. «Сава орталығында» өткен кино көрсетілімінде Белград филармониясы Рэмбоның музыкасын орындады. Бұл материал кейіннен Рэмбоның өзі, Мирослав Савич және «Heavily Manipulated Orchestra» бірлесіп жазылып, «Metropolis B (Tour de Force)» деп шығарылды. Бір жылдан кейін ол В.А. Моцарттың «До мажордағы фортепиано мен оркестрге арналған концерт» ішіндегі каденцияны өңдеді. 1995 жылы бұл каденцияны Иван Тасовач орындады, ал концерттің барлығын Белградтағы «Коларак» концерт залында Оскар Данон дирижерлік етті. 2005 жылдың басынан бері Рэмбо «Блиц» газетінде «Megacarska razmišljanja» (Мега императорлық ойлар) деген баған жазады. 2010 жылдың желтоқсан айында ол «Studio B» телеарнасының «Agape» бағдарламасына Сербия православие шіркеуінің епископы Порфириймен бірге қонақ ретінде шақырылды, онда олар өмірдің мәні, өмірдегі өз жолын табу, жайлау, есірткіге тәуелділік және оңалту туралы әңгімелесті (Рэмбо 20 жыл бойы марихуана қолданғанын мойындады). Рэмбо «Арыстан патша» франшизасы, «Жаман мен», «Мұз дәуірі: Континенттік дрейф», «Мадагаскар 3: Еуропаның ең ізделіміндегісі», «Ашулы құстар фильмі» және «Дориді іздеу» фильмдерінің серб-хорват тіліне дубляждалған нұсқаларында дауыстау жұмыстарын орындады.