Александр Баранов: Ресей Америкасының алғашқы губернаторы

Кіріспе

Ресейлік саудагер, керуенбасы және Ресей Америкасының тұңғыш губернаторы (1747–1819)

Александр Андреевич Баранов (Александр Андреевич Баранов; 1747 – 1819), кейде Александр немесе Александър және Баранов деп те жазылады, – Ресейлік саудагер және керуенбасы, біраз уақыт Сібірде жұмыс істеген. Ол 1790 жылы бес жылдық келісімшарт бойынша Ресей Америкасында сауда жасау үшін Шелихов-Голиков компаниясына жұмысқа алынды, ол жақта бекіністің басқарушысы болып қызмет етті. Ол келісімшарт мерзімі біткеннен кейін де қызметін жалғастырды. 1799 жылы Баранов жоғары лауазымға көтеріліп, жаңадан құрылған Ресей-Америка компаниясы тарапынан бас менеджер, де-факто Ресей Америкасының тұңғыш губернаторы болып тағайындалды. Ол 1818 жылға дейін осы қызметте болды. Бұл отарлардың кеңеюінің бастапқы кезеңі еді. Ол қазіргі Аляскадағы компанияның базасы болған Павловская (Кодиак) және кейіннен Жаңа Архангел (Ситка) деген орыс колонияларын құрды. Сонымен қатар, ол Аляска жергілікті тұрғындарымен жүргізілетін табысты тері саудасының кеңеюін қадағалады. Ол Аляскадан байлық алу үшін қатыгездік тактикасын қолданды. Ол жергілікті халықтан тері түрінде салық-төлем талап етті, бұл практика Ясақ деп белгілі. Салық төлемін мәжбүрлеу үшін ол кепілге адамдарды алып, оларды босату үшін тері талап етті. Ол Санкт-Петербургқа көшіп келген ресейлік әйелі мен балаларын күтіп отырды. Павловскаяда Баранов алеут әйелін сүйіктісі етіп алды және одан үш будақ бала дүниеге келді. 1807 жылы әйелі Ресейде қайтыс болғанын білген соң, ол сүйіктісіне үйленді және балаларын заңдастырды. 1817 жылы Аляскада туған үлкен қызы Ирина ресейлік теңіз офицері Семен Яновскийге тұрмысқа шықты. 1818 жылдың соңында Яновский бас менеджер болып тағайындалды және Барановтың орнына келді. Сол жылы Баранов Ресейге қайта оралу үшін жолға шықты, бірақ 1819 жылдың сәуір айында қайтыс болып, теңізге жерленді.

Жас шағы мен отбасы

Александр Андреевич Баранов 1747 жылы Ресей империясының Санкт-Петербург губерниясындағы Каргопол қаласында дүниеге келген. Ол Ресейдің әлеуметтік жіктелімі бойынша төменгі дәрежедегі саудагер немесе мещан Андрей Барановтың ұлы болды. Баранов он бес жасында үйінен қашып Мәскеуге барды, онда кеңсе қызметкері болып жұмыс істеді, содан кейін үйіне оралды. Үйленгеннен және тұңғыш баласы (қызы) дүниеге келгеннен кейін Баранов жас отбасын Сибирьге, жаңа мүмкіндіктерді іздеп алып кетті. Иркутскте ол ағасымен бірге саудагерлікпен айналысып, салық жинаушы болып жұмыс істеді. Бірақ, соңында әйелі Барановты тастап, қызымен және олар асыраған екі кішкентай баланы алып Каргополға қайтып оралды. Орыс православие шіркеуінде ажырасу рәсімі болған жоқ. Баранов оларды алыстан асырап, көмектесіп тұрды.

Ресей Америкасының құрылуы

Барановты банкротқа дейін жеткізген іскерлік қиындықтарға байланысты, ол Ресей Америкасына Григорий Иванович Шелиховтың ұсынған мүмкіндіктерімен тартылды. Шелихов – ол Ресейдің тері саудасын дамыту үшін Кодиак аралында бекініс салған саудагер және кәсіпкер болатын. Баранов 1790 жылдың күзінен бастап бес жылға Шелихов-Голиков компаниясының басқарушысы болуға келісім жасады, сондай-ақ Кодиак аймағында қосымша сауда пункттерін құру және басқару міндетін алды. 1790 жылы Охотскіден (Сибирь) Кодиакқа жол тартқанда, қазан айында Барановтың кемесі Аляска түбегіне жақын орналасқан Уналаска аралында (Алеут аралдарының бірі) құлап кетті. Кодиакқа дейін шамамен 600 миль болатын. Баранов және оның серіктері жергілікті Алеут халқының жан-жақты көмегімен қыстың қыстан аман қалды. 1791 жылдың көктемінде олар жергілікті қайықтармен саяхатын жалғастырып, Кодиакқа жетті. 1792 жылы Баранов орыс бекінісін Үш қасиетті шығанағынан, ол жетістікке жету үшін тым тар болғандықтан, Павловская деп аталған жерге (кейін Кодиак деп аталды) көшірді. 1793 жылы ол қазіргі Севард қаласы болып табылатын Воскресенский портын құрды. 1794 жылы Ресей-Америка компаниясының (РАК) британдық теңіз капитанының басшылығымен Тихая шығанағында теңізге жүзуге арналған желкенді кеме салынды. Бұл кеме колониялардың көлік қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін маңызды болды. Содан кейін Ресей православиесінің дін қызметкерлері Ресей Америкасына келді. Олардың көзқарастары Барановтың басқару әдістерімен, әсіресе жергілікті жұмысшыларға қатысты жиі келіспеді. 1795 жылы ол Якутат шығанағында Ресейден келген 30 шаруа отбасысы үшін бекініс құрды. 1797 жылы Барановты алмастыруға екі жыл қалған, бірақ оны алмастыру туралы ешқандай хабар болған жоқ. Сол жылы Барановтың Алеут әйелі ұл табалды, оның есімін Антипатр қойды. Ол сондай-ақ әйелінен тағы екі аралас нәсілді Алеут-орыс баласын дүниеге келтірді, оларға да орыс есімдерін берді: Ирина және Екатерина. Ресейдегі әйелі қайтыс болғанын білгеннен кейін Баранов Алеут әйеліне үйленді және балаларын заңдастырды.

Due to business reverses that had left Baranov nearly bankrupt, he was lured to Russian America by opportunities offered by Grigory Ivanovich Shelikhov, a merchant and developer who had established a settlement on Kodiak Island to enhance the growing Russian maritime fur trade there. Baranov accepted a five year contract starting in the fall of 1790 to be the chief manager of the Shelikhov Golikov Company, and to establish and manage additional trading posts in the Kodiak Island region. En route in 1790 from Okhotsk, Siberia to Kodiak Island of Russian America, Baranov suffered the wreck of his ship in October on Unalaska Island, an Aleutian Island close to the Alaska Peninsula. It was about 600 miles from Kodiak. With critical help from the local indigenous Aleut people, Baranov and his shipmates survived the winter. They continued their journey via Native sea going boats in the spring of 1791 and reached Kodiak Island. In 1792, Baranov moved the Russian settlement from Three Saints Bay, which had too constrained an area to succeed, to what they called Pavlovskaya (later renamed as Kodiak). In 1793, he founded the port of Voskresenskii, modern day Seward. In 1794, under the direction of a British sea captain working for the Russian American Company (RAC) a sea going sailing ship was built at Resurrection Bay. This was important for the colonies in fulfilling their transportation needs. Shortly after, a group of Russian Orthodox clergy arrived in Russian America. Their views were often at odds with Baranov's methods of management, especially of the native workers. He founded a settlement in Yakutat Bay in 1795 for 30 serf farming families from Russia. By 1797, Baranov was two years overdue to be replaced, and he had no word of relief. That year, Baranov's Aleut mistress gave birth to their son, Antipatr. He had two more mixed race Aleut Russian children with his mistress, also giving them Russian names: Irina and Ekaterina. After learning that his wife in Russia had died, Baranov married the Aleut woman, legitimizing their children.

Ресей-Америкалық компания

Санкт-Петербург, сол кездегі Ресейдің астанасы, Николай Резанов патшаның жеке кеңесшісі ретінде жоғары лауазымды шенеунік болды. Ол сондай-ақ, Ресейдің Алясканы жаулап алып, басқаруын қамтамасыз еткен Шелихов компаниясының мұрагері – РАК төрағасы да болды. Резановтың патша сарайындағы ықпалының арқасында 1799 жылы Баранов бас менеджер болып тағайындалды. Ол RAC-тің барлық мүдделерін басқаруға, оның ішінде Алеут және Курил аралдарын да қамтуға міндетті болды. Бірақ Санкт-Петербург пен Аляска арасындағы бір жылдық сапар уақытының кесірінен, Баранов өзінің жоғарылатылуы мен кеңейтілген жауапкершілігі туралы 1800 жылдың соңында ғана білді. Санкт-Петербургтегі үкіметпен байланыс соншалық қиын болды ki, Баранов барлық маңызды мәселелерді шешуде дерлік толығымен өз күшіне сүйенуге мәжбүр болды. Де-факто ол Алясканың үкіметі болды. 1799 жылы Баранов Алясканың оңтүстік-шығысындағы Ресейдің иеліктеріне британдықтардың ықпал етуіне байланысты сол аймақта қорғаныс бекінісін салу қажет деп шешті. Ресейліктер оның Тлингиттерден жердің бір бөлігін сатып алып, Ситка шығанағына көз тіккен Ситка аралында бекініс және поселение салғанын айтса да, Тлингиттер жерді меншікке алу мүмкін емес деп есептеді, демек орыстардың иеленген жері ешқашан сатып алынбаған. Ол бұл аймақтың британдықтардың емес, ресейліктердің бақылауында қалуын қамтамасыз ету үшін маңызды деп санады. 1802 жылы Баранов Кодиакқа оралғаннан кейін, Ситка аралындағы Тлингит тайпасы орыстарды қууды шешті. Бірақ орыстар Тлингиттердің эвакуация туралы ескертулерін елемеді. Соғыс басшысы Катлиан (Миченердің «Аляскасында» Кот леан деп жазылған) басшылығымен Тлингиттер Ситка поселениесіне шабуыл жасап, дерлік барлық тұрғындарын қырды. Баранов жауап ретінде теңіз күштерін және шамамен 700 Алеут жауынгерін жинап, Катлианның Ситкадағы жаңа бекінісіне шабуыл жасады. Оның мақсаты – Ситка шығанағындағы ең стратегиялық жерде жаңа орыс бекінісін салу үшін Тлингиттерді Ситка аралынан уақытша ығыстыру болды. Бұл жерді Тлингиттер ұзақ жылдар бойы мекендеген және оның стратегиялық маңызын жақсы білген. Баранов шайқасқа дайындалып жатқанда, патша Александр I-ден оны Коллегиялық кеңесші дәрежесіне көтеру туралы жарлық келді, бұл Ресейдің аристократиялық шендерінің ортаңғы сатысы еді. Бұрын қарапайым қазақтар (мещан) тобына жатқан ол, енді Императорлық Ресей теңіз флотының капитаннарына тең немесе олардан жоғары дәрежеге көтерілді, олар оның төмен әлеуметтік статусы үшін оған үлкен құрмет көрсетпейтін.

In Saint Petersburg, then capital of Russia, Nikolai Rezanov was a high official, Chamberlain to the Tsar. He was also Chairman of the RAC, successor of the Shelikhov Company, through which Russia occupied and ruled Alaska. Due to Rezanov's influence at the royal court, in 1799 Baranov was appointed as Chief Manager – to manage all of the RAC's interests in the field, including the Aleutian and Kuril Islands. However, due to the one year travel time each way between St. Petersburg and Alaska, it was late 1800 before Baranov learned of his promotion and expanded responsibilities. Communication with the government in St. Petersburg was so difficult that Baranov was left almost entirely on his own to decide any pressing issues. For all practical matters, he was the government of Alaska. In 1799, Baranov had decided that perceived British encroachment on Russia's holdings in southeastern Alaska required him to build a defensive fort in that area. While the Russians maintained that he bought a portion of land from the Tlingit and built a fort and settlement on Sitka Island overlooking Sitka Sound, the Tlingit believed that land could not be owned, therefore meaning that the land occupied by the Russians was never purchased. He believed it was important in order to ensure that the region remained under Russian instead of British control. In 1802, after Baranov had returned to Kodiak to tend to matters there, the Tlingit tribe on Sitka Island decided to expel the Russians. The latter disregarded the Tlingit warnings to evacuate. Led by war chief Katlian (spelled Kot le an in Michener's Alaska), the Tlingit attacked and massacred nearly everyone at the Sitka settlement. Baranov responded by gathering naval forces and an army of about 700 Aleut warriors to attack Katlian's new fort on Sitka at Indian River. He intended to push the Tlingit off Sitka Island temporarily in order to build a new Russian fort at the most strategic site on Sitka Sound. This would be at a place that had been long occupied by the Tlingit, who also knew its strategic value. To Baranov's great surprise and satisfaction, as he prepared for battle, a decree arrived from Tsar Alexander I promoting him to the rank of Collegiate Counselor—a rank in the middle of the Russian ranks of nobility. From the lowly class of mestchannin, far below nobility, he had been elevated to a rank equal or superior to the Imperial Russian Navy ship captains, who had treated him with condescension because of his low social rank.

Ситка шайқасы

1804 жылдың қыркүйегінде Баранов күштерімен, ішінде "Нева" фрегатымен Ситка шығанағына келді. Баранов Катлианмен және басқа да жергілікті басшылармен кездесіп, бейбіт шешім табуға тырысты, бірақ нәтиже болмады. Ситка шайқасы басталар алдында, тлингиттердің көп бөлігінің (британдықтар мен американдықтардан алынған) оқ-дәрісі жарылып кетті. Орыс оқтары тиген кезде, тлингит жауынгерлері оны каноэмен кішкентай аралдағы негізгі бекініске тасымалдап жатқанда бұл оқиға болды. Бұл оқиға тлингиттердің қорғанысын күрт әлсіретті. Орыс әскері Тлингиттердің Индиан өзеніндегі бекінісіне сәтті шабуыл жасай алмады. Содан кейін олар "Нева" фрегатының үлкен зеңбіректернен теңізден шабуыл жасауға көшті. Бірнеше күннен кейін тлингиттер бекінісін тастап, солтүстікке қарай Чичагоф аралына "аман қалу жорығына" шықты. Баранов дереу Ситка шығанағының шығыс жағындағы жартастың үстінде жаңа бекініс құрылысын бастады. Көп ұзамай орыстар да азық-түлік тапшылығына тап болды. Баранов өзінің орынбасары Иван Кусковты 50 футтық (шамамен 15 метрлік) желкенді қайықпен, ұзақ жылдардан бері саудаласқан досы Камехамеха патшадан шұғыл түрде қажетті азық-түлік әкелу үшін 2800 миль қашықтықтағы Гавайи аралдарына жіберді. Кусков Ситкадағы орыстардың аштықтан қорғалуы үшін қажетті жабдықты уақтылы жеткізіп келді.

Резанов инспекциясы

1805 жылы тлингиттер Якутаттағы орыс поселенісіне шабуыл жасап, тұрғындарын қырғынға ұшыратты, сол себепті Баранов оны тастап кетуге шешім қабылдады. Сол жылдың соңында патшаның камерагері және РАК төрағасы Николай Резанов Ресей Америкасына тексеру сапарымен келді. Ол Барановтың істерді дұрыс басқармағаны туралы әңгімелер естіген. Алайда Резановтың патшаға жолдаған есебінде Барановтың басшылығы мақталып, губернаторға қарсы таратылған қауесеттерді наразылардың әрекеті деп бағалады. Баранов Ресейге қайтып, отбасымен қайта қосылу үшін лауазымынан босатуды сұрады. Резанов Барановты РАК колониялары үшін аса маңызды тұлға деп есептегендіктен, нақты жауап беруден жалтарды. Резанов келген кезде американдық теңізші, жүнді саудагері Джон ДеВулф Ситкада болды. ДеВулф РАК-тың лайықты кемелер алудағы қиындықтарын байқап, өзінің «Юно» кемесін РАК-қа сатуды ұсынды. Резанов осы ұсынысқа келісті. 1806 жылдың көктемінде Резанов «Юно» кемесімен Ситкадан испандықтар бақылауындағы Сан-Францискоға, шұғыл түрде қажет азық-түлік алу үшін аттанды, оны суырық терілерімен алмастырды. Сонымен қатар, ол Ұлыбритания мен АҚШ-қа қарсы одақ құру мақсатында испандықтармен келісімге келуге тырысты. Солтүстік Калифорниядағы испандықтармен болған кездесуі кезінде ол Сан-Францискодағы испан гарнизонының командирінің әйгілі сұлу қызы Мария де ла Консепсьон "Кончита" Аргуэллоға ғашық болды. Олар некелесуге келісті, бірақ оның католик, ал Резановтың православие дінінде болуына байланысты діни келісім алу қажет болды. Резанов бұл одақтың Солтүстік Америкадағы орыс-испан ынтымақтастығын нығайтады деп ойлады. Ол қажетті азық-түлікпен Ситкаға оралды. Одан кейін Сибирьге кемемен сапар шегіп, Санкт-Петербургке мыңдаған шақырымдық қаңтардағы қиын саяхатты бастады, онда православие шіркеуінен некеге қажетті діни рұқсат алуды көздеді. Сибірді атпен қиын қыста аттағанда Резанов ауырып, қайтыс болды. Оның Тынық мұхитындағы орыс-испан империясын құру туралы арманы осы жерде аяқталды.

Кейінгі жылдар

1807 жылы Баранов табысты табандылығы мен басшылығы үшін 2-дәрежелі Әулие Анна орденімен марапатталды. Сол жылы ол орыс әйелінің қайтыс болғанын естіді. Баранов орыс православие шіркеуінде жергілікті сүйіктісіне үйленді және олардың үш баласын заңдастырды. Баранов Ресей Америкасының астанасын Кодиактан қазіргі Ситкаға көшіргеніне қарамастан, оның билігіне жергілікті қарсылық болды. Өзін қорғау үшін ол темір жеңгей киіп жүретін. Тлингиттер оны бірнеше рет өлтіруге тырысып, сәттілікке жетпеді. Оның қару-жарағын білмеген олар оның аман қалғанына таң қалды. 1810 жылы Барановтың наразы орыс сарбаздары тарапынан өлтіру қаупі туды, бірақ ол ескертілді және әрекет тоқтатылды. Осы уақытта, Барановты алмастыру үшін РАК тағайындаған адамдардың Аляскаға жолда қайтыс болғанын білді, бұл оны қатты ренжітті. Аймақта теңіз суыры мен итіқанат терілерінің саудасы гүлденгеніне байланысты белсенділік күшейді. Баранов жергілікті аңшыларды Калифорния жағалауына дейін аумақты кеңейтуге көндірді. Баранов сондай-ақ Алясканың түпкілікті халықтарына білім беру мүмкіндіктерін арттыруды қолдады. Оның басшылығымен мектептер ашылып, шекаралық қауымдардың оқшаулануы азайды.