Кіріспе
Түс түстерінің көрнекілік ұйымдастырылуы
Түс доңғалағы немесе түс шеңбері – түс тондарының шеңбер бойындағы көрнекілік ұйымдастырылуы болып табылады, ол негізгі түстер, екіншілік түстер, үшіншілік түстер сияқты түстер арасындағы қатынастарды көрсетеді. Кейбір дереккөздер түс доңғалағы мен түс шеңберін бір-бірінің орнына қолданады; алайда, жоғарыда айтылғандай, белгілі бір салаларда немесе нұсқаларда бірінші немесе екінші термин басым болуы мүмкін. Мысалы, кейбіреулер түс доңғалағы терминін механикалық айналатын құрылғыларға, мысалы, түсті айналдырғыштарға, сүзгі доңғалақтарына немесе Ньютон дискісіне арнайды. Ал басқалары түрлі түс доңғалақтарын түс дискісі, түс кестесі және түс шкаласы түрлеріне жіктейді.
Тарих
Исаак Ньютон өзінің "Оптика" атты кітабында осы түстердің арасындағы байланысты суреттеу үшін түстер шеңберін ұсынды. Исаак Ньютонның бастапқы түстер шеңбері тек спектрлік реңктерді ғана көрсетті және жарық қоспаларының түсін болжау үшін ереже ұсынды, яғни оларды әр спектрлік түстің "сәулелерінің" санының орталық салмағын есептеу арқылы шамамен анықтауға болады (оның схемасында бұл шағын шеңберлермен бейнеленген). Ньютон шеңберінің бөліністері тең емес, дорийлік музыкалық шкаланың интервалдарына негізделген. Көптеген кейінгі түстер шеңберлері қызыл мен күлгін арасына қызғылт түсті қосады және тең өлшемді реңк бөліктеріне ие. Түс ғалымдары мен психологтар көбінесе қосымша негізгі түстерді – қызыл, жасыл және көкті пайдаланады, және олардың шеңбер бойынша орналасуын түстер доңғалағы емес, түстер шеңбері деп атайды. Томас Янг көздің үш түрлі негізгі сезімге немесе жарық спектріне жауап беретін рецепторларды қамтитынын болжады. Джеймс Клерк Максвелл барлық реңктерді және дерлік барлық түстерді қызыл, жасыл және көк сияқты үш негізгі түсті дұрыс пропорцияда араластыру арқылы жасауға болатынын көрсетті. Гётенің "Түстер теориясы" (1810) түстің физиологиялық әсерін алғаш рет жүйелі түрде зерттеді. Оның қарама-қарсы түстердің әсеріне қатысты байқаулары оны Эвальд Херингтің қарама-қарсы түстер теориясын (1872) күткендей, түстер доңғалағының симметриялық орналасуына жеткізді. text= Бір-біріне диаметральды қарама-қарсы түстер көзге бір-бірін шақыратын түстер болып табылады.
Үш түсті модель
Көптеген түс шеңберлері үш негізгі түс, үш екіншілік түс және негізгі түсті екіншілік түспен араластыру арқылы алынған алты аралық түс – үшіншілік түстер негізінде құрылған, барлығы 12 негізгі бөлімді құрайды; кейбіреулері 24 түрлі атаулы түс үшін одан да көп аралық түстерді қосады. Олар түстің үш түстік (трихроматикалық) моделін қолданады.
Алып тастау
Суретшілердің бояу немесе пигмент түстер доңғалағына көк, қызыл және сары негізгі түстер кіреді. Оған сәйкес келетін қосалқы түстер – жасыл, қызғылт сары және күлгін (қою қызғылт) түстер. Үшінші түстер – жасыл сары, сары қызғылт, қызғылт қызыл, қызыл күлгін, күлгін көк және көк жасыл. Цифрлық емес көркем суретшілер әдетте қызыл, сары және көк түстерді (RYB түстер моделі) түстер доңғалағының айналасында тең арақашықтықта орналасқан үш нүктеде қолданады. Принтерлер және қазіргі заманғы субтрактивті түстер әдістері мен терминологиясын қолданатындар субтрактивті негізгі түстер ретінде маджента, сары және циан түстерін пайдаланады. Түстер доңғалағы мен шеңберлерінің аралық және ішкі нүктелері түстердің қоспасын көрсетеді. Бояу немесе субтрактивті түстер доңғалағында "ауырлық орталығы" әдетте (бірақ әрдайым емес) қара түс болып табылады, ол жарықтың барлық түстерін жұтып алуын білдіреді.
Қосымша
RGB (қызыл, жасыл, көк) аддитивті негізгі түстерге негізделген түстер шеңберінің циан, маджента және сары екіншілік түстері бар. Балама ретінде, шеңбер бойындағы түстердің сол орналасуын циан, маджента және сары субтрактивті негізгі түстерге негізделген деп сипаттауға болады, онда қызыл, жасыл және көк екіншілік түстер болып табылады. Кейде RGV (қызыл, жасыл, күлгін) үштігі де қолданылады. Аддитивті түстер шеңберіндегі ортасы ақ немесе сұр түспен белгіленеді, бұл жарықтың әртүрлі толқын ұзындықтарының араласуын көрсетеді (мысалы, барлық толқын ұзындықтары немесе екі толықтыратын түс). HSL және HSV түстер кеңістіктері – RGB текшесінің цилиндрлік формаға жасалған қарапайым геометриялық түрлендірулері. HSV цилиндрінің сыртқы жоғарғы шеңбері немесе HSL цилиндрінің сыртқы ортаңғы шеңбері түстер шеңбері ретінде қарастырылуы мүмкін. Мұндай түстер шеңберінде түстерді белгілеудің ресми әдісі жоқ, бірақ RGB текшесінің төбелерінде орналасқан алты түске X11 түстер тізімінде атау берілген, ал HTML-де олар кілт сөздер ретінде қолданылады.
Қарсылас процестердің моделі
Кейбір түстер дөңгелектері төрт қарсы процестің түстеріне – қызыл, сары, көк және жасыл – негізделген. Табиғи түстер жүйесі де осыған жатады.
Түс шеңбері және түстерді көру
Спектрлік толқын ұзындығына негізделген түс шеңбері спектрдің бір шетінде қызыл, ал екінші шетінде 100% араластырылатын күлгін түсті көрсетеді. Бұрыштық пішіндегі бос орын, ешқандай ерекше спектрлік жиілігі жоқ түстерді білдіреді. Осы қосымша спектрлік түстер, яғни күлгін түстер, спектрдің шеттеріндегі түстердің қосылуынан пайда болады. Қалыпты көруге ие адам үшін, шамамен 400 нм мен 700 нм аралығындағы толқын ұзындықтары осы толық емес шеңбермен бейнеленеді, ал ұзын толқын ұзындықтары спектрдің қызыл жағымен сәйкес келеді. Толықтыратын түстер осы шеңберде бір-біріне тікелей қарсы орналасқан. Бұл толықтыратын түстер пигменттерді араластырудағы түстермен (мысалы, бояуларда қолданылатындар) толықтай сәйкес келмейді, бірақ жарықтар дұрыс пропорцияда қосылғанда бейтарап сұр немесе ақ түс пайда болады. Түс шеңбері, басқа мақсаттармен қатар, аддитивті түс қоспасын көрсету үшін қолданылады. Спектрдің әртүрлі бөліктерінен алынған екі түсті жарықты біріктіргенде, әртүрлі толқын ұзындықтары болса да, спектрдің басқа бөлігінен шыққан жарық сияқты көрінетін үшінші түс пайда болады. Мұндай түс сәйкестірілуі метамериялық сәйкестірілу деп аталады. Екі бояумен мұндай есептеулерді жасау мүмкін емес. Сондықтан, суретшінің түс шеңбері болжау емес, көбінесе қолданыстағы түстерді салыстыру үшін қолданылады, қоспалардың нақты түсін есептеу үшін емес. Ортаның ерекшеліктеріне байланысты, бояудың немесе басқа ортаның түріне қарай әртүрлі түс шеңберлерін жасауға болады, сондай-ақ көптеген суретшілер өздерінің жеке түс шеңберлерін жасайды. Бұлар көбінесе түс шеңберіне тән тон арасындағы градиенттерден гөрі, тек түс блоктарынан тұрады.
Түс дөңгелегі бағдарламалық жасақтамасы
Интернетте де, компьютерде де қолданылатын көптеген интерактивті түс шеңбері қосымшалары бар. Осы бағдарламаларды суретшілер мен дизайнерлер дизайн үшін түстер таңдауға пайдаланады.