Кіріспе
Жүктемені бөлшектеу үшін, әдетте бұрандалы бекіткіштермен қолданылатын, тесігі бар жұқа тақта (көбінесе дискі тәрізді, бірақ кейде төртбұрышты). Жуғыш – бұранда немесе гайка сияқты бұрандалы бекіткіштің жүктемесін бөлу үшін қолданылатын тесігі бар (әдетте ортасында) жұқа тақта. Басқа қолданыстары: серіппе (Бельвиль жуғышы, толқынды жуғыш), тозуға қарсы жапсырма, алдын ала жүктемені көрсететін құрылғы, құлыптау құрылғысы және дірілді азайту (резеңке жуғыш). Жуғыштар көбінесе металл немесе пластиктен жасалады. Жоғары сапалы бұрандалы қосылыстарға, момент қолданғаннан кейін бұрандалаудан туындаған алдын ала жүктеменің жоғалуын болдырмау үшін қатайтылған болаттан жасалған жуғыштар қажет. Жуғыштар гальваникалық коррозияны болдырмау үшін де маңызды, әсіресе алюминий беттерінен болат бұрандаларды оқшаулау арқылы. Оларды айналмалы қолданыстарда подшипник ретінде де пайдалануға болады. Дөңгелек элементі бар подшипник қажет болмаған жағдайларда немесе орын шектеулері болғанда иілгіш жуғыш қолданылады. Жабындар тозу мен үйкелісті азайту үшін қолданылуы мүмкін, бетті қатайту арқылы немесе қатты майлаушы затты (яғни, өзін-өзі майлайтын бет) ұсыну арқылы. Сөздің шығу тегі белгісіз. Бұл сөздің алғашқы жазбада қолданылуы 1346 жылға дейін жетеді, бірақ оның анықтамасы алғаш рет 1611 жылы тіркелген. Судың ағып кетуіне қарсы тығыздағыш ретінде крандарда (немесе клапандарда, құбырлардың қосылыстарында) қолданылатын резеңке немесе талшықтан жасалған тығындар кейде әдеттегі тілде жуғыш деп аталады; бірақ олар ұқсас болса да, жуғыштар мен тығыздар әдетте әртүрлі функциялар үшін жасалған және әртүрлі материалдардан тұрады.
A washer is a thin plate (typically disk shaped, but sometimes square) with a hole (typically in the middle) that is normally used to distribute the load of a threaded fastener, such as a bolt or nut. Other uses are as a spacer, spring (Belleville washer, wave washer), wear pad, preload indicating device, locking device, and to reduce vibration (rubber washer). Washers are usually metal or plastic. High quality bolted joints require hardened steel washers to prevent the loss of pre load due to brinelling after the torque is applied. Washers are also important for preventing galvanic corrosion, particularly by insulating steel screws from aluminium surfaces. They may also be used in rotating applications, as a bearing. A thrust washer is used when a rolling element bearing is not needed either from a cost performance perspective or due to space restraints. Coatings can be used to reduce wear and friction, either by hardening the surface or by providing a solid lubricant (i. e. a self lubricating surface). The origin of the word is unknown. The first recorded use of the word was in 1346; however, the first time its definition was recorded was in 1611. Rubber or fiber gaskets used in taps (or faucets, valves, and other piping connections) as seal against water leaks are sometimes referred to colloquially as washers; but, while they may look similar, washers and gaskets are usually designed for different functions and made differently.
Қарапайым жуғыш
Атауы (атаулары) Сурет сипаттамасы Жай шайба (немесе "жапсырма шайба") Бұрандалы бекіткіштің жүктемесін таратуға арналған, көбінесе металдан жасалған жалпақ сақина немесе шеңбер. Сонымен қатар, тесіктің диаметрі бекіту гайкасынан үлкен болғанда жай шайба қолданылуы мүмкін. Фендер шайба (АҚШ), пенни шайба, қанатша шайба немесе "жөндеу шайбасы" (Ұлыбритания) Орталық тесігіне пропорционалды, әсіресе үлкен сыртқы диаметрі бар жалпақ шайба. Бұлар көбінесе жұқа металл беттеріне жүктемені тарату үшін қолданылады және автомобильдердің қанатшаларында қолданылуына байланысты осылай аталған. Тозу немесе тоттан кеңейген тесіктерге қосылу үшін де қолданылуы мүмкін. Ұлыбританияда бұл атау бастапқыда ескі британдық пеннидің мөлшерінен шыққан. Ұлыбританияда көптеген салалар барлық үлкен диаметрлі шайбаларды пенни шайбалары деп атайды, тіпті диаметрі ескі пенниден екі есе үлкен болса да. Бұл шайбаның көне түрі "құмыра жөндеуші" ретінде сатылды, әдетте темір сатушы арқылы шағын көлемде. Оған екі шайба, гайка, бұранда және резеңке, пробка немесе талшықтан жасалған тығыздағыш шайба кірді. Олар кішкентай тесіктерді, тот дақтарын немесе су резервуарларындағы немесе үлкен пісіру ыдыстарындағы алынған құбыр қосылыстарын тығыздау үшін пайдаланылуы мүмкін. Сфералық шайба, гайка және бұранда Өзін-өзі реттеуші гайканың бөлігі; бұл радиусты беті бар шайба, ол бөлшектер арасындағы бірнеше градусқа дейін болатын қателіктерді түзету үшін жұптасқан гайкамен бірге қолдануға арналған. Анкерлік пластина немесе қабырғалық шайба Байламға немесе бұрандаға бекітілген үлкен пластина немесе шайба. Анкерлік пластиналар қабырғалы ғимараттардың сыртқы қабырғаларын нығайту үшін қолданылады. Көрінетін болғандықтан, көптеген анкерлік пластиналар декоративті стильде жасалады. Торк шайба Ағаш өңдеуде арба бұрандасымен бірге қолданылады; оның ортасында арба бұрандасының шаршы бөлігіне сыятын шаршы тесігі бар. Шайбадағы тістер немесе ұштар ағашқа кіріп, гайка тығыздалғанда бұранданың еркін айналуына кедергі жасайды.
Жазық және бұғаттағыш пластиналар
Атауы (ы) Суреті Түсініктеме Белвиль шаймасы, сондай-ақ иілімді серіппелі шайма немесе конустық шайма деп те аталады. Беті тісті болуы мүмкін, бұл құлыптау қабілетін жақсартады. Иілген дискілі серіппе Белвиль шаймасына ұқсас, бірақ шайма тек бір бағытта иілгендіктен, тек төрт жанасу нүктесі бар. Белвиль шаймаларынан айырмашылығы, олар тек жеңіл қысым түсіреді. Толқынды шайма – осьтік бағытта «толқын» бар шайма, ол қысылғанда серіппелік қысымды қамтамасыз етеді. Бірдей өлшемдегі толқынды шаймалар Белвиль шаймаларына қарағанда аз күш береді. Германияда оларды кейде құлыпты шайма ретінде қолданады, бірақ олар басқа нұсқаларға қарағанда тиімділігі төмен. Бөлінген шайма немесе серіппелі құлыпты шайма – бұл шайма бекіткіш басы мен негізгі бет арасында серіппелік күш тудырады, шайманы негізгі бетке және бұранда жібін гайкаға немесе негізгі бет жібіне қатты ұстап, үйкеліс пен айналуға қарсылықты арттырады. Қолданылатын стандарттар: ASME B18.21.1, DIN 127 B және АҚШ әскери стандарты NASM 35338 (бұрынғы MS 35338 және AN 935). Серіппелі шаймалар сол спиральды құрылымға ие және жіпті оң бағытта ғана, яғни сағат тілі бойынша қатайтуға мүмкіндік береді. Сол бағытта бұру қозғалысы қолданылғанда, көтерілген жиек бұранданың немесе гайканың астыңғы жағына және бұрандаланған бөлшекке тігізіліп, бұрылуға қарсы тұрады. Сондықтан, серіппелі шаймаларды сол жақ жіптерде және қатайтылған беттерде қолдану тиімсіз. Сонымен қатар, оларды серіппелі шайманың астына жалпақ шаймамен бірге қолдануға болмайды, өйткені бұл серіппелі шайманың бұрылуға қарсы тұратын компонентке тістеуіне кедерілді етеді. Жазық құлыпты шаймаларды қолдану және тиімділігі талқыланды, кейбір жарияланымдар оларды қолдануға кеңес бермейді, себебі тығыз болған кезде шайма негізгі бетке жабысып, бірдей моменттегі қарапайым шаймадан артық қарсылық көрсетпейді. 1990 жылғы NASA нұсқаулығында «Қорытындылай келсек, осы типтегі құлыпты шайма құлыптау үшін пайдасыз» делінген. Дегенмен, серіппелі шайма бұранданы негізгі бетке ұстап, сәл босатылғанда үйкелісті сақтайды, ал қарапайым шайма мұны істемейді. Серіппелі құлыпты шаймалардың артықшылығы – шайманың трапеция тәрізді пішіні. Бұранданың беріктігіне жақын жүктемеге қысылғанда ол бұрылып, тегістеледі. Бұл бұрандалы қосылыстың серіппелік қасиетін азайтады, бұл оған бірдей діріл деңгейінде көбірек күшті ұстауға мүмкіндік береді. Бұл босаудың алдын алады. Тісті құлыпты шайма, тісті шайма немесе жұлдызды шайма – сыртқы стилінде сыртқы жиегінде тістері бар, бұл үлкен шеңбердің арқасында жақсы ұстап тұру күшін қамтамасыз етеді. Комбинациялық стилінде максималды ұстап тұру күші үшін екі жиегінде де тістері бар. Контрбасқа арналған стиль контрбасқа арналған бұрандалармен пайдалануға арналған. Тісті құлыпты шаймалар металл тілік немесе затты бетке электрлік түрде жабыстыру қажет болған жерде де қолданылады. Шайманың тістері беткі оксидтерді, бояуларды немесе басқа жабындарды кесіп, газ өткізбейтін тоқ өткізгіш жолды қамтамасыз етеді. Бұл жағдайларда шайма бұранда басының (немесе гайканың) астына емес, жабысатын беттердің арасына орналастырылады. Бетті шайма – бүйірлік жағымен жұмыс істейтін, оны гайкаға қарсы иіскеуге болатын бүйірлік тілігі бар шайма. Металл немесе металл емес, шайманың тілігі білікке немесе бекіткішке қатысты айналуды болдырмайды. Түрлері: бір, бірнеше, қалыптасқан және жазық. Кенелі құлыпты шайма – бекіткіш және орнату бетін ұстауға арналған радиалды тістері бар екі бөліктен тұратын қатайтылған шайма. Бұл шайманың екі жартысы клин тігісін құрайды, бұл бекіткішке қосымша кернеу қоюды талап етеді, сонда олар тығыздалғаннан кейін бөлінеді. Әдетте, бір данасы қымбат болса да, бұл шаймалар дірілден босаудың ең жоғары деңгейін қамтамасыз етеді. Бұрандалы қосылыстың дірілден босауын болдырмау үшін құлыпты шаймалар, құлыпты гайкалар, контргайкалар және жіпті құлыптау сұйықтықтары қолданылады.
Жабдықтар
"Жуығыш" термині көбінесе әртүрлі тығыздағыштардың түрлеріне қолданылады, мысалы, крандағы басқару клапандарын жабу үшін қолданылатындар. Атауы Суреті Сипаттамасы Иықты жуғыш – цилиндрлік қабырғасы бар қарапайым жуғыш. Әртүрлі металдар арасындағы тосқауыл және тығыздау ретінде қолданылады. Бұл термин электр оқшаулағыш жиектер үшін де қолданылады. Қысылатын жуғыш – алюминий немесе мыс сияқты жұмсақ металдан жасалған жуғыш. Гидравликалық жүйелерде және ішкі жану қозғалтқыштарындағы сияқты сұйық немесе газ қосылыстарын тығыздау үшін қолданылады.
Арнайы түрлері
Атауы (атары) Сурет Сипаттамасы Кепс гайкасы немесе К-бейіштемесі гайкасы Интегралды еркін айналатын шайбасы бар гайка; шайба бекітілгендіктен құрастыру оңай. Өзін-өзі реттеуші шайба Екі бөліктен тұратын шайба: бір бөлігінде дөңгелек сфералық беті бар, ол екінші бөлігіндегі ойыс бетімен үйлеседі, бұранданың немесе гайканың бекіткішінің осіне перпендикуляр емес бетке бекітуге мүмкіндік береді, бұрыштық шайба мен өзін-өзі реттеуші гайка сияқты. Изоляциялық иықты шайба Монтаждау бұрандасын бекітетін беттен электрлік оқшаулау үшін қолданылады. Көбінесе нейлоннан жасалған, сондай-ақ жоғары температураға төтеп беру үшін тефлоннан, ПЕЕК-тен немесе басқа пластиктен жасалады. Кілтті шайба Айналуды болдырмау үшін кілті бар шайба, және жоғарғы гайкаға қолданылатын айналу күші төменгі гайканы да айналдырмау үшін екі гайканы орнында бекіту үшін қолданылады (мысалы, велосипедтегі бағаналық жинақта). Моментті шектеуші шайба Әртүрлі моментке сезімтал қолдануларда қолданылатын шайба түрі, ол моментті белгілі бір деңгейге дейін шектеуге және одан асырмауға арналған. Dowty шайбасы Орталық резеңке сақинасы бар, ол жоғары қысымды сұйықтық немесе газға қарсы берік тығыздауды қамтамасыз етеді. DIN 125 метрикалық шайба стандарты А және В типтерін қарастырады. ISO 7089 оларды А пішіні деп атайды, ал ISO 7090 оларды B пішіні деп атайды. Олардың жалпы көлемі бірдей, бірақ B пішіні бір жағынан сүйірленген.
Стандартты метрикалық жазық жуатын машиналардың өлшемдері
BS4320 A нысанына балама стандартты метрикалық өлшемдегі шайбалар төмендегі кестеде тізімделген. Кестедегі өлшемдер суретте сипатталғандай шайбалардың өлшемдеріне жатады. Стандартты метрикалық жазық шайбаларға арналған техникалық шарттар DIN 125 (тоқтатылды) деп белгіленген және ISO 7089 стандартымен алмастырылды. DIN (Deutsches Institut für Normung – Германияның Стандарттау институты) стандарттары әртүрлі компоненттер үшін, соның ішінде өнеркәсіптік бекіткіштер үшін де шығарылады, мысалы, Metric DIN 125 Flat Washers. DIN стандарттары Германияда, Еуропада және бүкіл әлемде ISO стандарттарына көшу жүріп жатқанмен де кеңінен қолданылады. ISO баламалары жоқ немесе стандарттау қажеттілігі тумаған бөлшектер үшін DIN стандарттары қолданыла береді. Номиналды бұранда өлшемдері, M (мм) Бұранда қадамы, P (мм) Диаметрі (мм) Қалыңдығы, H (мм) 1-таңдау 2-таңдау Жалпы Ішкі тесік, d1 Сыртқы, d2 1 0.25 1.1 3 0.3 1.2 0.25 1.3 3.5 0.3 1.4 0.3 1.5 4 0.3 1.6 0.35 1.7 4 0.3 1.7 1.8 4.5 0.3 1.8 0.35 2 0.4 2.2 5 0.3 2.5 0.45 2.7 6 0.5 2.6 2.8 7 0.53 0.5 3.2 7 0.5 3.5 0.6 3.7 8 0.54 0.7 4.3 9 0.85 0.8 5.3 10 16 1 0.75 6.4 12 1.6 7 1 7.4 14 1.68 1.25 8.4 16 1.6 10 1.5 1.25 немесе 1 10.5 20 2 1.75 1.5 немесе 1.25 13 24 2.5 14 2 1.5 15 28 2.5 16 2 1.5 17 30 3 18 2.5 2 немесе 1.5 19 34 3 20 2.5 2 немесе 1.5 21 37 3 22 2.5 2 немесе 1.5 23 39 3 24 3 2 25 44 4 27 3 2 28 50 4 30 3.5 2 31 56 4 33 3.5 2 34 60 5 36 4 3 37 66 5 39 4 3 40 72 6 42 4.5 3 43 78 7 45 4.5 3 46 85 7 48 5 3 50 92 8 52 5 4 54 98 8 56 5.5 4 58 105 9 60 5.5 4 62 110 9 64 6 4 66 115 9 68 70 120 10 72 74 125 10 76 78 135 10 80 82 140 12 85 87 145 12 90 93 160 12 100 104 175 14