Кіріспе

Сенеканың соғыс басшысы және дипломаты (1732–1836) Джон Абель III (шамамен 1752–18 ақпан 1836) сенека тілінде Gaiänt'wakê (Gyantwachia – "егуші") немесе Kaiiontwa'kon (Kaintwakon – "Еккен нәрсесімен") деп аталып, сондықтан көбінесе Жүгері Егуші ретінде танымал болды. Ол голланд текті Сенека бас жауынгері және Сенека халқының дипломаты еді. Соғыс басшысы ретінде Жүгері Егуші американдық революциялық соғыста британдықтардың жағында күресті. Соғыстан кейін Жүгері Егуші АҚШ-пен келіссөздер жүргізіп, 1784 жылғы Форт-Стенвикс шарты, 1794 жылғы Канандайгуа шарты және басқа да шарттарға қол қойды. Ол Солтүстік-Батыс Үнді соғысы кезінде Сенеканың бейтараптығын сақтауға көмектесті. Соғыстан кейінгі жылдары Жүгері Егуші еуропалық-американдық мәдениет туралы көбірек білуге тырысып, квакерлерді Сенека аумағында мектептер ашуға шақырды. 1812 жылғы соғыстан кейін ол халқының еуропалық-американдық қоғамға нашар реакциясынан көңілі тоңды. Ол мектептерді жапты және өзінің жартылай інісі, Ұлы Жүздің (Handsome Lake) дәстүрлі Сенека жолдары мен дініне қайта оралу қозғалысын қабылдады. 1796 жылы АҚШ үкіметі оған Пенсильваниядағы 1500 акр жерді "өзіне және оның мұрагерлеріне мәңгілікке" берді, ол Жүгері Егушінің жері (Cornplanter Tract) деп аталды. Алайда, федералды үкімет 1960 жылы Аллегани өзенінде Кинзуа тоғанын салуды бастады. Тоған аяқталғаннан кейін Жүгері Егушінің жері суға батып, қалған аздаған тұрғындардың көпшілігі федералды мойындалған Нью-Йорк Сенека ұлтының Аллегани резервациясына көшірілді. Су тасқынынан бұрын Жүгері Егушінің, оның ұрпақтарының және оған орнатылған 1866 жылғы ескерткіштің қалдықтары көшірілді.

Ерте өмір

Корнплантер шамамен 1752 жылы қазіргі Нью-Йорк штатындағы Genesee өзенінің жағасындағы Канавагуста (қазіргі Каледония қаласы) дүниеге келген. Ол Сенека әйелі, Гах хон но нех (Өзенге баратын әйел) мен голланд саудагері Иоганн "Джон" Абель II-нің ұлы болды. Сенека және басқа ирокездердің туыстық жүйесі аналық болғандықтан, Корнплантер анасының кланы, Қасқыр кланының мүшесі саналды. Ол: «Соғыс – соғыс. Өлім – өлім. Күрес – қиын шаруа» деген сөзді айтқан. Корнплантер мен Sayenqueraghta британдықтармен одақтасқан төрт тайпаның соғыс басшылары ретінде танылды: Мохаук, Сенека, Онондага және Кайуга. 1777 жылдың тамызында Форт-Стенвикске шабуыл жасағанда, Корнплантер Орискани шайқасында Патриоттардың ополченнясы мен Онейда тайпасына қарсы шабуылда маңызды рөл атқарды. 1778 жылдың қарашасында Корнплантер Сенека тайпасын Чери-Вэллидегі қырғынға басшылық етті. Бұл шабуыл кезінде көптеген бейбіт тұрғындар қаза тапты немесе тұтқынға алынды. 1779 жылы Джордж Вашингтон генерал-майор Джон Салливанға ирокездердің жеріне басып кіріп, олардың ауылдарын жоюды бұйырды. Корнплантер, Джозеф Брант, Sayenqueraghta және Батлер босқындардың Ниагара фортына қашуына мүмкіндік беру үшін күшті қарсылық көрсетті. Олар Ньютаун шайқасында Салливанның 4500 сарбазымен жеңіліске ұшырады. Салливан экспедициясы кейіннен өртелген жерлерде үлкен қиратушылықтар жасады. Олар Сенека мен Кайуга тайпаларының жеріндегі ауылдарды қиратты, егістіктерді өртеп, сақталған азық-түлікті жойды. Сенека тайпасы келесі қыста қатты қиындықтарға тап болды. Көптеген адамдар суықтан немесе аштықтан қайтыс болды. Бірақ 1780 жылы Корнплантер мен оның жауынгерлері американдық елді мекендерге шабуылдауын жалғастырды. Солтүстік-батыс үнді соғысы кезінде қазіргі Огайо мен Индиана штаттарындағы үндістер американдық қоныс салушылардың өз жерлеріне енуіне қарсылық көрсетті. Корнплантер Сенека тайпасын осы қақтығыста бейтарап болуға көндірді. Сонымен қатар, ол Шоуни тайпасымен АҚШ атынан келіссөздер жүргізуге тырысты. Корнплантер Филадельфияға, кейін Вашингтонға бірнеше рет сапар шегіп, өз халқына қызығушылық танытқан адамдармен қарым-қатынасты нығайтты. Ол еуропалық-американдық мәдениетті түсінуге тырысты, өйткені ол ирокездер мен АҚШ арасындағы табысты қарым-қатынас үшін бұл қажет деп санады. Ол квакерлердің сенімдері мен әдет-ғұрыптарына әсерленді. Квакерлер сияқты, Корнплантер мен оның жартылай інісі, діни көшбасшы Гандсмуд Лейк, ішімдікке қарсы болды және протестанттардың басқа топтарынан айырмашылығы, квакер миссионерлерінің мақсаты білім беру болды, дінді өзгерту емес. Корнплантер квакерлерді Корнплантер ауданына шақырды, олар Сенека тайпасына мал шаруашылығы, ағаш өңдеу және теміршілік сияқты жаңа дағдыларды үйренуге көмектесті, өйткені олар енді аң аулау немесе тері саудасына тәуелді бола алмады. Ол сондай-ақ Сенека еркектерін дәстүрлі түрде әйелдер айналысатын егін шаруашылығына қатысуға шақырды. 1794 жылы Корнплантер Канандайгуа шартына қол қойды. Бұл шарт АҚШ пен ирокездер арасындағы «бейбітшілік пен достық» жариялады және Нью-Йорк штатындағы олардың жер құқықтарын бекітті. Үш жылдан кейін ол Үлкен ағаш шартына қол қойды, ол Сенека тайпасының резервацияларын олардың дәстүрлі аумағында орнатты. Соңында Корнплантер американдықтармен қарым-қатынасынан көңілі қалды. Көптеген үндістер маскүнемдік пен үмітсіздікке ұшыраған кезде, оның жартылай інісі Гандсмуд Лейк Сенека тайпасының дәстүрлі өмір салтына оралуы және діни рәсімдерге қатысуы керектігін уағыздады. Корнплантер Гандсмуд Лейктің дәстүрлі жолдарға оралып, еуропалық мәдениетке бойынудан бас тарту керектігі туралы болжамын тыңдады. Ол әскери киімін өртеп, қылышын сындырып, медальдарын жойды. Ол мектептерді жапты, бірақ квакерлермен қарым-қатынасын толығымен үзген жоқ, өйткені оларға деген құрметін сақтады. Корнплантер кейде ақ нәсілділерге деген жек көрушілігін ашық білдірді. Аллегей өзенінің жоғарғы ағысында жүзуге арналған алғашқы бу кемесінде қысқа сапар жасағанда, Корнплантер кемеге әсерленгенмен, «ақ адамдар бұлшық еттерін пайдаланбау үшін бәрін жасайды» деп әзілдеді. 1812 жылғы соғыс кезінде Корнплантер Ниагара өзені бойындағы шайқаста белсенді рөл атқармады, бірақ оның ұлы Генри және оның туысы Чейнбрейкер, сондай-ақ Блэкснейк деп аталған, американдықтарды белсенді түрде қолдады. 1798 жылы бұл жерде 400 Сенека тайпасы өмір сүрді, бұл жер Корнплантер ауданы немесе Корнплантер сыйлығы деп аталды. 1821 жылы Пенсильвания штатының Уоррен округі Корнплантерді оның жері үшін салық төлеуге мәжбүрлеуге тырысты, ол бұл жерге АҚШ үкіметімен «сыйлық ретінде» берілгенін айтып қарсылық көрсетті. Көптеген әңгімелерден кейін штат Корнплантер ауданы салықтан босатылғанына келісті.

Отбасы

Корнплантердің үлкен жартылай бауыры, Лейк Гандсмуд болды, ол кейіннен Сенека тайпасының діни басшысы атанды. Ол ықпалды сахем Зынжырұзудың (Chainbreaker) сіңілісі және Понтиак соғысы кезінде батыс Сенека тайпасын басқарған Гуасутаның (Guyasuta) інісі болды. Корнплантер екі рет үйленді және жеті баласы болды. Жеті баланың алтауының есімдері белгілі. Корнплантердің бір ұлы зиякерлік мүгедектігіне тап болғандықтан, бастапқы дереккөздерде тек "Ақымақ" деп аталады. Суретші Джесси Корнплантер оның соңғы белгілі тікелей еркек ұрпағы (1889–1957) болды.

Астық егуші ескерткіші

1836 жылы қайтыс болғанға дейін Корнплантер ешқандай белгісі жоқ қабір сұраған. Бірақ 1866 жылы Пенсильвания штаты оның қабірінің үстіне ескерткіш орнатты, ол – "Америка Құрама Штаттарындағы үнді миссиясына орнатылған алғашқы ескерткіш деп саналады".

Жүгері отырғызушының қабірін ауыстыру

1965 жылы Пенсильвания штатының Уоррен қаласында жаңа федералды Кинзуа бөгеті салынды, ол су тасқынынан қорғау үшін Аллегени су қоймасын құрып, Cornplanter Tract-тің шағын бөлігінен басқа барлық жерін суға батырды. Cornplanter қабірі Cornplanter ескерткішімен бірге Riverview Corydon зиратына, Елк қалашығында, Уоррен округі, Пенсильванияға көшірілді. "Бұл жерлер Пенсильванияның солтүстік-орталық бөлігіндегі Брэдфорд қаласының батысында, Нью-Йорк штатының шекарасынан шамамен 100 метр қашықтықта орналасқан. Зиратта Корнплантердің және оның 300-ге жуық ұрпақтары мен ізбасарларының қалдықтары бар деп саналады", – делінген мәліметтерде. Жылдар өте келе бұл жер эрозияға ұшырап, маңызды зираттың сақталуына қауіп тудырды. Сенека тайпасы осы зақымнан келген зиянды еске алады. 2009 жылы штат зиратты қорғау жоспарларын жасады. Пенсильвания штаты 1966 жылы, ескі Cornplanter Tract суға батқаннан кейін, осы жерде естелік тақта орнатты. "Корнплантер медалін 1901 жылы Фредерик Старр таныстырды, ол ирокез тайпаларын зерттеген және тайпалар туралы білімге үлес қосқандарды жария түрде мойындағысы келді. Медальді құруға көмектесу үшін Старр және оның әріптестері Джесси Корнплантердің үнділер өмірін бейнелейтін суреттер сериясын сату арқылы қаражат жинады. 2003 жылы Уоррен штатындағы "Аллегени Даласының достары" атты коммерциялық емес ұйым Аллегени Ұлттық орман ішіндегі 3,022 акрлық жолсыз аумақты 1964 жылғы Дала туралы заңға сәйкес Далалық аймақ деп жариялауды ұсынды және бұл далалық аймақты Бас жүгерішінің құрметіне Cornplanter Wilderness деп атау керек екенін мәлімдеді. Пенсильвания штатының Питтсфилд қаласындағы Уоррен округінің жәрмеңкесіндегі Ки-Бэнк павильонындағы жүгеріші сахнасы оның құрметіне аталды. 2008 жылы "The Kane Republican" газеті "Корнплантердің мұрасына алғыс айту" деген мақала жариялады. 2009 жылы газетте "Корнплантер, сен жүзе аласың ба?" деген тақырыпта мақала жарық көрді (әнді цитаталап), Аллегени су қоймасын Корнплантер көлі деп қайта атауды ұсынды. 2011 жылы Нью-Йорк штатының Саламанка қаласындағы Аллегейни өзені арқылы өтетін New York State Route 353 көпірі Бас жүгеріші (Gayetwage) ескерткіш көпірі деп аталды. Корнплантердің портреті Нью-Йорк қаласындағы Нью-Йорк тарихи қоғамының коллекциясында сақталады. 1792 жылы Джордж Вашингтон Корнплантерге сыйлаған құбырлы томахок 1940 жылдардың соңында Нью-Йорк штатының мұражайынан жоғалып кеткен, бірақ кейін табылып, 2018 жылы қайтадан көрмеге қойылды. Корнплантер Америка революциясы кезінде британдықтарды қолдағандығы туралы мәліметтер Америка революциясы мұражайында және Йорктаундағы Америка революциясы мұражайындағы стендтерде келтірілген. Cornplanter College – бұл Нью-Йорк штатының Саламанка қаласындағы қалалық Сенека тайпасынан жерді жалға алған "балама білім беру" колледжі үшін таңдалған атау. Алайда колледж жоспарлары 2014 жылы жарияланғаннан бері тоқтап қалды.