Кіріспе

Интерсекс хирургиясының тарихы педиатриялық хирургия, педиатриялық урология және педиатриялық эндокринология мамандықтарының дамуымен, жыныстық дифференциацияны түсінудің күшейе түсуімен, адамдық құзыретті талдаумен біріккен саяси жақтас топтардың құрылуымен және соңғы онжылдықта тиімділігіне күмән тууымен, кейбір процедураларды қашан және тіпті орындау қажеттігі туралы дау-дамаймен тығыз байланысты. Интерсекске медициналық араласудан бұрын, канон және жалпы құқық адамның жынысын еркек, әйел немесе гермафродит деп атаған, ал заңдық құқықтар ең басым сипаттамаларына байланысты еркек немесе әйел ретінде берілген. Англия заң институтының негізінде жатқан жалпы құқық гермафродиттің мүлікті "жыныстың басым түріне қарай, еркек немесе әйел ретінде" мұраға алу құқығын сипаттаған. Жекелеген жағдайлар ғасырлар бойы сот ісінде эпизодтық түрде келтірілген. Диодор Сицилийлік Эпидаврлық Каллонның өміріне арналған еңбегінде интерсекс жынысын растау хирургиясымен байланысты медициналық процедураларды алғаш рет тіркеген. Интерсекс және туа біткен кемістіктерді медициналық тұрғыдан қарастырудың қазіргі заманғы идеялары француз анатомы Исидор Жефруа Сент-Илареге (1805–1861) қарызды, ол тератология саласын дамытқан пионер болды. 1920 жылдан бері хирургтар көбірек жағдайларды "түзетуге" тырысып келеді. Сәттілік көбінесе толық болмайды және хирургия көбінесе жеңіл немесе ауыр, уақытша немесе тұрақты асқынулармен байланысты. Хирургияның барлық салаларындағы техникалар жоғары сәттілік деңгейіне және төмен асқыну деңгейіне қол жеткізу үшін үнемі қайта қаралып отырады. Кейбір хирургтар операцияның дереу шектеулерін және тәуекелдерін жақсы біледі, сондықтан кемшіліктердің жоғары деңгейін ұятсыздық деп санамайды (әсіресе ауыр және мүгедектік жағдайлары үшін). Керісінше, олар осы жағымсыз нәтижелерді техниканы жетілдіру арқылы еңсеруге болатын міндет ретінде қарастырады. Жыныс мүшелерін қайта құру осы дәстүр аясында дамыды. Соңғы онжылдықтарда осы көзқарастың барлық аспектілері күмәнға ұшырады, медициналық араласудың адам құқықтарына тигізетін әсеріне қатысты алаңдаушылық күшейді.

Хирургиялық ілгерілеу және жыныстық қатынас

Византия империясында интерсекс адамдарға "қайта құру" операциялары кем дегенде VII ғасырдан бастап, Александрияда мүмкін II ғасырдан бастап жасалған. Пауль Эгиналық (шамамен 625 – 690), Леонидтің (Александрия, II – III ғасырлар) сөздерін келтіріп, өзінің алтыншы кітабының LXIX бөлімінде (Гермафродиттер туралы) интерсекс екі түрін және олардың үшеуін "пайдасыз бөліктерді" хирургиялық жолмен алып тастау арқылы қалай "емдеуге" болатынын сипаттайды. Келесі бөлімде (LXX, Nympha және Cauda Pudendi-нің жойылуы туралы) ол клиторегалиямен және ұлғайған клиторды қалай алып тастау керектігімен айналысады. 1779 жылы Англияда жеті жасар интерсекс балаға, бастапқыда әйел деп есептелген, қазіргі уақытта алғашқы операция жасалды, нәтижесінде ол еркек болып қайта тағайындалды. Америка Құрама Штаттарында жыныстық мүшелерді қалпына келтіру хирургиясын 1930 және 1960 жылдар аралығында уролог Хью Хэмптон Янг және Балтимордағы Джонс Хопкинс ауруханасының және басқа да ірі университет орталықтарының басқа хирургтары бастады. Интерсекс жағдайларын түсіну салыстырмалы түрде жаңа болды, ол жыныстық бездердің түрін пальпация немесе хирургия арқылы анықтау негізінде болды. Сәби кезінде жыныстық бездердің түрін анықтау мүмкіндігі шектеулі болғандықтан, тағайындалу және тәрбие жынысы негізінен сыртқы жыныс мүшелерінің көрінісіне байланысты анықталды. Янгтың интерсекс пациенттерінің көпшілігі жыныстық функциялардың физикалық проблемалары үшін оның көмегін іздейтін ересектер болды. 1950 жылы Лоусон Уилкинс, Фредерик Бартер және басқалар туа біткен бүйрек безі гиперплазиясы (ТББГ) жағдайын жақсырақ түсіну және жаңа емдеу (кортизон) қол жетімділігімен хирургияға сұраныс күрт өсті. Осы түрге ие болған нәрестелер алғаш рет тірі қалып, операция жасалды. Содан кейін өмірді құтқаратын емдеу мен косметикалық хирургияның арасындағы байланыс орнатылды. Жыныстық хромосомаларды анықтау үшін гормондық анализдер мен кариотипілеу, сондай-ақ емдеу үшін тестостеронның болуы андрогендік сезімталдық синдромын ішінара түсінуге әкелді. Он жыл ішінде интерсекс ауруларының көпшілігі дәл диагноз қойылып, олардың болашақ дамуы белгілі бір сенімділікпен болжалды. Хопкинс қаласындағы Лоусон Уилкинстің жаңа балалар эндокринологиясы клиникасына жіберілген интерсекс аурулары бар балалар саны өскен сайын, дәрігерлер сыртқы жыныс мүшелеріне қарап "айта алмады" және сыртқы көрініске негізделген диагноздың көптеген қателіктері аномальдық жыныстық тағайындауларға әкелді. Дәрігер сегіз жасар балаға және оның ата-анасына "біз сіздің 'нағыз' қыз екеніңізді, оның ішінде әйелдің хромосомасы, жұмыртқалары мен жатыр қуысы бар екенін анықтадық, сондықтан сіз жынысыңызды хромосомалар мен ішкі мүшелерге сәйкес өзгертуге кеңес береміз" деп айта алмайтыны қазір анық көрінсе де, дәрігерлер мен ата-аналар жаңа ақпаратты пайдалануға тырысқан кезде, әлем бойынша осындай оқиғалар болды. Ол кезде жыныс мүшелерін қалпына келтіру хирургиясы негізінен үлкен балаларға және ересектерге жасалатын. 1950 жылдардың басында, ол негізінен қажетсіз немесе жұмыс істемейтін жыныс безін алып тастау, ұрықты ұйқысына енгізу, жұмсақ хорделерді жөндеу немесе гипоспадиядағы несеп жолының орнын өзгерту, аналық қуысты кеңейту және клиторды алып тастау қабілетінен тұратын. Хопкинс университетінің жаңа "Психогормоналды зерттеу бөлімшесінің" клиникалық психологы Джон Мэнни және оның әріптестері Джон мен Джоан Хэмпсон гендерлік сәйкестіктің уақытын және көздерін білу үшін осы тапсырмалар мен қайта тағайындауларды талдады. Бұл пациенттердің көпшілігінде гендерлік сәйкестік гендер мен гормондарға қарағанда, тағайындалған жынысы мен тәрбиеленген жынысына көбірек байланысты. Әлеуметтік білімнің биологияға қарағанда басымдығы 1960 жылдардағы феминисттік қозғалыстың интеллектуалдық негізінің бір бөлігіне айналды. Интерсекс жағдайлары бар балаларға қолданылғанда, жыныстың көп қырлы әлеуметтік конструкция екендігі туралы бұл тезис екіжақты жыныстық мүшелерді басқаруды баланың нақты жынысын анықтаудан (гондаларды немесе хромосомаларды тексеру арқылы) қандай жынысты тағайындауға байланысты өзгертті. Балалық шақта ұсынылатын ең көп таралған интерсекс хирургиясы клиторды ампутациялау және ТББГ-мен ауыратын қыздың жыныс мүшелерін күткенге сай етіп көрсету үшін аналық қуыс тесігін кеңейту болды. Алайда, 1950 жылдардың аяғында трансгендерлік пациенттердің осындай операцияға деген сұранысына жауап ретінде, тағайындалған еркек балаларды олардың қалаған жыныс мүшелеріне айналдыруға арналған хирургиялық техникалар әзірленді.

Жас сәбилерге жасалатын хирургияның өсуі және "табиғаттан гөрі тәрбие"

1960 жылдары балалар ауруханаларындағы балалар хирургиясы және балалар урологиясы жас мамандықтары сәбилердің туа біткен кемшіліктеріне жасалатын операцияларды жаңа деңгейге көтергені үшін әлемдік деңгейде танымал болды. Бұл мамандандырылған хирургтар балалардың туған кездегі бұзылыстарын ертерек, жақсы нәтижелермен түзетуді бастады. Ерте түзетулер еріндері жарылған, табаны бұрық, бас сүйегі деформацияланған балалардың әлеуметтік "ерекшелігін" азайтады немесе омыртқа бұзылысы бар сәбидің өмірін сақтап қалуға мүмкіндік берді. Жас кезінде жыныс мүшелерін түзету операциялары мыналармен негізделді: 1) ұзақ мерзімді есте сақтау қабілеті қалыптасқанға дейін жасалса, жыныс мүшелеріне жасалатын операция эмоционалды жарақатты азайтады деген сенім, 2) жыныстық идентификацияны нығайту үшін жыныс мүшелерінің "көркеміне сай" болуы керек деген болжам, 3) ата-аналардың "ерте түзетуге" басымдық беруі және 4) көптеген хирургтардың нәрестелердің дәнекер тіндері, терісі және мүшелері жасөспірімдер мен ересектерге қарағанда жылдам жазылып, аз із қалдыратынын байқауы. Дегенмен, нәресте кезіндегі операцияның бір кемшілігі – ересектердегі жыныстық функция және гендерлік идентификация бойынша нәтижелерді бағалауға ондаған жылдар өтуі керек еді. Солтүстік Америка және Еуропа қоғамдарында 1960 жылдары "сексуалдық революция" басталды, ол сексуалдыққа қоғамның қызығушылығы мен талқылауының артуымен, адам өмірінде сексуалдық маңыздылығының танылуымен, контрацепцияның қолжетімділігі арқылы сексуалдық пен репродукцияны бөлумен, сексуалдық мінез-құлыққа байланысты көптеген әлеуметтік кедергілер мен шектеулердің азаюымен және әйелдер сексуалдығының әлеуметтік мойындалуымен сипатталды. Бұл дәуірде гендер мен гормондар адамның психосексуалдық дамуына, гендерлік идентификациясына немесе сексуалдық бағдарына күшті әсер етеді деп ойланбады. 1970 және 1980 жылдар, бәлкім, хирургия және хирургиялық көмекпен жыныс ауыстыру академиялық пікірде, көптеген балалар ауруханаларында және жалпы қоғамда ең сынсыз қабылданған кезең болды. Осы контексте, жыныс мүшелерінің аномалиялары бар адамдардың ересек күндері "қалыпты" гетеросексуалдық қатынасқа түсу қабілетін арттыру медициналық басқарудың маңызды мақсаты ретінде қарастырылды. Көптегендер баланың жыныс мүшесі вагинаға ену үшін тым кішкентай болса немесе вагинасы жыныс мүшесін қабылдау үшін тым кішкентай болса, ол бақытты ересек бола алмайды деп ойлады. 1970 жылға қарай хирургтар "тесік қазудың" "құрылыс салудан" оңай екенін санады, бірақ "нервтерді сақтауды" қамтамасыз ететін клиторды кері қайтаруға басымдық беріп, "варварлық" клиторектомиядан бас тартып, қыздар өскенде оргазмға жететініне уәде берді. Балалар эндокринологиясы, хирургиясы, бала психологиясы және сексуалдық оқулықтарда жыныс мүшесі түзетуге келмейтін немесе "немесе зәр шығаруға тұруға немесе вагинаға енуге тым кішкентай" еркектерге жыныс ауыстыру ұсынылды, өйткені хирургтар жоқ жерде вагина құруға қабілетті екенін мәлімдеді. Осы генетикалық еркектердің көпшілігі ауыстырылып, хирургиялық түрлендірілді, олардың клоакальдық экстрофия немесе өте шағын жыныс мүшесі (әдетте 1,5 см-ден кем) болды. 1972 жылы Джон Мони гендерлік идентификацияның дамуы туралы ықпалды мәтінін жариялады және 22 айлық шағында хирургиялық оқиғаға байланысты жынысын жоғалтқан баланың (Дэвид Раймер) сәтті ауыстырылғанын хабарлады. Бұл тәжірибе Мони айтқандай сәтті болмады. Дэвид Раймер қыз ретінде өсті, бірақ ешқашан өзін қыз деп танымады. Академиялық сексолог Милтон Даймонд кейінірек Раймердің 9-11 жасынан бастап өзін әйел ретінде танымағанын, 15 жасында еркек ретінде өмір сүруге көшкенін хабарлады. Дэвид Раймердің нақты жағдайы және оның қыз ретінде әлеуметтендірілуіне және медициналық емделуіне қарамастан, әйелдердің гендерлік идентификациясын қабылдамауы гендерлік идентификацияның табиғи биологиялық екенін көрсетті. Дэвид Раймерге жасалған операциялар мен гормоналдық алмастыру гендерлік дистресс дамуына әкелді. Кейіннен Раймер осындай медициналық тәжірибеден бас тарту үшін өзінің оқиғасын жариялады. Кейіннен ол көп жылдар бойы ауыр депрессияға, қаржылық тұрақсыздыққа және қиын некеге тап болғандықтан өз-өзіне қол жұмсады.

Күрделі жағдайлар пайда болады

1980-ші жылдары педиатриялық хирургия оқулықтарында XY нәрестелеріне әйел ретінде тағайындау және қанағаттанарлықсыз фаллус болған жағдайда феминизациялық реконструктивтік хирургия жасау ұсынылған. Бірақ, 1980-ші жылдары бірнеше фактор жыныстық мүшелерге жасалатын белгілі бір операциялардың жиілігін азайта бастады. Педиатриялық эндокринологтар микропенисті кейбір ұлдардағы өсу гормонының жетіспеушілігін гормондармен түзетуге болатынын, хирургиялық араласудан гөрі осы әдіс тиімдірек екенін түсінді. Ал келесі он жылда бірнеше хабарламалар микропенисті, операция жасалмаған ұлдардың ересек шағындағы жағдайы күтілгендей нашар емес екенін көрсетті. Оқулықтар өзгеріске кешірек бейімделгенімен, 1990-шы жылдарға қарай оқшауланған микропенис жағдайында қайта тағайындау операцияларының саны азайды. 1980-ші жылдары жануарлар мен адамдар арасындағы зерттеулер жыныстық гормондардың ерте өмірде ересектердегі жыныстық диморфизмді мінез-құлықты және тіпті гендерлік идентитіні қалыптастыруда немесе шектеуде маңызды рөл атқаратынын көрсетті. Доминикан Республикасында 5-альфа редуктаза жетіспеушілігі бар XY адамдардағы гендерлік идентитінің андрогендік детерминациясына қатысты мысалдар, туа біткен бүйрек үсті безі гиперплазиясы (CAH) бар қыздарда еркекше мінез-құлық туралы және CAH бар ересек әйелдерде қанағаттанарлықсыз жыныстық нәтижелер туралы мәліметтер жарияланды. Көптеген эндокринологтар генетикалық еркектерді әйелдерге ауыстырудың жай ғана білім мен сыртқы түріне байланысты екеніне күмәндана бастады, сондай-ақ жаңа клиторды кішірету әдісінің клиторлық рецессиядан тиімдірек болатынына сенімділік танытпады. Дегенмен, феминизациялық реконструктивтік хирургия 1990-шы жылдар бойына CAH-мен ауыратын көптеген қыз балаларға, андрогендік сезімталдық синдромы, гонадальды дисгенезиясы бар сәбилерге және клоакальдық экстрофия сияқты ауыр жыныстық кемшіліктері бар кейбір XY сәбилерге ұсынылып, жасала берді. Ауыр гипоспадиясы бар және жоғарыда аталған басқа да жағдайлары бар ұлдарда еркелететін реконструктивтік хирургия жалғасты, қанағаттанарлықсыз нәтижелерді азайту мақсатында түрлі өзгерістер мен жетілдірулер енгізілді.

Науқастардың мүдделерін қорғаушылар үн қатады

1990 жылға қарай адамның әртүрлі мінез-құлқы мен жеке ерекшеліктеріне қатысты биологиялық факторлар туралы хабарлар жиі жарияланды. Мәдениет ерлер мен әйелдер арасындағы барлық айырмашылықтарды түсіндіреді деген пікір гомосексуализмге психотерапия жасау сияқты көне дәуірге тән болып көрінді. 1993 жыл шамасында бірнеше факторлардың салдарынан реконструктивті генітальдік хирургияны қайта қарау кең ауқымда басталды. Басты факторлардың бірі – бұрынғы емдеулерінің кейбір аспектілеріне наразылық білдірген пациенттердің мүдделерін қорғау тобының өркендеуі болды. Солтүстік Американың Интерсекс қоғамы ең ықпалды және тұрақты болды, бала жыныстық идентификациясын анық көрсететін және хирургияға келісім беретін жасқа жеткенге дейін генітальдік хирургияны кейінге қалдыруды жақтады. Бұл топтардың ұсыныстары қадір-қасиет пен құпиялылықты тоқтату, дәл ақпарат пен кеңес беру сияқты қарапайым талаптардан бастап, интерсекс нәрестелерге үшінші немесе ешқандай жыныс тағайындау сияқты радикалды идеяларға дейін жетті. Аномальды геніталияның болуы өзінен-өзі медициналық дағдарыс емес екеніне назар салынды. Мүдделерін қорғау топтарының талаптарына қарсылық көрсетілді. 1996 жылғы қазан айында Американдық Педиатрия Академиясының жылдық конференциясының сыртында Солтүстік Американың Интерсекс қоғамының мүшелері ұйымдастырған наразылық акциясына жауап ретінде академия баспасөз хабарламасы жариялады: Академия интерсекс адамдардың эмоционалдық, когнитивтік және дене бейнесінің дамуына қатты алаңдайды және сәтті ерте генітальдік хирургия осы мәселелерді азайтады деп санайды. Амбигуозды геніталиясы бар балаларға жасалған зерттеулер адамның жыныстық дене бейнесінің көбінесе әлеуметтенудің нәтижесі екенін көрсетті, ал генітальдік мүшелерінде геністік жынысы айқын көрінбейтін балаларды 2,5 жасқа дейін бастаса, екі жыныстың бірі ретінде сәтті тәрбиелеуге болады. Интерсекс жағдайларын басқару және түсіну, әсіресе соңғы ондаған жылдарда, айтарлықтай жақсарды. Пациенттердің пікірін ескермеуден басқа, интерсекс күтімімен айналысатын дәрігерлерде өздерінің тұжырымдамаларын қолдайтын ұзақ мерзімді нәтижелер туралы деректер жетіспеді. 1997 жылы назардан тыс қалмайтын пациенттің оқиғасы жарияланды. Дэвид Раймердің трагикалық тарихы, танымал және медициналық басылымдарда жарияланған, көпшілік пен көптеген дәрігерлер тарапынан медициналық мақтандықтың ескертуі, табиғатты тәрбиемен жеңу әрекетінің ақымақтығы, ми дамуындағы ерте гормондардың маңыздылығы және хирургияның тәуекелдері мен шектеулері ретінде кеңінен түсіндірілді. Кейбір клиникалық дәрігерлер гендерлік идентификацияның дамуында тәрбиеленуінің немесе геніталияның сыртқы түрінің маңызды рөл атқаратынына қатысты деректердің жетіспеуіне байланысты, әсіресе жетілмеген жыныстық дамуы бар еркектерді әйел ретінде қайта тағайындау бойынша мораторийді ұсынды. Бұл дәрігерлер жасөспірімдердің пікірін ескере отырып, хирургияны кейінге қалдыруға шақырды, осылайша жыныстық сезімталдықты сақтауға болады. Ұқсас пікір таластары Еуропа мен Латын Америкасында да болды. 1999 жылы Колумбияның конституциялық соты интерсекс жағдайлары бар нәрестелерге генітальдік хирургия жасауға ата-аналардың келісімін беру құқығын шектеді. Көптеген мүдделерін қорғау тобы бала кезінде генітальдік хирургияның көптеген түрлеріне қарсы тұрады. 2001 жылы британдық хирургтар нәресте кезінде операция жасаған әйелдердің жағдайы нашар болғандықтан, вагинопластиканы ересек жасқа дейін кейінге қалдыруды ұсынды.

Соңғы өзгерістер

Швейцарияның биомедициналық этика жөніндегі ұлттық кеңесші комиссиясы, Австралия сенаты, Еуропа кеңесі, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы, БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі жоғарғы комиссары және азаптау жөніндегі арнайы баяндамашы сияқты мекемелер клиникалық тәжірибеге өзгерістер енгізуді және зиянды тәжірибелерді тоқтатуды талап ететін есептер жариялады. 2011 жылы Кристиан Веллинг хирургқа қарсы келісімсіз хирургиялық араласу бойынша алғашқы табысты сот процесін жеңіп алды. Германияның Кёльн қаласындағы аймақтық сот оған 100 000 евро өтемақы төледі. 2015 жылдың сәуірінде Мальта дене тұтастығы мен физикалық дербестік құқығын мойындаған және жыныстық ерекшеліктерге келісімсіз өзгеріс енгізуді қылмыс деп жариялаған алғашқы ел болды. Бұл заң азаматтық қоғам ұйымдары тарапынан кеңінен қолдау тапты. 2017 жылы Human Rights Watch және Interact Advocates for Intersex Youth АҚШ-та интерсекс балаларға қажетсіз медициналық операциялардың зиянды әсерлерін және ата-аналарға операцияға толық ақпаратсыз келісім беруге қысым жасауды құжаттаған баяндама жариялады. Калифорния штатының заң шығарушы органы 2018 жылы осы практиканы айыптаған қаулы қабылдады. Сол жылы Amnesty International Дания мен Германиядағы интерсекс адамдардың жағдайы туралы баяндама жариялады және интерсекс адамдар құқықтары үшін "Біріншіден, зиян келтірме: интерсекс болып туған балалардың құқықтарын қамтамасыз ету" атты науқанды бастады. 2020 жылдың 28 шілдесінде Лури балалар ауруханасы интерсекс нәрестелерге қажетсіз медициналық косметикалық операцияларды тоқтатып, осы операциялардан зардап шеккен интерсекс адамдарынан кешірім сұраған АҚШ-тағы алғашқы балалар ауруханасы болды.