Кіріспе

Израильдегі либерализм туралы шолу. Израильдегі либерализм ел құрылғаннан бері белгілі бір рөл атқарып келеді. Бірнеше либералдық саяси партиялар айтарлықтай халықтық қолдауға ие болды, бұл негізінен Кнессетте өкілдікпен дәлелденеді. Либерализм көбінесе ұлтшылдыққа күдікпен қараса да, Израильдегі еврей либералдары көбінесе сионизмнің қандай да бір түрін қолдайды. Олар екі мемлекеттік шешімге көбірек бейім. Консервативті либералдар (қараңыз: Жалпы сионистер, Либералдық партия) елдің бас консервативтік партиясы – Ликудтың негізін қалаушы мүшелері болды, ал әлеуметтік либералдар (қараңыз: Прогрессивтік партия, Тәуелсіз либералдар) әлеуметтік-демократиялық Еңбек партиясына енді. Кейіннен, ұзақ уақыт бойы либералдық, дінге қарсы және еркін нарықты қолдайтын Шинуи партиясы Либералдық Интернационалдың мүшесі болды. Жақында ғана Кадима кең либералдық және орталық партия болып, сол және оң қанатты саясаткерлерді біріктірді. Қазіргі либералдық (және либералдық-сионистік) партиялар – Еш Атид және Резилиенс партиясы (Көк және Ақ). Жаңа Үміт – ұлттық-либералдық партия. Керісінше, Балад араб азаматтарына қатысты кемсітушілікті жою және Израильді "еврей және демократиялық мемлекет" емес, барлық азаматтары үшін мемлекет ретінде қайта анықтау мақсатында либералдық құндылықтарды пайдаланады, бірақ ол либералдық емес, секулярлық партия болып табылады.

Жалпы сионистерден либералды партияға

1922 ж. Дүниежүзілік сионисттік ұйымның орталықшылдары Жалпы сионисттерді құрды. 1931 ж. Жалпы сионистер «А» және «Б» фракцияларына бөлінді. Олар жалпы сайлауда 13,6% дауыс алып, 17 орынға ие болды. 1965 ж. Либералдық партия консервативті көпшілікпен бірігіп, Герутпен бірге Гахал партиясын құрды, ол ақырында Ликудқа айналды, ал солшыл фракция Тәуелсіз либералдар партиясын құрды. 1988 ж. Либералдық партия мен Герут ресми түрде бірігіп, Ликудты сайлау коалициясынан біртұтас саяси партияға айналдырды.

Прогрессивті партиядан тәуелсіз либералдарға

1948 ж. Прогрессивті партия (ПП) құрылды. 1961 ж. ПП Жалпы сионистермен бірігіп, Либералдық партияға (ЛП) айналды. 1984 ж. Партия «Бірігу» сайлау тізіміне қосылды. 1991 ж. Партия ресми түрде Еңбек партиясына біріктірілді.

Шинуи, Демократиялық қозғалыс, Шинуи, Хетц, Еш Атид, Хосен және кішігірім партиялар

1973 жылы Амнон Рубинштейн «Шинуи» партиясын құрды. 1976: «Шинуи» басқа кіші либералдық партиялармен бірігіп, «Өзгеріс үшін демократиялық қозғалыс» (Dash) болып құрылды. 1977 жылы Dash жалпы сайлауда 11,6% дауыс алып, 15 орынға ие болды. 1978: Dash «Демократиялық қозғалысқа» және «Өзгеріс және бастама қозғалысына» бөлінді. 1981 жылы «Өзгеріс және бастама қозғалысы» өзін «Шинуи» деп атады. 1988: «Шинуи» партиясы «Шинуи – Орталық партиясы» болып қайта аталды, ол – әлеуметтік демократиялық партия. 1998: Авраам Пораз «Мерец» партиясынан бөлініп, «Шинуи» партиясын тәуелсіз партия ретінде қайта құрды. 1999: Томи Лапидті Пораз «Шинуи» партиясын басқаруға шақырды. 2003: Партия жалпы сайлауда 12,3% дауыс алып, 15 орынға ие болды. 2006: Лапид «Шинуи» партиясынан кетіп, Пораз «Хетц» партиясын құрды. 2006: «Шинуи» мен «Хетц» партиялары жалпы сайлауда бірде-бір орын жеңе алмады. Орли Леви, «Исраэль Бейтейнұдан» бөлініп шыққан, «Гешер» партиясын құрды. 2019: Сәуірдегі жалпы сайлауға дейін «Еш Атид», «Хосен» және жаңадан құрылған «Телем» партиялары, бұрынғы «Ликуд» министрі Моше Яалон басшылығымен, «Көк және ақ» партиясына қосылды. Бұл тізім 26,1% дауыс алып, 35 орын жеңіп алды, ал «Гешер» 1,7% дауыс алып, бірде-бір орын жеңе алмады. Қыркүйектегі жалпы сайлауда «Көк және ақ» партиясы 26,1% дауыс алып, 33 орынмен бірінші орынға ие болды, ал «Гешер» партиясы Еңбек партиясымен одақтасып, өзінің көшбасшысы Леви үшін бір орын жеңіп алды. 2020: Жалпы сайлауда «Көк және ақ» партиясы 26,6% дауыс алып, 33 орынға дейін өсті, бірақ «Ликуд» партиясынан кейін екінші орынға ие болды. Сайлаудан кейін «Көк және ақ» партиясы «Ликуд» партиясымен бірлесіп ұлттық бірлік үкіметін құру мәселесі бойынша бөлінді: «Көк және ақ» атауын сақтап қалған «Хосен» партиясы бір жағынан, ал «Еш Атид» және «Телем» партиялары екінші жағынан. Осы оқиғада «Телем» партиясының аз бөлігі бөлініп, «Дерек Эрец» партиясын құрды, ол «Хосен» партиясымен бірге ұлттық бірлік үкіметін қолдады. Желтоқсан айында «Дерек Эрец» партиясы «Жаңа үміт» партиясына қосылды. Сондай-ақ желтоқсан айында «Еш Атид» партиясынан бөлініп шыққан Офер Шелах «Тнуфа» деген жаңа саяси партия құру ниеті туралы хабарлады, ал сол жақта Тель-Авив қаласының әкімі Рон Хульдай Еңбек партиясынан кетеді және «Израильдіктер» партиясын іске қосты, оған «Хосен / Көк және ақ» партияларынан бөлініп шыққан жетекші саясаткерлер де қосылды. 2021: Жалпы сайлауға дейін «Еш Атид» және «Телем» партиялары бөлініп кетті, соңғысы сайлауға қатыспады. Сайлауда «Еш Атид» партиясы 13,9% дауыс алып, 17 орын жеңіп алды, «Көк және ақ» партиясы 6,6% дауыс алып, 8 орын жеңіп алды, ал «Жаңа үміт» партиясы 4,7% дауыс алып, 6 орын жеңіп алды. Үш партия да Израильдің 36-шы үкіметіне кірді, «Еш Атид» партиясы ең үлкен фракция болып табылады.

Ликудтан бөлініп шығу және оған қосылу

2005: Ликуд партиясының басшысы және премьер-министрі Ариэль Шарон партиядан шығып, Газа жолағынан бір жақты түрде кету жоспарын қолдау мақсатында «Кадима» партиясын құрды. Оған Еңбек партиясының, әсіресе Шимон Перес және басқа партиялардың осы идеяны қолдайтын саясаткерлері қосылды. 2006: Шарон ауыр инсультты басынан өткерді, бірақ Эхуд Ольмерттің басшылығындағы «Кадима» партиясы жалпы сайлауда 22,0% дауыс алып, 29 орын жеңіп алды. Ольмерт премьер-министр болды. 2009: Ципи Ливни басшылығындағы «Кадима» партиясы жалпы сайлауда 22,5% дауыс алып, 28 орынмен бірінші орынға шықты, бірақ Ливни үкімет құрауға қол жеткізе алмады. 2013: «Хатнуа» партиясының бөлінуінен кейін «Кадима» партиясы жалпы сайлауда 2,1% дауыс алып, 2 орынға дейін азайтты. «Хатнуа» партиясы 5,0% дауыс алып, 6 орын жеңіп алды. 2014: «Хатнуа» партиясы Еңбек партиясы мен Жасыл қозғалыспен бірге «Сионистік одақ» тізіміне қосылды. 2014: Ликуд партиясынан бөлініп шыққан Моше Кахлон «Кулану» партиясын құрды. «Кадима» партиясының соңғы басшысы жаңа құрылған «Кулану» партиясына қосылғаннан кейін келесі сайлауға қатысудан бас тартты. 2015: Жалпы сайлауда «Хатнуа» партиясы «Сионистік одақ» тізімі бойынша 6 орын алды, ал «Кулану» партиясы 7,5% дауыс алып, 10 орын жеңіп алды. 2019: Сәуірдегі жалпы сайлауға дейін «Хатнуа» партиясы сайлаудан шығатынын жариялады және Ливнидің сайлау саясатынан кетуіне байланысты таратылды. «Кулану» партиясы 3,5% дауыс алып, 4 орын жеңіп алды. «Кулану» партиясы Ликудпен келісімге келгеннен кейін қыркүйектегі жалпы сайлауға қатыспады. «Кулану» партиясы Ликуд тізімінен бір орын алды. 2020: Жалпы сайлауда «Кулану» партиясы Ликуд тізімінен бір орын алды. Желтоқсанда Ликуд партиясынан бөлініп шыққан Гидеон Саар «Жаңа үміт» партиясын құрды. «Кулану» партиясының соңғы басшысы «Жаңа үміт» партиясына қосылды. 2021: Жалпы сайлауда «Жаңа үміт» партиясы 4,7% дауыс алып, 6 орын жеңіп алды.

Зехут

2015: Сайлаудан кейін Моше Фейглин өзінің фракциясын Ликудтан шығарып, (оң) либертариандық Зехут партиясын құрды. 2019: Сәуірдегі жалпы сайлауға дейін Зехут 2,7% дауыс алып, парламентке өте алмады. Ликудпен келісімге келген соң Зехут қыркүйектегі жалпы сайлауға қатыспады. 2020: Жалпы сайлау алдында Зехут сайлауға түспеді. 2021: Фейглин Ликудқа қайта қосылды.

Либералды партия фракциялары

2013: Ликуд партиясы ішінде жеке еркіндік және экономикалық либерализм мәселелерін ілгерілету үшін "Ликуд либералдары" (Ол) құрылды. Бұл топ либералдық мәселелерді қолдайтын Шаррен Хаскел (қазір "Жаңа үміт" партиясында) және Әмір Охана кандидаттарын қолдайды. 2019: Мерец партиясы ішінде жеке еркіндік, экономикалық еркіндік және саяси еркіндік (Батыс жағалаудағы Израиль әскери басқаруын тоқтатуды қоса алғанда) мәселелерін ілгерілету үшін "Мерец либералдары" құрылды. Бұл топ сонымен қатар әскери қызметке шақыру заңын жою, мектептерді таңдау құқығын беру, импорттық тарифтерді төмендету, реттеуді азайту, дін мен мемлекеттің бөлінуін қамтамасыз ету, Израиль үшін конституция әзірлеу және сайлау шегін төмендетуді ұсынады.