Кіріспе

Израильдің үкімет басшысы

тізім

Израильдің премьер-министрі (רֹאשׁ הַמֶּמְשָׁלָה, еврейше:; رئيس الحكومة, Ra'īs al Ḥukūma) – Израиль мемлекетінің үкімет басшысы және бас атқарушы органы. Израиль – мемлекет басшысы ретінде президенті бар парламенттік республика. Президенттің өкілеттігі көбінесе рәсімдік сипатта болады, ал премьер-министр атқару билігін жүзеге асырады. Премьер-министрдің ресми резиденциясы Бейт Агион Иерусалимде орналасқан. Қазіргі премьер-министр – Ликуд партиясынан Бенжамин Нетаньяху, бұл лауазымды атқарган тоғызыншы адам (уақытша тағайындалғандарды есептемегенде). Сайлаудан кейін президент партия басшыларынан осы лауазымға кімді қолдайтындарын сұрап, Кнессет мүшесін премьер-министрлікке ұсынады. Президент ұсынған бірінші кандидатқа тиімді коалиция құруға 28 күн беріледі. Одан кейін ол үкімет бағдарламасын ұсынады және премьер-министр болу үшін Кнессеттен сенім дауысы алуы тиіс. Көбінесе премьер-министр үкіметтік коалициядағы ең ірі партияның жетекшісі болып табылады. 1996 және 2001 жылдар аралығында премьер-министр Кнессеттен тәуелсіз, тікелей сайланды.

Тарих

Премьер-министр лауазымы 1948 жылғы 14 мамырда, Израиль мемлекетінің құрылуы туралы декларация жарияланған күні, уақытша үкімет құрылған кезде пайда болды. Мапай партиясының басшысы және еврей агенттігінің басшысы Давид Бен-Гурион Израильдің алғашқы премьер-министрі болды. Бұл лауазым 1949 жылғы 8 наурызда, бірінші үкімет құрылған кезде тұрақты мәртебе алды. Бен-Гурион 1953 жылдың соңына дейін өз қызметін сақтап, Сде-Бокер кибуцында қоныстану үшін отставкаға кетті. Оның орнына Моше Шарет келді. Алайда, Бен-Гурион екі жылға жетпей, өзінің лауазымын қайтару үшін оралды. 1963 жылы ол екінші рет отставкаға шығып, Мапайдан бөлініп, Рафи партиясын құрды. Леви Ешколь Мапай партиясының басшысы және премьер-министр болды. 1965 жылы Мапай Ахдут ХаАводамен бірігіп, "Алианс" партиясын құрған кезде ол екі партияның туы астында елді басқарған алғашқы премьер-министр атанды. 1968 жылы Мапам мен Рафи партиялары "Тізілімге" қосылғаннан кейін, 120 орындық Кнессетте 63 орын алып, Кнессетте абсолютті көпшілікке ие болған жалғыз партия басшысы болды. 1969 жылғы 26 ақпанда Ешколь қызмет бабында қайтыс болған алғашқы премьер-министр атанды. Ол уақытша Игал Аллонмен ауыстырылды, оның қызметі бір айдан аспады, себебі партия Голда Меирді саяси өмірге қайта оралуға және 1969 жылғы наурыз айында премьер-министр болуға көндірді. Меир Израильдің тұңғыш әйел премьер-министрі және әлемдегі үшінші әйел премьер-министрі болды (Сиримаво Бандаранаике мен Индира Гандиден кейін). Меир 1974 жылы Йом Киппур соғысы бойынша Агранат комиссиясының қорытындыларын жариялағаннан кейін, комиссия оны кінәсінен босатса да, отставкаға кетті. Ицхак Рабин билікті иеленді, бірақ ол сегізінші Кнессеттің мерзімі аяқталар алдында бірқатар жанжалдардан кейін отставкаға кетті. Олардың ішінде тұрғын үй министрі Аврахам Офердің полиция оның партия қаражатын заңсыз пайдаланғаны туралы тергеуді бастағаннан кейін өзін-өзі өлтіруі, сондай-ақ Ашер Ядлиннің (Израиль банкінің тағайындалған губернаторы) пара алғаны үшін бес жылға бас бостандығынан айырылуы бар. Рабиннің әйелі Лияның да сол кезде Израильде заңсыз болған шетелдегі банк шоты болғаны анықталды. Менахим Бегин 1977 жылғы сайлауда жеңіске жеткенде бірінші оңшыл премьер-министр болды және 1981 жылғы сайлауда бұл лауазымды сақтап қалды. Ол 1983 жылы денсаулығына байланысты отставкаға кетіп, билікті Ытжақ Шамирге тапсырды. 1984 жылғы сайлауда "Алианс" де, "Ликуд" та үкімет құра алмағаны анықталғаннан кейін, премьер-министрлік кезекпен алмасатын ұлттық бірлік үкіметі құрылды. Шимон Перес алғашқы екі жылды басқарды, ал оны Кнессет мерзімінің ортасында Шамир алмастырды. 1988 жылғы сайлауда тағы бір ұлттық бірлік үкіметі құрылса да, Шамир бұл лауазымды жалғыз өзі атқара алды. Перес 1990 жылы солшыл үкімет құруға тырысты, бірақ сәтсіз аяқталды, Шамир 1992 жылға дейін билікте қалды. Рабин 1992 жылғы сайлауда Лейборист партиясын жеңіске жеткізгеннен кейін екінші рет премьер-министр болды. 1995 жылғы 4 қарашада оның қазасынан кейін Перес премьер-министр лауазымын иеленді.

Тікелей сайлау

Он үшінші Кнессеттің (1992–1996) кезінде премьер-министрді сайлау үшін, американдық президенттік сайлау үлгісінде жеке дауыс беру жүйесі енгізілуі шешілді. Бұл жүйе, Израильдің сайлау жүйесінің бір партияның көпшілік дауысын алуын тиімсіз ететініне байланысты қабылданды. Тек екі партия – Мапай/Еңбекшілер партиясы және Ликуд – үкіметке жетекшілік еткен, бірақ әдеттегі Кнессеттегі көптеген партиялар мен фракциялардың болуы, бір партияның көпшілікке қажетті 61 орынды жеңіп алуына кедергі келтіреді. 1996 жылы, мұндай сайлау алғаш рет өткен кезде, сайлау алдындағы сауалнамалар Перестің жеңіске жететінін болжаған болатын, бірақ нәтижесінде Бенжамин Нетаньяху күтпеген жеңіске ие болды. Алайда, сол уақытта өткен Кнессет сайлауында Еңбекшілер партиясы басқа партиялардың барлығынан көп дауыс жинады (27%). Осылайша, Нетаньяху, теориялық билікке ие болғанына қарамастан, тиімді үкімет құру үшін діни партиялардың қолдауына мұқтаж болды. Соңында Нетаньяху үкіметті тұрақтандыра алмады, нәтижесінде 1999 жылы премьер-министр мен Кнессетке мерзімінен бұрын сайлаулар жарияланды. Басқаруға бес кандидат ниет білдіргенімен, үш кіші партияның өкілдері (Херут – Ұлттық қозғалысынан Бенни Бегин, Баладтан Азми Бишара және Орталық партиядан Ицхак Мордехай) сайлау күніне дейін жарыстан бас тарды, ал Ехуд Барак Нетаньяхуды жеңді. Алайда, жаңа жүйе тағы да сәтсіздікке ұшырады; Барактың «Бір Израиль» альянсы (Еңбекшілер партиясы, Гешер және Меймад альянсы) Кнессет сайлауында басқа партияларға қарағанда көп дауыс жинағанымен, олар тек 26 орынға ие болды, бұл жеңіске жеткен партия немесе альянс үшін ең төменгі көрсеткіш. Баракқа үкімет құру үшін алты кіші партиямен коалиция құру қажет болды. 2001 жылдың басында Барак әл-Ақса интифадасының басталуына байланысты отставкаға кетті. Алайда, үкімет құлатылмады, тек премьер-министрді сайлау қажет болды. Сайлауда Ликуд партиясынан Ариэль Шарон Баракты сенімді түрде жеңіп, дауыстардың 62,4%-ын алды. Алайда, Ликуд Кнессетте тек 21 орынға ие болғандықтан, Шарон Ұлттық бірлік үкіметін құруға мәжбүр болды. Шаронның жеңісінен кейін премьер-министрді жеке сайлау жүйесін тоқтатып, бұрынғы жүйеге оралу туралы шешім қабылданды.

2003 жылдан бастап

2003 жылғы сайлау 1996 жылға дейінгідей өткізілді. Ликуд партиясы 38 орын жеңіп алды, бұл он жылдан астам уақыттан бері бір партияның ең жоғары көрсеткіші болды. Партия басшысы ретінде Шарон Премьер-министр болып тағайындалды. Бірақ, өкілеттігінің соңына қарай және Израильдің бір жақты келісімнен бас тарту жоспары бойынша Ликуд ішіндегі терең даулардың нәтижесінде Шарон партиясынан бөлініп, «Кадима» партиясын құрды. Ол Премьер-министр лауазымын сақтап қана қоймай, сонымен қатар Еңбек партиясы немесе Ликуд (немесе олардың ізбасарлары) мүшесі емес алғашқы Премьер-министр атанды. Дегенмен, 2006 жылдың қаңтарында, сайлау науқанының қайнаған кезінде ол инсульт алды, нәтижесінде Эхуд Ольмерт сайлауға дейінгі апталарда Премьер-министр міндетін атқарушы болды. 2006 жылғы сайлаулардан кейін Шаронның 100 күнге қабілетсіздікке түсуінен кейін, Ольмерт кабинет шешімімен уақытша Премьер-министр болып тағайындалды. Осылайша ол Израильдің үшінші уақытша Премьер-министрі болды және Израильдің ресми Премьер-министрі ретінде жаңа үкіметін құруға бірнеше күн қалғанда бұл мәртебеге ие болды. 2008 жылы жемқорлыққа қатысты айыптаулар мен өз партиясынан туған қиындықтардың нәтижесінде Ольмерт отставкаға кетті. Бірақ, оның орнын баскан Ципи Ливни коалициялық үкімет құра алмады. Келесі жылы өткен сайлауда «Кадима» партиясы ең көп орын жеңіп алғанымен, үкімет құру міндеті Ликуд партиясының көшбасшысы Бенджамин Нетаньяхуға жүктелді. Ол бұл міндетті орындап, Израиль Премьер-министрі лауазымында екінші мерзімін бастады. 2013 жылғы сайлауда «Ликуд Исраэль Бейтейн» альянсы ең ірі фракция болып шықты. Коалиция құрғаннан кейін Нетаньяху үшінші рет Премьер-министр болды. 2015 жылы Нетаньяху билікте қалуға қол жеткізді. Коалиция мүшелерімен болған көптеген келіспеушіліктер 2019-2022 жылдардағы Израильдегі саяси дағдарысқа әкеп соқты. 2021 жылы Нафтали Беннет Премьер-министр болды. 2022 жылдың шілдесінде оның орнын коалициялық әріптесі Яир Лапид басты. 2022 жылдың желтоқсанында Бенджамин Нетаньяху өткен айда өткен сайлаудың нәтижесінде Премьер-министр лауазымына қайта келді.

Мұрагерлік реті

Егер премьер-министр қызмет бабында қайтыс болса, кабинет жаңа үкімет билікке келгенге дейін үкіметті басқару үшін уақытша премьер-министрді тағайындайды. Игал Аллон Леви Ешколдың қайтысынан кейін уақытша премьер-министр болды, ал Ицхак Рабиннің қазасынан кейін Шимон Перес та уақытша премьер-министр қызметін атқарды. Израиль заңнамасына сәйкес, егер премьер-министр қайтыс болмай, уақытша қабілетсіздікке ұшыраса (мысалы, Ариэль Шаронның 2006 жылдың басындағы инсульті), премьер-министр жазылғанша билік 100 күнге дейін міндетін атқарушы премьер-министрге беріледі (Эхуд Ольмерт Шароннан билікті қабылдады). Егер премьер-министрдің қабілетсіздігі туралы мәлімдеме жасалса немесе бұл мерзім аяқталса, Израиль президенті жаңа үкіметтік коалиция құру процесін қадағалайды, ал осы уақыт аралығында міндетін атқарушы премьер-министр немесе басқа да қолданыстағы министр кабинет шешімімен уақытша премьер-министр болып тағайындалады. Шаронның жағдайында, оның комасы басталғаннан кейін 100 күн ішінде сайлау өтуі керек болды; демек, сайлаудан кейінгі коалиция құру процесі премьер-министрді таңдау бойынша төтенше шараларды алдын ала болды. Дегенмен, Ольмерт 2006 жылдың 16 сәуірінде сайлаудан кейін уақытша премьер-министр болып тағайындалды, ал 2006 жылдың 4 мамырында үкімет құрып, ресми премьер-министр атанды.

Премьер-министрдің орынбасары және орынбасары

Премьер-министрдің міндетін атқарудан өзге, вице-премьерлер мен премьер-министрдің орынбасарлары да бар.

Уақытша премьер-министр

Уақытша премьер-министр (Рош ХаМемшала Ба фоал, "де-факто премьер-министр") – егер биліктегі адам қайтыс болса немесе тұрақты түрде қызметке қабілетсіз болса, немесе қылмыстық айыптама салдарынан өкілеттігі тоқтатылса, үкімет тағайындайды. Израиль заңнамасы премьер-министрдің міндетін уақытша атқарушы (מלא מקום ראש הממשלה), биліктегі премьер-министрдің орнына уақытша тұрып, оның кеңсесінде жұмыс істейтін және уақытша премьер-министрдің лауазымын толықтырушы екі ұғымды ажыратады. Тек биліктегі премьер-министр уақытша қызметке қабілетсіз болған жағдайда ғана, премьер-министрдің міндетін уақытша атқарушы премьер-министрдің кеңсесінде оның орнына 100 күнге дейін, бірақ премьер-министр билікте болған кезде, оның орнына тұрады. Заң бойынша, заң тіліндегі "100 күн қатарынан" деген шектеу, тек қана биліктегі премьер-министрдің тұрақты түрде қабілетсіз деп есептелетінін және премьер-министрдің міндетін атқарушының өкілеттігінің мерзімі аяқталғанын көрсетеді. 2006 жылы Эхуд Олмерт премьер-министр Шаронның орнын 100 күн қатарынан атқарушы премьер-министр ретінде басқарғаннан кейін, уақытша премьер-министр лауазымына автоматты түрде кірмеді. Үкімет оны тағайындау үшін дауыс берді, сонымен қатар ол премьер-министрдің партиясының мүшесі болды, бұл оны осы лауазымға тағайындауға мүмкіндік берді. Шимон Перес премьер-министр Ицхак Рабин қаза болған кезде сыртқы істер министрі болды және жаңа үкімет құрылғанға дейін (кейін ол өзі құрған) уақытша премьер-министр лауазымына бірауыздан сайланды. Игал Аллон да премьер-министр Леви Ешкол күрт қайтыс болғаннан кейін уақытша премьер-министр болып сайланды және Голда Меир үкіметін құрғанға дейін қызмет етті. Уақытша және премьер-министрдің міндетін уақытша атқарушының өкілеттіктері премьер-министрдің өкілеттіктерімен бірдей, бірақ Кнессетті таратуға құқығы жоқ.

Уақытша үкімет

"Үкілетті үкімет" (Memshelet Ma'avar, "өткінші үкімет" деген мағынада) – премьер-министрдің қайтысы, отставкасы, қанағаттандырмас жағдайдағы қабілетсіздігі немесе қылмыстық айыпталуынан кейін, сондай-ақ премьер-министрдің Кнессетті (Израиль Парламенті) тарату туралы өтініші президент жарлығы арқылы жарияланғаннан кейін немесе сенімсіздік дауысымен жеңілгеннен кейін (бұл әрекеттер заң бойынша "Үкімет отставкаға кеткені деп есептеледі") немесе сайлаудан кейін және жаңа үкімет құрылғанға дейін заңдық мәртебесі өзгерген үкімет.

Премьер-Министрдің резиденциясы

1974 жылдан бері премьер-министрдің ресми резиденциясы Иерусалимнің Рехавия ауданындағы Балфур және Смоленскин көшелерінің қиылысында орналасқан Бейт Агион болып табылады.