Кіріспе

халахикалық принцип

Шинуи (өзгеріс) – Израильдегі сионистік, зайырлы және дін қызметкерлеріне қарсы еркін нарықтық либералдық партия және саяси қозғалыс. Партия екі рет Кнессетте үшінші орынға ие болды, бірақ екі рет те жарылып, тарап кетті; 1977 жылы партия «Демократиялық өзгерістер қозғалысы» аясында 15 орын жеңіп алды, бірақ 1978 жылы одақ бөлініп, келесі сайлауда Шинуидің орындары екіге дейін азайды. 2003 жылы партия өз күшімен 15 орын жеңіп алды, бірақ үш жылдан кейін көптеген депутаттары жаңа партиялар құру үшін кеткеннен кейін оларды жоғалтты. Партия 2009 жылға дейін Либералды Интернационалдың мүшесі болды. 30 жыл бойы Израильде экономикалық либерализм мен секуляризмді қолдағанмен, «Кадима» партиясының құрылуы Шинуидің табиғи сайлаушыларын тартып алды, ал 2006 жылдың қаңтарында партия шағын фракцияларға бөлінді, олардың ешқайсысы Кнессетке өту үшін қажетті 2% шегін басып өте алмады.

1970 жылдар

Израиль дамушы елден экономикалық жағынан өркендеген елге айналған кезде, жоғары білімді орта тап қалыптасты, оның тарихи саяси бағыты Еңбек сионизміне тікелей байланысты болды. Осы израильдіктердің көпшілігі бірігіп, "Шинуи" партиясын құрды. "Шинуи" 1974 жылы Израиль қоғамын дүр сілкіндірген 1973 жылғы араб-израильдік Йом Кипур соғысынан кейін кәсіпкерлер мен ғалымдар тарапынан құрылды. 1977 жылғы сайлауға дейін ол бірнеше шағын либералдық партиялармен одақ құрды. Алғашқыда партия "Демократтар – Шинуи" деп аталды, бірақ жақын арада "Демократиялық өзгеріс қозғалысы" болып өзгертілді және Израильдегі көптеген партиялар сияқты, оның аббревиатурасы – Dash арқылы танылды. Жаңа партия көпшіліктің қызығушылығын оятты, құрылғаннан кейін бірнеше апта ішінде 37 000-нан астам адам мүшелікке тіркелді. Бұған қоса, партия демократиялық беделін көрсету және жемқорлыққа жол бермеу мақсатында сайлау тізімін іріктеу үшін алғашқы сайлауды енгізді. Бұрын Израильде партиялық тізімдер партия комитеттерімен бекітілсе, 1970 жылдардың соңынан бастап Израильдегі көптеген партиялар (Шас және Біріккен Тора Иудаизмі, сондай-ақ Еш Атид, Хосен, Телем және Кулану сияқты орталық партияларды қоспағанда) Dash-тің үлгісімен праймериз жүйесін қабылдады. Жаңа партия 15 мандат жеңіп алды, бұл 1961 жылғы сайлаудан бері үшінші партияның ең жақсы нәтижесі болды. Осылайша, партия Менахем Бегиннің "Ликуд" партиясы мен 51 мандаттан 32-ге дейін азайған "Біріккен партиядан" кейін үшінші ірі партияға айналды. Алайда Бегин Шломцион (Ариэль Шаронның партиясы), Ұлттық діни партия және "Агудат Исраэль" партияларымен 61 мандаттық оңшыл коалиция құра алды. "Даш" 1977 жылдың қараша айында, Кнессет сессиясы басталғалы бес ай өткен соң коалицияға шақырылды. Партия бірнеше министрлік портфельді иеленді: Мейір Амит Көлік және байланыс министрі, Шмуэль Тамир Әділет министрі, ал Игаэль Ядин Премьер-министрдің орынбасары болып тағайындалды. Алайда "Даш" үкіметте басымдыққа ие болмағандықтан, оның рөліне қатысты ішкі даулар туды. Одақ ыдырады және 1978 жылдың 14 қыркүйегінде үш топқа бөлінді: жеті депутат "Өзгеріс және бастама" қозғалысын құрып, кейіннен оны "Шинуи" деп атады, тағы жеті депутат "Демократиялық қозғалысты" құрды, ал Ассаф Ягури "Я'ад" партиясын құрды. "Шинуи" (Амитпен бірге) және "Я'ад" коалициядан шықты, ал Тамир мен Ядин кірген "Демократиялық қозғалыс" үкіметте қалды. Екі "Шинуи" депутаты "Біріккен партияға" өтіп кетті, нәтижесінде 1981 жылы партияда бес мандат қалды.

1980 жылдар

1981 жылғы сайлауда партия екі орынға дейін қысқарды. 1984 жылы олар үш орын жеңіп алды және ұлттық бірлік үкіметіне қосылуға шақырылды, бірақ 1987 жылғы 26 мамырда коалициядан шықты. Партия «Альянс»тан депутат алса да, Мордехай Виршюбскиді «Рац» партиясына жоғалтты. Партия кейбір кезеңдерде «Шинуи» – Орталық партиясы деп аталды. 1985 жылы Либералды Интернационал «Шинуиді» Либералды партияның орнына мүшелікке қабылдауды қарастырды. Либералды партия «Ликуд» блогында «Герутпен» одақ құрған кезде, «Шинуи» оңшыл болды және Еңбек альянсымен одақтасты. 1986 жылы Либералды Интернационалға мүше болып қосылды, бірақ екі орынға дейін қысқарды. Партия «Альянс»тан бір депутат алса да, «Рац» партиясына тағы бір депутатты жоғалтты. 1992 жылы «Рац» және «Мапам» партияларымен бірігіп, солшыл «Мерец» альянсын құрды. 1992 жылғы сайлауда «Мерец» 12 орын жеңіп алды және Ицхак Рабин басқаратын Еңбек үкіметіндегі маңызды коалициялық серігі болды. 1996 жылы үш партия бірігіп, біріккен «Мерец» партиясын құру туралы шешім қабылдады. «Шинуи» лидері Амнон Рубинштейн бірігуді қолдаса да, партия мүшелерінің көпшілігі «Мерец» партиясының солшыл социал-демократиялық бағытынан алшақтауға тырысты. 1996 жылғы сайлауда «Мерец» жеңіп алған тоғыз депутаттың екеуі 1997 жылы Авраам Пораз басшылығымен «Шинуи» партиясын тәуелсіз партия ретінде қайта құру үшін бөлініп шықты. 1999 жылғы сайлауға дейін, партияның 11 жылдан бері алғашқы тәуелсіз сайлауында, Пораз партияны орта таптың өкілі ретінде көрсетуге тырысты және экономикаға мемлекеттік араласуды және салық жүктемесін азайтуға баса назар аударды. Алайда, бұл тәсіл партияға жаңа сайлаушылар әкелмеді, және сауалнамалар «Шинуидің» сайлау бағажынан өте алмайтынын болжады. Осы арада Авраам Пораздың көзқарастары мен саяси қызметі, оның «Мерецтің» солшыл ұстанымдарынан алшақтауы және екеуінің арасындағы байланыстың жоқтығы, діни мәжбүрлеуге қарсы өткір сөздерімен танылған тележұлдыз Томми Лапидтің қолдауын жеңіп алды. Соңғы минуттағы келіссөздердің нәтижесінде партия өзінің атын «Шинуи» – Лаиктер қозғалысы деп өзгертті және Лапид пен оның жақтастарына «Шинуи» тізіміндегі ең көп дауыс жинайтын орындарды бұрынғы «Шинуи» мүшелерінің есебінен берді. Мысалы, сол кезде партия мүшесі болмаған Лапидтің өзіне дәстүрлі түрде партия лидеріне берілетін тізімдегі бірінші орын берілді, ал Пораз («Шинуидің» ресми партия лидері болып қала берді) екінші орынға түсірілді. Сайлауда «Шинуи» 6 орын жеңіп алды және «Шас» және «Біріккен Тора Иудаизмі» сияқты ультра-православ партиялары бар кез келген коалицияға қосылудан бас тартатынын мәлімдеді. 1999 жылғы сайлаудағы осы сәттіліктің нәтижесінде Лапид пен оның өкілдері ресми түрде «Шинуи» партиясына қосылды, партия басшылығы Пораздан Лапидке өтті.

2000 жылдар

2003 жылғы сайлауда партия 15 орын жеңіп алып, Кнессетте үшінші ірі фракция болды. Ариэль Шарон партияны зайырлы коалиция құруға шақырды, нәтижесінде Шинуи бірнеше маңызды министрлік лауазымдарға ие болды, оның ішінде діни-әдептік мәселелердегі күресте маңызды рөл атқаратын Ішкі істер министрлігі де бар. Партия келіссөздер арқылы Дін істері министрлігін жабуға қол жеткізді. Шинуи қауіпсіздік мәселелері бойынша орталықшыл бағыт ұстанғанын мәлімдеді.

Парицкий ісі

2004 жылдың шілдесінде Аяла Хассон Шинуи партиясының депутаты және инфрақұрылым министрі Йосеф Парицкиге қатысты бір таспалық жазбаны жария етті. Таспадан Парицкидің жеке тергеушіге өзінің Шинуи партиясынан әріптесі Авраам Пораздың қызметін тергеп беруді сұрағаны естілді. Жеке тергеушіге Израильдің Электр компаниясы (IPC) жұмысшылар кәсіби одағы төлеген болуы мүмкін, олар Пораз ұсынған заң жобасын қабылдамауға тырысты, себебі бұл заң жобасы IPC жұмысшыларының қазіргіде иеленіп отырған көптеген жеңілдіктерінен айыруға бағытталған еді. Жауап ретінде Шинуи Парицкиді жария түрде сынап, айыптады, премьер-министр Ариэль Шароннан Парицкиді үкіметтен босатуды талап етті, сондай-ақ Парицкиді Кнессеттен отставкаға кететін және Шинуи партиясынан шығатын болуын сұрады. Парицки бас тартты және өзіне қарсы жасалған қастандыққа Шинуиді және басқа да күштерді кінәлады; ол ақырында өзінің «Тцалаш» партиясын құрды. Қылмыстық тергеу қандай да бір айыптаусыз немесе одан әрі сот процесінсіз аяқталды.

Діни партиялар коалицияға қосылды

2004 жылдың тамызында Шарон өзінің келісімшарттан шығу жоспарын қолдау үшін қажетті үкіметтік көпшілікті жоғалтқаннан кейін бірнеше басқа партиялармен коалициялық келіссөздерді бастады. Ол Ликуд-Еңбек-Шинуи "дінсіздік бірлігі" үкіметін құруды артық көрсе де, бұған Ликуд депутаттары кедергі келтірді. Содан кейін Шарон Шас және Біріккен Тора Иудаизмімен (БТИ) келіссөздер жүргізді. Шинуи екі партияның бірімен де коалиция құрмауға серт бергенімен, Шаронның күшті қысымы мен келісімшарттан шығу жоспарының іске аспауына кінәлі болудан сақтану үшін Лапид сертін қайтарып алып, егер БТИ үкіметтің қағидаларына келіссе, коалицияға қосылуға келісті.

Шинуи кабинеттен шықты

2004 жылдың 1 желтоқсанында «Шинюи» партиясы Шаронның 2005 жылғы бюджетіне қарсы дауыс берді, онда UTJ жобаларына субсидиялар қарастырылған. Оған жауап ретінде Шарон «Шинюи» партиясынан министрлерді үкіметтен шығарды. 2005 жылдың 10 қаңтарында «Еңбек» партиясы коалицияға қосылып, «Шинюи» партиясын алмастырды. Дегенмен, партия келісімдік процесті және қаржы министрі Биньямин Нетаньяхудың қаржы реформаларын қолдауын жалғастырды. Үкіметтен кеткен соң партия көлеңкелік кабинет құрып, «Сәләматтық және орта тап үшін «Шинюи» партиясы» деп өзгертілді.

Пораз ісі мен партияның бөлінуі

2005 жылдың маусым айында Пораз партия белсенділерімен бетпе-бет келді, олар оны және Лапидті партияны диктаторлықпен басқаруда айыптады. Олар оның елден демалысқа билеттер мен басқа да қаржылық көмек ұсынып жатқан сөздерін жазды. Бұл жазба Maariv газетіне жетті, ол кезде бас редакторы Амнон Данкнер мен белгілі жазушысы Ден Маргалит басқаратын "Абырой қайда?" атты сыбайлас жемқорлыққа қарсы науқан жүргізіліп жатқан еді. Алайда, бұл жайт көп шу көтермеді, себебі партия үкімет құрамына кірмеген еді. Дегенмен, мәселе 2005 жылдың қыркүйегінде Рубинштейннің Лапидті сынды жолдарға бұғып, партия қатарын кеңейтуге тырыспағаны үшін айыптауымен шиеленістікке жетті. 2006 жылдың 12 қаңтарында партия сол жылы өтетін сайлауға дайындық үшін ішкі праймериз өткізді. Күтпеген нәтижеде Рон Левинтал Лапидтің (53% дауыспен қайта сайланған) тізімінде екінші орынға ие болды. Бұл партияның жарылуына себеп болды, бес депутат (Пораз, Илан Шалги, Мели Полишук Блох, Эти Ливни және Рони Бризон) партиядан шығып, "нағыз Шинюиді" ұсынарын мәлімдеген жаңа партия құрды. 25 қаңтарда Лапид партия төрағасы лауазымынан кетіп, партия қолдауға лайық емес екенін жариялады. Осы кезде Шинуиден барлығы он бір депутат шығып, Пораз басқарып, Лапид қолдаған "Секулярлық фракцияны" (кейін "Хетц" деп аталды) құрды. Игал Ясинов та партиядан кеткеннен кейін Шинуиде тек екі депутат – Эхуд Рассаби мен Илан Лейбович қалды. Сайлауға дейін Левинтал "Хетц" партиясымен келіссөздер жүргізіп, олармен, Ұзи Даян басқаратын сыбайлас жемқорлыққа қарсы "Тафнит" партиясымен және бұрынғы премьер-министр Ехуд Баракпен бірігіп, ортақ майдан құру мүмкіндігін талқылады, бірақ нәтиже болмады. Сайлауда Шинуи барлығы 4 675 дауыс жинады, бұл дауыс берушілердің жалпы санының 0,16% құрайды, ал сайлау шегі 2% (62 741 дауыс) болған еді. "Хетц" тек 10 113 дауыс жинады, соның салдарынан екі партия да Кнессеттегі өкілдігінен айырылды.

2006 жылғы Кнессет сайлауынан бастап

Партия 2009 жылғы Кнессет сайлауына қатыспады және одан кейінгі ұлттық сайлаулардың ешқайсысына қатыспады. Дегенмен, 2008 жылы Хайфа қаласындағы (Шломо Гилбоа басшылығымен) қалалық сайлауда басқа партиялармен бірігіп қатысып, екі мандат жеңіп алды. Шинуи Тель-Авив Яфо қаласында «Тель-Авивим» (Рон Левинтал басшылығымен) деген атпен де қатысты, бірақ бірде-бір мандатқа ие бола алмады. 2012 жылы Томми Лапидтің ұлы Яир Лапид 2013 жылғы Кнессет сайлауында 19 мандат жеңіп, 2015 жылғы Кнессет сайлауында 11 мандат жеңіп алған, діни көзқарастан алыс, орталықшыл, либералды сионистік «Еш Атид» партиясын құрды. Бұл партия Кнессеттегі екінші ірі партияға айналды. «Еш Атид» Шинуи партиясының дәстүрін жалғастырған және оның сайлау базасын көп бөлігін сіңіріп алған деп саналады.

Дін және мемлекет

Либералды капиталистік экономикалық және әлеуметтік саясатты шамамен 30 жыл бойы қолдап келгеніне қарамастан, оның ең танымал платформалық қағидасы – сионистік идеология шеңберінде дін мен мемлекеттің бөлінуіне шақыру болып табылады. Ол азаматтық неке (бірақ 2004 жылдың наурызында оны қабылдауға бағытталған заң жобасына қарсылық білдірді), сенбі күні қоғамдық көлік, кәсіпорындар, театрлар және т.б. жұмыс істеуін, кошер емес тағамдарды сату және импорттауға қатысты заңдарды жоюды, ультра-ортодоксал яһудилерді Израиль Қорғаныс күштеріне (IDF) шақыруды және ешива студенттеріне төлемдерді тоқтатуды талап етеді. Осындай талаптар мен қазіргі басшылығының қауқырт тондылығы салдарынан, оны кейде дінге қарсы немесе діншілдерді жек көретін күш деп айыптады. Сондықтан, көптеген зайырлы адамдар, оның платформасымен келісетін болса да, оған дауыс бермеді. Партияның ресми ұстанымы бойынша, ол дінге қарсы емес, тек діннің салдарынан туындаған теңсіздіктерді түзетуге ұмтылады. 2006 жылғы сайлау кампаниясы барысында көрсетілген телероликте ультра-ортодоксал яһудилердің зайырлы сайлаушыға жабысып, оның Shinui партиясына дауыс берген сәтте, барлық ультра-ортодоксалдар ауаға сіңіп кететіні бейнеленді. Shinui геилердің құқықтарын қолдады және либералды бағытына сәйкес, геи, лесбиянка, бисексуал және трансгендер адамдар үшін партия ішіндегі форум құру туралы бірауыздан шешім қабылдады.

Экономика

Экономикалық тұрғыдан, Шинуи еркін нарықты, мемлекеттік мүлікті жекешелендіруді және салықтарды, әсіресе жоғары табыстыларға салынатын салықтарды төмендетуді жақтады. Партия прогрессивті мұрагерлік салық енгізуге де қарсы болды.

Израиль-Палестина қақтығысы

Израиль-Палестина қақтығысы бойынша Шинуидің ұстанымы басым орталық консенсусқа сай болды. Ол палестиналықтармен аумақтық ұступтар жасаудың қымбат бағасына түсе де, бейбітшілікке қол жеткізуді қолдады. Шинуи Ариэль Шарон үкіметінің терроризмге қарсы саясатын, мысалы, ХАМАС жетекшісі Ахмед Ясинді өлтіруді де қолдады. Шинуи палестиналықтармен соңғы мәртебе және палестиналық мемлекет құру мәселелері бойынша келіссөздерді жақтады, бұл Израильтік елді мекендерді жою және Батыс жағалау мен Газаның көп бөлігінен шығуды қамтиды. Ол оң және сол қанаттардың халықты жаңылыстырғанын, оң қанаттар күшпен ғана мәселені шешуге болатынын алға тартып, сол қанаттар бейбітшілікке палестиналық серік бар деп мәлімдегенін айтты. Шинуи Израильдің Батыс жағалаудағы кедергісі мен тарап кету жоспарын ынталы түрде қолдады.

Саяси этика және сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес

Шинуи өзін саяси тазалық пен заңдылықтың қорғаушысы деп жариялады. Ол партия мүшелерінің қылмыстық қызметке немесе қаржылық тәртіпсіздіктерге қатысы бар деген күдік туғызбас, жемқорлықтан мүлдем таза партияға үлгі болады деп уәде берді. Шинуи өзін ШАС партиясына қарама-қарсы деп санады, оның көптеген депутаттары түрлі сыбайлас жемқорлық қылмыстары бойынша сотталған. Осыған байланысты Лапид үкімет құрамында Әділет және Ішкі істер министрліктерін сұрап, алды (соңғысы бұрын ШАС-тың қарауында болған). Шинуи сондай-ақ Израильдің Жоғарғы Сотын заң мен моральдық қағидалардың сақшысы ретінде жиі мақтады.

Сайлау нәтижелері

Сайлау Лидері Басты кандидат Дауыстар % Орын +/– Күйдесі 1977Амнон РубинштейнДэштің бөлігі Жаңа 1981Амнон Рубинштейн 29,837 1.5 (#9) 5 1984 54,747 2.7 (#7) 1 1988 39,538 1.7 (#12) 1 1992Мерецтің бөлігі 0 1996 0 1999 Авраам ПоразТомми Лапид 167,748 5.0 (#6) 6 2003 Томми Лапид 386,535 12.28 (#3) 9 2006Рон Левинтал Рон Левинтал 4,675 0.16 (#19) 15 2009Қатыспады 0 2013Қатыспады 0 2015Қатыспады 0 2019 сәуірҚатыспады 0 2019 қыркүйекҚатыспады 0 2020Қатыспады 0 2021Қатыспады 0 2022Қатыспады 0