Кіріспе

Жарыс жүру – жеңіл атлетика спортының бір түрі. Бұл аяқпен жүгірілетін жарыс болғанымен, жүгіруден ерекшелігі – бір аяқ әрдайым жерге тиіп тұруы керек. Жарыс төрешілері осы талаптың жарыс барысында қатаң сақталуын мұқият бақылайды. Әдетте жолдарда немесе жүгіру жолдарында өткізіледі, қашықтығы 20 шақырымнан 100 шақырымға дейін жетеді. Жазғы Олимпиада ойындарында екі қашықтықта жарыс жүруден жарыс өткізіледі: 20 шақырым (ерлер мен әйелдер арасында) және 50 шақырым (тек ерлер арасында). Екеуі де жол жарысы ретінде ұйымдастырылады. Әлем чемпионаттарында да осы екі қашықтықтан бұрын, 2019 жылға дейін әйелдер арасында 50 шақырымдық жарыс та өткізілді. 2022 жылдан бастап 50 шақырымдық жарыс жүру стандартты чемпионат дисциплинасы ретінде 35 шақырымдық жарыс жүрумен алмастырылды. 1961 жылы алғаш рет өткізілген IAAF World Race Walking Cup – бұл дисциплина бойынша жеке әлемдік жарыс. Онда Олимпиада стандарттарымен қатар, жасөсперімдер үшін 10 шақырымдық жарыс жүру де ұйымдастырылады. IAAF World Indoor Championships бағдарламасында 5000 м және 3000 м жарыс жүру түрлері болған, бірақ олар 1993 жылдан кейін тоқтатылды. Көшбасшы деңгейдегі жеңіл атлетика чемпионаттары мен ойындарда көбінесе 20 км жарыс жүру жарыстары өткізіледі. Бұл спорттың тамыры 19-шы ғасырдың ортасында пайда болған британдық жаяу жүру мәдениетіне (педестрианизм) барып тіреледі. Осы мәдениетте қазіргі заманғы дисциплинаның негізі болған ережелер әзірленді. 20-шы ғасырдың ортасынан бері ресейлік және қытайлық спортшылар әлемдік аренадағы ең табысты атлеттердің қатарында. Еуропа мен Латын Америкасының кейбір елдері де жоғары деңгейдегі жарыс жүрушілерді тәрбиелеп келеді. Дегенмен, бұл спорт допингке қарсы күресте үлкен қиындықтарға тап болды, көптеген ресейлік әлем және Олимпиада чемпиондарының допинг-тесттері оң нәтиже көрсетті. Аяқпен жүгірудің басқа түрлерімен салыстырғанда, жарыс жүруде қадам ұзындығы төмендеу болады. Бәсекеге қабілетті жылдамдыққа жету үшін жарыс жүрушілер 800 және 1500 метрлік жүгірушілерге шамалас кадрлық жылдамдыққа қол жеткізуі керек.

Ережелер

Жарыс жүрудің екі ғана ережесі бар. Бірінші ереже, алдыңғы аяқтың өкшесі жерге тигенге дейін, артқы аяқтың саусағы жерден көтерілмеуі керек. Осы ережені бұзу – байланыс үзу деп аталады. Екінші ереже, тіреу аяғы жерге тиген сәттен бастап түзуленіп, дене тікелей осы аяқ үстінен өткенше түзу күйінде қалуы тиіс. Бұл ережелерді қарусыз адам көзімен бағалайды. Спортшылар әр қадамында бірнеше миллисекундқа байланыс үзеді, бұл бейнежазбаға түсірілуі мүмкін, бірақ мұндай қысқа ұшу фазасы адам көзімен анықталмайды.

Қашықтықтар

Жарыстар 1920 жылғы жазғы Олимпиададағыдай қысқа қашықтықта, ал 100 км (62,1 миль) қашықтықта да өткізілген. 50 мильдік жүріс бойынша әлемдік рекордты израильдік Шаул Ладани 1972 жылы 7:23:50 уақытпен көрсетіп, 1935 жылдан бері сақталған бұрынғы рекордты жаңартқан. Қазіргі Олимпиада бағдарламасына 20 км (12,4 миль) (ерлер мен әйелдер) және 50 км (31 миль) (тек ерлер) жүріс жарыстары кіреді. Ұзақ жүріс жарыстарының мысалы – жыл сайын өткізілетін Париж-Колмар жарысы, оның қашықтығы 450-500 км. Ішкі жарыстар 3000 м және 5000 м қашықтықта өтеді.

Судьялар

Курста қадағалау үшін төрешілер бар. Егер үш төреші бұзушылықтар үшін "қызыл карточка" көрсетсе, бәсекелестің құқығы жойылады. Бәсекелестер өздерінің бұзушылықтарын көру үшін трассаға есептегіш тақта орнатылған. Егер үшінші бұзушылық тіркелсе, бас төреші қызыл жеңілдік көрсетіп, бәсекелесті трассадан шығарады. Қадағалау мақсатында жарыстар айналма жолмен немесе жол табанында өткізіледі, соның арқасында төрешілер жарыс барысында бәсекелестерді бірнеше рет көреді. Төреші бәсекелестердің формасын жоғалту қаупі болғанда, байланыстың үзілуі немесе тізелердің бүгілуі туралы ескерту үшін жеңілдік көрсету арқылы "ескерте" алады. Ешбір төреші бір жүрушіге бірден артық карточка бере алмайды. Бас төрешінің міндеті – тек құқық бұзушыны дисквалификациялау, ал ескерту карточкаларын беруге құқығы жоқ. Элиталық деңгейде дисквалификациялар жиі кездеседі, мысалы, 2000 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарында өз елінің көшбасшыларының алдында алтын медальді көруге айналған Джейн Савиллдің жағдайы, немесе 2017 жылғы жеңіл атлетика әлем чемпионатында финиш сызығына 20 метр жетпей дисквалификацияланған Ет Лю.

Басталуы

Жарыс жүру 1880 жылы Англияның әуесқойлар атлетика қауымдастығының алғашқы жиынында өткен алғашқы жеңіл атлетика түрлерінің бірі ретінде дамыды. Жарыс жүрістің алғашқы ережелері 19 ғасырдағы танымал ұзақ қашықтыққа жаяу жүру жарыстарын реттеу әрекетінен туындады, бұл жарыстар "жаяу жүргіншілік" деп аталды. Жаяу жүргіншілік, жүгіру және ат жарысы сияқты, британдық және американдық жұмысшы табының танымал ойын-сауығы және тікелей ставкалар жасауға арналған орын ретінде дамыды. Walkers 1866 жылы алғашқы Англия әуесқойлар жарысын ұйымдастырды, оны Джон Чемберс жеңіп алды және "әділ өкше және бақан" ережесі бойынша бағаланды. Бұл шамалы түсініксіз ереже 1880 жылы Англиядағы Әуесқойлар атлетика қауымдастығының алғашқы чемпионатында қалыптасқан ережелердің негізі болды, бұл заманауи жеңіл атлетиканың тууы еді. Футбол, крикет және басқа да спорт түрлері 19 ғасырда реттелген кезде, кәсіби жаяу жүргіншіліктен әуесқойлар жарысына өту, салыстырмалы түрде кеш болғанымен, сол кезде көптеген заманауи спорт түрлерінде жүзеге асырылған жүйелендіру процесінің бір бөлігі болды. Бұл жарыс 1876-1879 жылдары Американың әуесқой атлеттердің ұлттық қауымдастығының чемпионатында өткізілді.

Олимпиада ойындары

Жарыс жүру – ерлер мен әйелдер үшін 20 шақырым, ал ерлер үшін 50 шақырым қашықтықтағы Олимпиадалық жеңіл атлетика (трек және дала) спортының түрі. Жарыс жүру алғаш рет 1904 жылы өткен қазіргі Олимпиада ойындарында жарты миль (804,672 м) қашықтықтағы жаяу жүріс ретінде, он түрлі сайысқа (декатлон) дейінгі жарыстардың бірі болып пайда болды. 1908 жылы 1500 м және 3000 м қашықтықтарына жеке жарыс жүру жарыстары қосылды. 1924 жылды есептемегенде, содан бері әр Олимпиадада ерлер үшін кем дегенде бір жарыс жүру жарысы өткізіліп келеді. Әйелдер арасындағы жарыс жүру 1992 жылы, әйелдердің белсенді лоббилеуінің нәтижесінде Олимпиада бағдарламасына енгізілді. Жарыс жүруден Әлем кубогы екі жылда бір рет ұйымдастырылады, ал жарыс жүру жарыстары Әлемдік жеңіл атлетика чемпионатында, Ұлттар Достастығы ойындарында және Пан-Америка ойындарында да өткізіледі.

Дүниежүзілік жарыс

2003 жылдан бері IAAF жыл сайынғы әлемдік жарыстар сериясын – IAAF жүріспен жүру челленджын ұйымдастырып келеді. Бұл серияда үздік спортшылар IAAF жүріспен жүру челленджінің финалына қатысу құқығы үшін ұпай жинап, 200 000 АҚШ долларынан астам сыйлық қорынан үлес алады. Телеарналарда көрсетілетін бұл жарыстар Мексика, Испания, Ресей және Қытай сияқты бірнеше елде жыл сайын өткізіледі.

Жас топтары

USA Track & Field жасөспірімдер, ашық, барлық қатысушылар және шеберлер деңгейінде жүріс жарыстарын ұсынады. Орта мектепте: Жүріс жарыстары кейде орта мектептің жабық және ашық жеңіл атлетика жарыстарына қосылады, бірақ ережелер көбінесе жеңілдетіледі. Жарысқа қатысушылардың жүретін қашықтығы салыстырмалы түрде қысқа болады, ең көп өткізілетін жарыс 1500 метрге арналған. Сондай-ақ 3 км, 5 км және 10 км қашықтықтарында да жарыстар өткізіледі, нәтижелері тіркеледі және жылдық рейтингтер жарияланады.

Жеке ізденіс ретінде

Жарысқа қатысу жарысқа жүрудің мәнін анықтаса да, оны жеке адамдар өз денсаулығы үшін, жарысқа қатыспайтын жүгірушілер сияқты, тамашалай алады. Бір кезде жүгірген адам жүгіру кезінде алған жарақаттары туралы жазып, оның орнына буынға әлдеқайда жеңіл түсетін жарысқа жүруді ұсынды. Бір аяқтың үнемі жермен жанасып тұруы талабы, жүгіруден болатын білезік, тізе және жамбас жарақаттарына себеп болатын соққыларды азайтады.