Кіріспе

Алясканың оңтүстік-шығысындағы шығанақ – Алясканың оңтүстік-шығысындағы Мұздық шығанақ алабы, АҚШ-та, Мұздық шығанағы мен айналасындағы таулар мен мұздықтарды қамтиды. Ол алғаш рет 1925 жылғы 25 ақпанда АҚШ Ұлттық ескерткіші деп жарияланды, ал кейін 1980 жылғы 2 желтоқсанда Алясканың ұлттық мүдделік жерлерін қорғау туралы заңға сәйкес кеңейтіліп, Мұздық шығанағының ұлттық паркі және қорығы ретінде белгіленді. 1986 жылы ЮНЕСКО осы аймақты Дүниежүзілік биосфералық қорық деп жариялады. Бұл – ЮНЕСКО қорғауындағы әлемдегі ең үлкен биосфералық қорық. 1992 жылы ЮНЕСКО бұл аймақты Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізді, оның құрамына Врангель-Сент-Илиас ұлттық паркі, Клуан ұлттық паркі (Канада) және Татшеншини-Алсек паркі (Канада) кірді. Ұлттық парктің бір бөлігі сондай-ақ Далалық аймақ ретінде белгіленген. Қазіргі мұздықтар аумақты жауып, парк аумағының 27% құрайды. 1700 жылдардың басына дейін бұл аймақ толық мұздан тұратын үлкен мұздық болды. Содан бері ол кері шегініп, әлемдегі ең ірі қорғалған су айдынына айналды. Аляска шығанағындағы Мұздық шығанағы шамамен 4000 фут (1219 м) қалыңдықта және шамамен 20 миль (32 км) енде орналасқан. Соңғы 200 жылда мұздықтар кері шегініп, 65 миль (105 км) мұхитты ашты және осы процесте өздерінен кейін 20 басқа мұздық қалдырды. 1890 жылы АҚШ Әскери-теңіз күштерінің капитаны Лестер А. Бирдсли бұл шығанаққа «Мұздық шығанағы» деген ат берді. Ол алғаш рет 1925 жылғы 25 ақпанда президент Кальвин Кулиджтің жарлығымен АҚШ Ұлттық ескерткіші деп жарияланды. Туристік рейтинг бойынша, Мұздық шығанағының ұлттық паркі мен қорығына саяхаттау үшін ең қолайлы уақыт – шілде айының ортасынан тамыздың ортасына дейін, жылы ауа-райында әртүрлі іс-шараларға қатысу үшін.

Мьюр мұздық

Мьюр мұздығын 1889 жылы оны анықтаған табиғат зерттеуші Джон Мьюрдің есімімен атады. Мьюр мұздығы бұрын 2 км ені, 3 км ұзындығы және 81 м биіктігі бар теңізге құйылатын мұздық болған. Қазір ол құрлықтағы мұздыққа айналды; ол кері шегініп, теңізге құйылмайды. Оның кері шегінуі 1780 жылғы Мұз дәуірінің ең жоғары нүктесінен бастап өте жылдам және жақсы құжатталған. 1889 жылы басталған кері шегіну кезеңінде мұздың айрылуы қарқынды болды. 1979 жылға дейін ағын жылдық 1829 м (6000 фут) немесе күніне шамамен 5 м (16 фут) құрады, нәтижесінде 1993 жылы мұздық құрлықтағы мұздыққа айналды. 1999 және 2001 жылдар аралығында ағын күніне 0 м (0,5 фут) болғаны туралы хабарланды. Қазір мұздықтың ені 1 км, биіктігі 46 м, ал ұзындығы 21 км. Морс мұздығы – оның саласы, және ол да Мьюр мұздығынан гөрі жылдам кері шегінуде. Сонымен қатар, кері шегіну процесінде мұздық қалдықтарынан пайда болған екі үлкен дельта, төмен судағы жағалау бойында шамамен 427 м (1400 фут) еніне дейін созылған.

Рид мұздық

Рид мұздығына Гарри Филдинг Рид (1859–1944) құрметіне, Джонс Хопкинс университетінің геология профессоры, Аляска мен Альп тауларында мұздықтардың ағысы мен қабатталуын зерттеуімен танымал болған, Аляска экспедициясының мүшелері ат қойған. Мұздықтың бастауы Брэйди мұз алабында және оның ағыс жылдамдығы күніне 5 метрді құрайды. Су жиегінде оның ені 1 километрге жетеді, биіктігі 46 метр, ал ұзындығы 16 километр. Жылдам кері шегінуі салдарынан, бұл мұздық, әсіресе шығыс және батыс жағының үштен бірінде, теңізден құрлыққа айналды. Мұздықтың шөгінділері төмен су тасқыны кезінде көрінетіндей, оның шығыс және батыс жиектерін біртіндеп толтырып жатыр. Дегенмен, мұздықтың орталық үштен бірі жоғары су тасқыны кезінде 9 метрге дейін жететін сумен жанасады. Мұздықтың фьордының қабырғаларында да тау жыныстарына дейін мұздықтардың бүйірлік шөгінділерінің іздері байқалады.

Ламплю мұздық

Лэмплю мұздығы 1912 жылы АҚШ Геологиялық зерттеулер басқармасының (USGS) Лоренс Мартин атты қызметкері, 1884 жылы Мұздық шығанағына сапар шеккен ағылшын геологы Джордж Уильям Лэмплюдың (1859–1926) құрметіне атаған. Мұздық Фэрведер қатарының шығысында орналасқан Брэйди мұз алабынан бастау алады. Мұздықтың су бетіндегі ені шамамен 1 километрді құрайды. Оның биіктігі мен су деңгейінен тереңдігі бірдей. Мұздықтың ұзындығы 26 шақырымнан асады. Мұздықтан мұздың жылдамдығы жылына белгілі бір деңгейде деп есептеледі және мұз бетінің орталық және шығыс бөлігінде мұздың бөлінуіне байланысты кері шегінуі байқалады; алайда, батыс бөлігі көбінесе табанына тірелген, тек қана үлкен толқын кезінде ғана көрінеді. Орталық бөлігінде, жағалауға қарай орнын өзгертіп отырған мұз асты ағыны пайда болған. Бұл құбылыс өзендік шөгінділердің жиналуымен байланысты. Ол төмен су кезінде байқалатын дельтаны құрайды. Сонымен қатар, судың қоңыр түсінен сүтті түске айналуына себеп болады.

Джонс Хопкинс шығанағы

Джонс Хопкинс шығанағы – таңғажайып 14 шақырымдық фиорд, онда бірнеше су мұздықтары бар. Лэмплю мұздығы шығанақтан шамамен 2 шақырым қашықтықта орналасқан, ал одан ішкі жағында Джонс Хопкинс мұздығы жатыр, қазір ол Глейшер Бэйдегі ең үлкен су мұздығы болып табылады. Джонс Хопкинс шығанағы мамыр және маусым айларында жас түлендерді қорғау үшін кемелерге жабық.

Джонс Хопкинс мұздық

Джонс Хопкинс мұздығы Литуя тауы мен Солсбери тауының шығыс беткейіндегі Фэрведер жотасынан бастау алып, Джонс Хопкинс шығанағының басына қарай шығысқа қарай ағады, Кларк мұздығының соңынан оңтүстік-батысқа қарай 1 миль (2 км) және Хуна қаласынан солтүстік-батысқа қарай 79 миль (127 км) қашықтықта орналасқан. Оның тас, мұз және қар әртүрлі әсерлі түстерді – сұр, көк және ақ түстерді көрсетеді. Ол 1893 жылы Мэриленд штатының Балтимор қаласындағы Джонс Хопкинс университетінің құрметіне Х. Ф. Рид ат қойған, себебі осы университет мұздыққа экспедиция ұйымдастыруға демеушілік жасаған. Қазіргі уақытта ол теңізге құятын жалғыз алға жылжып жатқан мұздық (оның жылжуы 1924 жылы Гранд-Тынық мұздығы Тарр шығанағына қарай шегіне бастағанда басталды) және Гилман мұздығымен біріккен (алғаш рет 1990 жылдары Хопкинс мұздығына қосылып, кейін бірнеше рет үзіліп, қайта қосылды және 2000 жылдан бері қайтадан біріккен); екеуі де бір жалғыз мұз блогы ретінде алға жылжуда, ал жағалауда ені 1 миль (2 км), тереңдігі 250 фут (76 м), биіктігі 250 фут (76 м) және ағысқа қарай шамамен 12 мильге (19 км) дейін созылады. Су астында мұздың сынуы да тіркелген.

Қалқыма кіреберісі

Тарр шығанағы Мұздық шығанағының басында мұз бен қармен толы көрініс болып табылады және "Джон Хопкинс шығанағына тікелей қарсы орналасқан". Бұл шығанақ солтүстікке қарай Гранд-Тынық мұздығының, ал батысқа қарай Маржери мұздығының тамаша көрінісін ұсынады. Бұл шығанақтың батыс жағалауы тік және тасты, шағын өзенге дейін 6 шақырымға созылады, онда жағажай пайда болған. Тағы 5 шақырым канал бойымен жүргенде, шығанақтың батыс жағалауының ортасында мұздық тұмсығы көрінеді. Мұндағы шағын бұғаздар жақсы кемпингтік орындарды қамтамасыз етеді, онда күшті желдер мен мұз ағындары сезіледі. Бұл жерден Тарр шығанағының панорамалық көрінісі де ашылады. Осы жерден солтүстікке қарай 2 шақырымда Маржери мұздығы орналасқан. Гранд-Тынық мұздығы Маржери мұздығының шығыс жағында, Тарр шығанағының басында орналасқан, мұнда кең аумақты қиыршық тас шөгінділері байқалады. Гранд-Тынық мұздығынан бастап Тарр шығанағы 8 шақырымға созылады, тік қиыршық тас жағалаулары мен шағын өзендермен бөлінген шөгінділермен алмасады. Мұздық шығанағының ең терең бөлігінде орналасқан Маржери мұздығының ені шамамен 2 шақырымды құрайды және көтеріліп, бастауына дейін 34 шақырымға созылады, ол Аляска мен Канада шекарасындағы Маунт-Рут төбесінің оңтүстік беткейінде орналасқан. Маунт-Рут (биіктігі 3920 метр, Boundary Peak 165 деп те аталады) Аляска және Британдық Колумбиядағы тау, Сент-Элиас тауларының Fairweather Range бөлігі болып табылады.

Үлкен Тынық мұздық

Солтүстік жақтағы Тарр шығанағының басында орналасқан Ұлы Тынық мұздығының беті шағыл мен тас (көптеген жерлерде қалыңдығы 1 метрден астам)пен жабылып жатыр. Мұздықтың шығыс жағындағы жер көшкіндері мен орталық мореналары мұз бетінің үштен екі бөлігіне дейін созылады. Бұл белсенді мұздық емес. 18 ғасырдың басында, капитан Ванкувер оны алғаш көрген кезде, ол Аляска шығанағында бір жалғыз мұз блогы болды, кейін Мұздық шығанағынан 105 км қашықтықтағы қазіргі орнына дейін шегінді. Қазіргі орнында Ұлы Тынық мұздығының ені 3 км (2 миль), су тереңдігі 9 м (30 фут), орташа биіктігі 46 м (150 фут) және ұзындығы 56 км (35 миль) құрайды. Ол Тарр шығанағына құяды, ал батыс екі бөлігінің бірі Феррис қосалқы мұздығынан тұрады. Оның жылдамдығы жылына шамамен 457 м (1500 фут) немесе күніне шамамен 1 м (4 фут) деп хабарланады. Дегенмен, мұздықтың шығыс бөлігі жыл сайын шамамен жылдамдықпен қозғалады. 1992 жылы Маржери мұздығы осы мұздықпен біріккен. Мұздық шегінуді бастағанда, ол Маржериден бөлініп, қазір екеуін кішкентай арна ғана бөліп тұр. Бұл Хун-Ангун санақ аймағында орналасқан. Ортасында Якутат ауданының оңтүстік-шығыс бұрышынан өтеді. Бұл жотаның ең биік нүктелері – Британдық Колумбияның ең биік нүктесі Фэрвезер тауы және Квинси Адамс тауы. Шығанақ пен жағалау арасында Фэрвезер жотасының қармен жабылған шыңдары Аляска шығанағынан келген ылғалды сіңіріп алып, парктің ең ірі мұздықтарын жасайды. Фэрвезер тауы – Фэрвезер жотасының ең биік шыңы және ландшафтының қаталдығына қарамастан, атының күшіне сай емес. Фэрвезер тауы (Канадада ресми түрде Фэрведер тауы деп тіркелген, бірақ көбінесе Фэрвезер тауы деп аталады) Тынық мұхитының шығысында, Мұздық шығанағы аймағында орналасқан. Таудың көп бөлігі Якутат қаласы мен ауданында жатыр, ал шыңы Британдық Колумбияның (Канада) Татшеншини-Алсек провинциялық паркінде орналасқан, бұл провинцияның ең биік нүктесі. Ол сондай-ақ 164-ші шекаралық шың немесе АҚШ/Канада шекаралық нүктесі №164 деп белгіленген. Тауға 1778 жылдың 3 мамырында капитан Джеймс Кук сол кездегі ерекше жақсы ауа райына байланысты осылай ат қойған. Аты әртүрлі аударылған. Ла Перуз (1786, атлас) оны "Мон-Бютемпс" деп атады, Галиано (1802, 3-карта) – "Монте-Буэн-Тьемпо", Ресей гидрографиялық қызметінің 1847 жылғы 1378-картасы – "Гора Хорошей погоды", ал капитан Тебенков (1852, 7-карта), Императорлық Ресей теңіз флоты – "Гора Файерведер". Константин Гревинк 1850 жылы оны "Шёнветтерберг" деп атады, ал Юстус Пертес 1882 жылы – "Шёнветтер Берг". Фэрвезер тауына алғаш 1931 жылы Аллен Карпе мен Террис Мур көтерілді.