Бір жолмен шығару турнирінің форматы

Кіріспе

Турнир форматында әрбір жекпе-жектің жеңілісі бірден турнирден шығарылады. Бірден шығарылатын, нокаут немесе кенеттен өлім турнирі – бұл турнирдің бір түрі, онда әрбір жекпе-жектің жеңілісі бірден турнирден шығарылады. Әрбір жеңімпаз келесі турда, соңғы матчқа дейін ойнайды, ондағы жеңімпаз турнир чемпионы атанады. Әр жекпе-жек бір матчтан немесе бірнеше матчтан тұруы мүмкін, мысалы, еуропалық спорттағы екі ойындық кездесулер немесе Солтүстік Американың кәсіби спортындағы «үздік серия». Жеңілген бәсекелестер жеңілгеннен кейін қатысуын тоқтатуы мүмкін, немесе төменгі соңғы орындарды анықтау үшін басқа жеңілгендермен «құбаныш» немесе «санаттау» матчтарында қатыса алады; мысалы, жеңілген жартылай финалистер арасында үшінші орын үшін плей-офф. Шутинг покер турнирінде әр үстелде екі ойыншыдан астам болады, және кейде бірнеше ойыншы келесі турға өтеді. Кейбір жарыстар таза бірден шығару жүйесімен өткізіледі. Ал басқалары бірнеше кезеңнен тұрады, соңғы кезеңі бірден шығарудан тұрады, оны көбінесе плей-офф деп атайды.

Тұқым себу

Қарсыластар кездейсоқ тағайындалуы мүмкін (мысалы, ФА кубогы); алайда, «сәтті құра» нәтижесінде ең жоғары рейтингті бәсекелестер турнирдің басында-ақ кездесуі мүмкін, сондықтан мұндай жағдайды болдырмау үшін көбінесе сеяқап қолданылады. Жақшалар (brackets) сондай етіп құрылады, ең жоғары екі сеяқап финалдық раундқа дейін кездеспеуі керек (егер екеуі де осы сатыға жетсе), ал ең жоғары төрт сеяқап жартылай финалға дейін кездеспеуі керек, және т.с.с. Егер сеяқап қолданылмаса, турнир кездейсоқ нокаут турнирі деп аталады. Стандартты сеяқап ең жоғары және ең төмен сеяқаптарды, содан кейін екінші ең жоғары және екінші ең төмен сеяқаптарды және т.б. жұптастырады. 8 сеяқапты турнир үшін бұл 1 v 8, 2 v 7, 3 v 6 және 4 v 5 болады. Мысалы, мұндай жүйе Снукер әлем чемпионатында 16 сеяқапқа және Дартс әлем чемпионатында 32 сеяқапқа қолданылады. Кейбір турнирлер бұл жүйеден ауытқиды, мысалы, теннис турнирлерінің көпшілігінде 1 және 2 сеяқаптар бөлек жақшаларға орналастырылады, бірақ 3 және 4 сеяқаптар кездейсоқ жақшаларға тағайындалады, сондай-ақ 5-тен 8-ге дейінгі сеяқаптар да солай. Бұл кейбір жақшаларда басқа жақшаларға қарағанда күшті ойыншылардың көп болуына әкелуі мүмкін. Теннис турнирлеріндегі Grand Slam турнирлерінде 128 ойыншының ішіндегі ең үздік 32 ғана сеяқапқа түседі, сондықтан 128 ойыншыдан тұратын топтағы 33-ші ойыншы бірінші турда ең жоғары сеяқаппен ойнауы мүмкін. Мұндай жағдайға мысал ретінде 2013 жылғы Уимблдон чемпионатының бірінші турында әлемнің 33-ші нөмірі Флориан Майердің әлемнің 1-ші нөмірі Новак Джоковичке қарсы ойнап, жеңілгені келтірілуі мүмкін, бұл өткен жылғы ширек финалдың қайталама матчы болды. Кейде жеңіліссіз қалған турнирдегі бәсекелестер «қайта сеяқапталды», яғни келесі турда ең жоғары сеяқап қалған ең төмен сеяқаппен ойнайды, екінші ең жоғары екінші ең төмен сеяқаппен ойнайды және т.б. Бұл әр турдан кейін немесе тек белгілі бір аралықтарда жасалуы мүмкін. Американдық командалық спортта, мысалы, NFL осы тактиканы қолданады, бірақ MLS, NHL және NBA (және NCAA колледж баскетбол турнирі де) қолданбайды. MLB плей-офф турнирінде жеткілікті командалар бар (12), қайта сеяқап жасау матчтарда үлкен өзгерістерге әкелуі мүмкін; тек WNBA-да кемінде әр конференциядан төрт команда бар, барлығы 8 команда. NBA форматы бірінші тур сериясындағы бірінші және сегізінші сеяқаптардың жеңімпазын (лиганың екі конференциясының әрқайсысында) келесі турда төртінші және бесінші сеяқаптардың жеңімпазымен кездестіреді, тіпті егер бірінші тур сериясында ең жоғары үш сеяқаптың бірі немесе бірнешесі жеңіліске ұшыраса да. Сыншылар бұл тұрақты маусымның соңында бесінші және алтыншы орындар үшін күресіп жатқан командаға алдын ала жеңіліске ұшырау үшін (қасақана жеңіліп) ойынға ынталандыру береді деп мәлімдейді, осылайша бірінші турда ең жоғары сеяқаппен кездесуден бір тур кейінге қалдыруға болады. MLS форматы бірдей, бірақ конференцияның ширек финалы үш ойынның ең жақсысы есебінен шешіледі. Кейбір жағдайларда сеяқап шектеулері енгізілуі мүмкін: 1975 жылдан 1989 жылға дейін NFL-де және 1994 жылдан 2011 жылға дейін MLB-де конференция немесе лига жартылай финалында, егер бірінші және соңғы сеяқап (wild card) бір дивизиондағы болса, олар бір-бірімен ойнамайды; бұл жағдайда бірінші сеяқап ең нашар дивизион чемпионымен ойнайды, ал екінші үздік дивизион чемпионы wild card командасымен ойнайды. Бұл тұрақты маусымда қолданылатын кестеге байланысты, онда команда кез келген дивизиондық қарсыласына кез келген дивизион емес қарсыласына қарағанда көбірек кездеседі – турнир тұрақты маусымда аз рет өткен матчтарға (немесе кейбір жағдайларда өтпеген) матчтарға басымдық береді. Нақты бәсекеде кездейсоқ фактор әрқашан болғандықтан, бұл оңай әділетсіздікке шақыруға себеп болуы мүмкін.

Opponents may be allocated randomly (such as in the FA Cup); however, since the "luck of the draw" may result in the highest rated competitors being scheduled to face each other early in the competition, seeding is often used to prevent this. Brackets are set up so that the top two seeds could not possibly meet until the final round (should both advance that far), none of the top four can meet prior to the semifinals, and so on. If no seeding is used, the tournament is called a random knockout tournament. Standard seeding pairs the highest and lowest, then second highest and second lowest and so on, for an 8 seed tournament this is 1 v 8, 2 v 7, 3 v 6 and 4 v 5, for example this is used for 16 seeds in the World Snooker Championship and 32 seeds in the World Darts Championship. Some tournaments stray from this, for example it is not the procedure that is followed in most tennis tournaments, where the 1 and 2 seeds are placed in separate brackets, but then the 3 and 4 seeds are assigned to their brackets randomly, and so too are seeds 5 through 8, and so on. This may result in some brackets consisting of stronger players than other brackets, and since only the top 32 players of 128 are seeded in Tennis Grand Slam tournaments, it can happen that the 33rd best player in a 128 player field could end up playing the top seed in the first round. An example of this occurring was when World No. 33 Florian Mayer was drawn against, and defeated by, World No. 1 Novak Djokovic in the first round of the 2013 Wimbledon Championships, in what was also a rematch of a quarter final from the previous year. Sometimes the remaining competitors in a single elimination tournament will be "re seeded" so that the highest surviving seed is made to play the lowest surviving seed in the next round, the second highest plays the second lowest, etc. This may be done after each round, or only at selected intervals. In American team sports, for example, the NFL employs this tactic, but MLS, NHL and the NBA do not (and neither does the NCAA college basketball tournament). Although MLB does have enough teams (12) in its playoff tournament where re seeding would have made a large difference in the matchups; only the WNBA's at the minimum, which is at least four from each conference for a total of 8. The NBA's format calls for the winner of the first round series between the first and eighth seeds (within each of the two conferences the league has) to face the winner of the first round series between the fourth and fifth seeds in the next round, even if one or more of the top three seeds had been upset in their first round series; critics have claimed that this gives a team fighting for the fifth and sixth seeding positions near the end of the regular season an incentive to tank (deliberately lose) games, so as to finish sixth and thus avoid a possible match up with the top seed until one round later. MLS' format is identical, except that the conference quarterfinals is a best of three series. In some situations, a seeding restriction may be implemented; from 1975 until 1989 in the NFL, and from 1994 until 2011 in MLB there was a rule where at the conference or league semifinal, should the top seed and last seed (wild card) be from the same division, they cannot play each other; in that case, the top seed plays the worst division champion; the second best division champion plays the wild card team. This is due to the scheduling employed for the regular season, in which a team faces any given divisional opponent more often than any given non divisional opponent – the tournament favors match ups that took place fewer times in the regular season (or did not take place, in some cases). As a random factor is always present in a real world competition, this might easily cause accusations of unfairness.