Кіріспе

Гольфшы, әртүрлі телесериалдарда, соның ішінде «Доктор Кто» кейіпкері.

Сара Джейн Смит – ұзақ жылдар бойы көрсетілген BBC Television ғылыми-фантастикалық сериалы «Доктор Кто» және оның екі спин-оффында Элизабет Слэден сомдаған ойдан туған кейіпкер. Сара Джейн – ғарыш пен уақытты шарлаған Доктормен құпия зерттеу орталығы туралы сенсациялық материал дайындауға тырысқанда танысқан, сосын оның саяхаттарына серік болған жанкешті тергеуші журналист. Шоуда Доктормен төрт маусым бірге жүргеннен кейін олар күтпеген жерде жолдары айырылып, ол Жердегі таңғажайып оқиғаларды зерттеуді жалғастырады. Уақыт өте келе, Сара Джейн Жерді шетелдік жауаптардан және басқа да қауіптерден қорғаушы ретінде беделді болады, кейде өзінің оқиғалары барысында Доктормен қайта кездеседі, сонымен бірге тәуелсіз тергеуші журналист ретінде жұмыс істей береді. Сара Джейн – Доктордың ең ұзақ серіктерінің бірі, 1973 жылдан 1976 жылға дейін бағдарламада Доктордың үшінші және төртінші бейнесімен бірге 18 оқиғада (80 эпизод) ойнады. Ол және робот-ит K9 1981 жылғы «K9 және компания» телепилотында пайда болды. Ол 1983 жылғы «Бес дәрігер» (Бесінші Доктордың 20 жылдығына арналған) және 1993 жылғы «Уақыт өлшемдері» (30 жылдығына арналған) оқиғаларында қайта оралды, содан кейін Үшінші Доктормен бірге екі BBC радиосериалында («Өлім жұмағы» және «Н-ғарыштың шағылысулары») ойнады, және тәуелсіз Big Finish өндіріс компаниясы үшін «Сара Джейн Смит» атты аудиодрамалар сериясында қатысты. 2005 жылы «Доктор Кто» сериалы қайта жаңғырғаннан кейін ол Оныншы Доктормен бірнеше эпизодта және 2007 жылдан 2011 жылға дейін өзінің «Сара Джейннің оқиғалары» сериалының басты кейіпкері ретінде пайда болды, онда Оныншы және Он бірінші Докторлар да қатысты. 2020 жылдың сәуірінде «Доктор Кто» шоураннері Расселл Т. Дэвис Слэденнің қайтыс болған күніне орай Сара Джейннің оқиғасына эпилог жариялады, онда Сараның қосылғандарының жерлеу рәсіміне қатысқан кейіпкерлер туралы толық мәлімет берілді.

Кастинг

Доктор Кто продюсері Барри Леттс Сара Джейн рөлін актриса Эйприл Уокерге ұсынды, ол рөлді қабылдады және BBC онымен келісімшарт жасасты. "The Time Warrior" репетициясы кезінде Джон Пертуи мен Леттске екі басты рөлдің арасындағы байланыс шамалы екені және физикалық тұрғыдан үйлесімсіздік байқалды (Пертви рөлді қайта қарауды талап еткені туралы мәлімдемелер бар, себебі Уокер рөлге тым биік болған). Сондықтан Леттс Уокерді келісімшартынан босатты (бірақ оған 11-ші маусым үшін толық төлем жасалды). Босату шартында бұл мәселе туралы айтпауға міндеттенгенімен, Уокер ондаған жылдардан кейін актерлік құрамға қатысты жағдайларды талқылай бастады. Фанзин журналына бірнеше жазбаша сұхбат бергеннен кейін, 2020 жылдың мамырында Уокер "Time Space Visualiser" бағдарламасында экранға сұхбат берді, онда оқиғаға қатысты толыққанды мәліметтерді, соның ішінде Пертуимен бірлескен жұмысы туралы да айтты. Уокер Пертуидің ойын түсінгенін мойындады, бірақ ол өзіне жасаған әрекеті үшін оны ешқашан кешірмейтінін айтты. Леттс екінші рет кастинг өткізіп, BBC-нің әріптес продюсері Билл Слейтердің ұсынысымен Элизабет Слэденді қарастырды, ол жақында актрисаны "Z Cars" сериалының екі эпизодында ойнатқан. Слэден актер Стивен Торнмен бірге кастингтен өтті және Леттске әсер еткеннен кейін, ол Пертуимен кездесуді ұйымдастырды. Пертуи Слэденнің артында тұрып, Леттске "бармағын жоғары көтеріп" ишарат жасады, содан кейін оған рөлді ұсынды.

1973-1976, 1981, 1983; кіріспе және классикалық

Сара Джейн алғаш рет Үшінші Доктордың "Уақыт жауынгері" сериалында (1973–74) пайда болады, онда ол өзінің тәтесі, әйгілі вирусолог Лавиния Смит болып танысып, құпия зерттеу орталығына сұғып кіреді. Сара Джейн әуесқой феминист ретінде таныстырылып, ТАРДИС-ке тығылып кіріп, орта ғасырдағы әскериленген Сонтаран шегесіне қарсы күреске қатысады, ол қазіргі заманнан ғалымдарды ұрлап жатыр. Кейіннен ол Доктормен (Джон Пертуи) ТАРДИС-те бірнеше саяхаттарға қатысады, сондай-ақ Бригадир Летбридж Стюарт (Николас Кортни) басқаратын Біріккен Ұлттар Ұйымының барлау тобына бірнеше рет көмектеседі. Пертуи кеткеннен кейін, Слэден 11-ші маусымның финалы "Ақындар планетасы" (1974) соңында қалады, онда Доктор үшінші рет жаңарады. 12-ші маусымдағы 1975 жылғы "Сонтаран эксперименті", "Даллектердің жаратылысы" және "Киберәлеумдердің қайырымы" сериалдарында Сара және оның серігі Гарри Салливан (Иан Мартер) сериалдың үш белгілі қайта оралатын жаратылысы – Сонтарандар, Далектер және Киберәлеумдерге қарсы тұрады. "Жаратылыс кітабында" Сара Далектердің жаратылуына куә болады және олардың жасаушысы Давроспен (Майкл Уишер) танысады. Сара Джейн 14-ші маусымдағы "Қорқыныш қолы" (1976) сериалында Доктор өзінің туған планетасы Галлифрейге шақырылғаннан кейін кетеді. Слэден Сараны "біршама картоннан жасалған кескіш" деп сипаттады, "әр апта сайын 'Иә, Доктор, жоқ, Доктор' дейтін".

Серігі болғаннан кейін, Слэден 1981 жылы Жердегі спин-офф сериясы "K9 және компания" пилоттық эпизодында Сара Джейн рөлін қайта ойнайды. "Қыздың ең жақсы досы" деп аталатын пилоттық эпизодта Сара Джейн Доктордан Рождестволық сыйлық ретінде K9 Mark III (Джон Лисон) робот итін алады. Пилоттық эпизод серияға әкелмеді, бірақ кейіпкер 1983 жылы "Доктор Худың" жиырма жылдық мерейтойына арналған "Бес Доктор" эпизодында қайта пайда болады, онда ол Лорд Президент Боруса (Филип Латем) тарапынан Галлифрейге, Уақыт Лордының негізін қалаушы Рассилон (Ричард Мэтьюз) құрған Өлім аймағындағы Рассилон ойынына қатысу үшін тасымалданады. Мұнда Сара Үшінші Доктормен қайта қосылады, сондай-ақ Бірінші, Екінші және Бесінші Докторлармен танысады. "Бес Доктор" Сара Джейннің әлі де K9-дың иесі екенін және онымен жұмыс істейтінін көрсетеді. Кейіпкер 1993 жылы "Children in Need" арнайы бағдарламасында (Ұлыбританиялық "EastEnders" телесериалымен кроссовер), "Dimensions in Time" атты эпизодта пайда болады, онда әртүрлі Докторлар мен серіктестер Ранидің (Кейт О'Мара) қастандығының бөлігі ретінде Альберт скверіне телепортталады. Слэден 2006 жылға дейін "Доктор Ху" телехикаясында ресми түрде қатыспаса да, осы аралықта актриса Сара Джейн рөлін екі рет BBC радиосында Джон Пертуимен бірге, "Big Finish" аудио драмалар сериясында және Бригадир, Екінші Доктордың серігі Виктория Уотерфилд (Дебора Уотлинг) және Лисонмен бірге экранда сирек көрінетін "Downtime" (1995) фильмінде қайта ойнайды.

20062011, 2020, 2023; қайта жаңғыртылған сериялар және қосалқы сериялар

Рассел Т. Дэвистің 2005 жылы «Доктор кім» сериалын жаңартуынан кейін Слэйден 2006 жылғы 2-ші серияның «Мектепке оралу» эпизодында қайта оралды. «Мектепке оралу» эпизоды Сара Джейнге, ол «Бес докторда» K9-бен бірге жұмыс істеп жүргенде, 10-шы доктормен (Дэвид Теннант) кездесетін сәтін көрсетеді, олар екеуі де мектеп директоры Финч (Энтони Хед) басқаратын мектептегі құпия оқиғаларды зерттейді. Эпизодта Докторға жылдар бойы оның оралуын күткен Сара Джейн оның қайтыс болғанын ойлағаны, бірақ кейіннен «Доктор кімнің» Рождестволық «Рождестволық басып алу» арнайы эпизодында Лондон үстіндегі шетелдік ғарыш кемесін көргенде оның қатысы болуын күдіктенгені айтылады. Сара Джейнмен кездескенде, қазіргі серігі Роза (Билли Пайпер) Доктордан кейінгі болашағы туралы ойланады. K9 Mark III әлі де Сара Джейнге көмектесе берсе де, ол тозуға ұшыраған; K9 Mark III Сара Джейн мен Докторды құтқару үшін өзін құрбан еткеннен кейін, Доктор Сара Джейнге жаңа K9 үлгісін, K9 Mark IV-ті сыйға тартады және Розаның жігіті Микки Смитты (Ноэль Кларк) ТАРДИС-ке екінші серігі ретінде шақырып, оның кеңесін қабылдайды. «Мектепке оралудың» сәттілігі «Сара Джейннің оқиғалары» сериалының дамуына әкелді, оның басты рөлін Слэйден Сара Джейн рөлінде ойнады, оны BBC Wales CBBC үшін өндірді. «Сара Джейннің оқиғаларында» Сара Джейн Элингтегі Баннерман-роудтағы үйінен шетелдік әрекеттерді жасырын түрде зерттейді, көк түсті Nissan Figaro көлігін жүргізеді және сезімтал суперкомпьютері Мистер Смитпен (комедия актері Александр Армстронгтың дауысы), сондай-ақ шетелдік әрекетті сканерлеу және дыбыстық ерінген қалам құрылғысымен зерттейді. «Бейнелердің басып алуы» (2007) арнайы премьералық эпизодында Сара Джейн ұл асырайды: Бейн жаратылысы, генетикалық архетип және бала гений Люк Смит (Томми Найт), сондай-ақ оның көршісі Мария Джексонмен (Ясмин Пейдж) достық қарым-қатынас жасайды. Сара Джейн олармен кездескеннен бері жалғыз өмір сүруге риза емес екенін айтады; ол 4-ші Доктордан айырылғаннан кейін ешқашан үйленбегенін, оған ешкім теңесе алмайтынын айтады. «Мектепке оралу» мен «Бейнелердің басып алуы» арасында K9 Сара Джейнге қара тесікті жабу үшін кетіп қалды, кейде оған хабарласу үшін жеткілікті жақын өтеді; K9 телесериалының бір мезгілде дамуына байланысты, оның авторлық құқығына ие Боб Бейкер, K9 бірінші серияның екі эпизодында ғана пайда болады. Бірінші серияда Сара Джейн Люкке ана болуды үйренеді, сонымен қатар оның жасөспірім көршісі Мариямен достығын нығайтады, Сара Джейн «ең көп сенетін» адам. Люк пен оның досы Клайд Лангермен (Дэниел Энтони) бірге олар қазіргі Жерге төнген түрлі қауіптерді жеңіп, кері қайтарады. Осы қауіп-қатерлердің ішінде бірінші серияда Хаос пен жойылуды тудыратын уақыт сызығына өзгерістер енгізетін ғаламдық тұлға - Трикстер (Пол Марк Дэвис) таныстырылады; ол Сара Джейннің қайталанатын қарсыласы болады. Сара Джейн жаңа жауды табады – Слитин, бастапқыда «Доктор кімде» көрінген шетелдік қылмыскерлер отбасы және шетелдік зерттеуші ғалым профессор Риверс (Флоэла Бенджамин) одақтас. Уақыт саяхатындағы көріністерде 13 жасар Сара Джейн (Джессика Эшворт) бейнеленген, ол үшін оның ең жақсы досы Андреа Йейтстің (Джейн Ашер) қайтысы Сара Джейнге өмірден айырылумен күресуге шешім қабылдауға себеп болды. Сара Джейн кейін «Доктор кімде» 2008 жылғы 4-ші серияның «Ұрланған жер» және «Сапардың соңы» екі бөлімді финалында қайта пайда болады, ол «Торчвуд» және «Сара Джейннің оқиғаларынан» өтеді. Далектер Жерді жаулап алғанда, Сара Джейн UNIT офицері Марта Джонс (Фрима Агиман) және Торчвуд басшысы капитан Джек Харкнесс (Джон Барроуман) бұрынғы премьер-министр Харриет Джонс (Пенелопа Уилтон) Докторға ғаламды құтқаруға көмектесу үшін шақырады. Далектер кемесінде Даврос (Джулиан Блич) Сара Джейнды классикалық сериалдың «Далектердің Жаратылысы» эпизодындағы кездесуінен таниды. «Сара Джейннің оқиғаларының» екінші сериясында (2008) Мария Америкаға көшіп кетеді («Соңғы Сонтаран»), ал Сара Джейн жаңа көршісі Рани Чандрамен (Анжли Мохиндра) «Клоун күнінде» достықтасады; сол эпизодта Сара Джейннің (Джессика Могридж) балалық шағына, оның тәтесі Лавинияның үйіне қайтып оралады. «Сара Джейн Смиттың азғырылуында» Сара Джейн 1951 жылы ата-анасы Эдди (Кристофер Пиззи) мен Барбараның (Розанна Лавелл) өмірін құтқарады; осылайша ол «Шырақшының» қолына ойнайды, қазіргі уақытта апокалиптикалық альтернативті ғаламды жасайды. Алайда, ата-анасы мұны білгенде, уақытты қалпына келтіру үшін қаһарманға айналып, өлімді таңдайды. Екінші серияның финалында «Бейне жауы» Сара Джейннің ескі досы Бригадир Летбридж Стюарт (Николас Кортни) UNIT-тен оған біріккен қарсыластарға – әйелдерге қарсы күреседі.

Аудиодрама

13 және 14 маусымдар арасында Слэдн Сара Джейн рөлінде, ал Том Бейкер Төртінші Доктор рөлінде 1976 жылы The Decca Record Company Limited компаниясы шығарған «The Pescatons» аудио пьесасында ойнады. Ол Бейкермен бірге BBC Radio 4 арнасының «Жерді зерттеу» сериясының үшінші бөлімі – «Уақыт машинасы» эпизодында 1976 жылдың 4 қазанында эфирге шықты. Сондай-ақ 1976 жылы ол Том Бейкердің Докторымен бірге Сара Джейн рөлінде «Doctor Who» сериалының алғашқы аудио спин-оффы – BBC Enterprises компаниясының «Далектердің Жаратылысы» аудиокассетасы мен винилдік пластинкасында ойнады, оны Бейкер оқыды. Сара Джейн (Слэдн ойнады) 1990 жылдары Джон Пертуидің Доктор рөлінде ойнаған екі BBC радио пьесасында қатысты: «Өлім жұмағы» және «N-ғарыштың шағылалары». Ол сондай-ақ 2002 және 2006 жылдар аралығында шыққан тоғыз әңгімеден тұратын Big Finish аудио драмаларында Слэден дауыстаған рөлде ойнады. Бұл серия кейіпкерге жеке телесериалы – жоғарыда егжей-тегжейлі сипатталған «Сара Джейн оқиғалары» берілгеннен кейін күтпеген жерде аяқталды. Телесериалда аудио серияға сілтемелер бар, соның ішінде Сара Джейннің Volkswagen көлігіне иелігі туралы аңғаулар да кездеседі. Сара Джейн 2007 жылдың қараша айында Стивен Коулдың «Жылтыраған дауыл» және Джастин Ричардстың «Он үшінші тас» атты CD-де жарық көрген «Сара Джейн оқиғалары» сериясына негізделген екі аудио әңгімеде ойнады. Екі әңгімені де сериалдың жұлдызы Элизабет Слэден оқыды. Бұл BBC Audiobooks компаниясының аудио форматта эксклюзивті шығару үшін жаңа контентке тапсырыс берген алғашқы рет. 2010 жылға дейін жыл сайын тағы да бірнеше аудио әңгімелер шығарылды, олардың барлығын Sladen оқыды. Содан кейін «Үшінші Доктордың оқиғалары» фильмінде Тим Трелор үшінші Доктор рөлінде ойнады. Сара Джейннің аудио драмалардағы қатысуының канондығы, «Doctor Who» спин-оффының барлық медиасы сияқты, белгісіз, тіпті олар бір-бірімен байланысты емес болуы мүмкін. Мысалы, романдарда Сара Джейннің үйленгендігі туралы айтылуы, кейінірек «Dreamland» аудио пьесасы және «Сара Джейн оқиғалары» сериалының «Банның шабуылы» эпизодында осы мәлімдемеге қайшы келеді.

Қабылдау, әсер ету және мұра

Сара Джейн Смит 2005 жылы жаңа серия басталарға дейін ең танымал «Доктор Кто» серігі деп үздіксіз дауыс берілді. Тіпті кейінгі жылдары да бұл кейіпкер Роза Тайлер, Донна Нобл және Эйспен танымалдылық үшін бәсекелесіп тұрды. Слэден өзінің танымалдығының бір бөлігінің танымал Докторлар Пертуи мен Бейкермен бірге жұмыс істегені екенін айтты. 2007 жылы «The Guardian» газетінің Дэниел Мартин оны ең жақсы серік деп атап, оның «көңілді хоккей таяқтары сияқты жақсы мінезі» оны осылай жақсы көрілуіне себеп болғанын жазды. «Daily Telegraph» газетінің Гавин Фуллер де Сара Джейнды бірінші орынға қойып, Слэденнің ойнаған рөлін жоғары бағалап, оның «үлкен нық қадамдылығы мен батылдығын» көрсеткенін айтты. 2012 жылы Тоби Уитхаус, «Мектепке қайта оралу» эпизодында Сара Джейннің сериалға оралуын жазған автор, оның классикалық сериядағы сүйікті серігі екенін мәлімдеді. Кейіпкердің қалдырған әсері туралы ол былай деді: