Кіріспе

SM-64 Navaho зымыранының конструкциялық ерекшеліктерін сынауға арналған тәжірибелік зымыран. Солтүстік Америка X-10 (бастапқыда RTV-A-5 деп белгіленген) – Солтүстік Америка авиациясымен жасалған, пилотсыз технологиялық үлгі. Бұл SM-64 Navaho зымыранының көптеген конструкциялық ерекшеліктерін қамтитын, қайта пайдалануға болатын кішірейтілген жоба болды. X-10, GAM-63 RASCAL ерекшеліктеріне негізделген Bell X-9 Shrike жобасының даму үдерісімен ұқсас болды.

Даму

Ұзақ қашықтықтағы Navaho жер бетінен жер бетіне зымыранды әзірлеуді жеңілдету үшін Солтүстік Америка авиациясы (NAA) 1951 жылы RTV A 5 (Зерттеу сынақ көлігі, Әуе күштері) немесе X 10 әзірледі. Бұл аппарат Navaho зымыранының жобасын жасаудағы маңызды ұшу технологияларын сынауға арналған еді. Оларға негізгі аэродинамиканы 2 Мах жылдамдыққа дейін сынау, инерциялық басқару блогы мен ұшуды басқару авиациясын сол жылдамдықпен ұшу арқылы тексеру және Navaho бағдарламасының келесі кезеңі үшін қалпына келтіру жүйесін растау кірді. X-10-ның алдын ала жобасы 1951 жылдың ақпанында аяқталды, ал алғашқы көлігі 1953 жылдың мамырында Эдвардс әуе күштері базасына жеткізілді. Алғашқы ұшу 1953 жылдың 14 қазанында өтті. X-10 екі Westinghouse J40 турбореактивті қозғалтқыштарымен және дәстүрлі ұшып-қону үшін қону шассиімен жабдықталған. Дельта қанат пен толығымен қозғалатын канардың үйлесімі оған транссоникалық және үстіркілдік ортада өте жақсы аэродинамикалық қасиеттер берді. Бұл көлікті тұрақсыз етіп, автопилот түріндегі белсенді компьютерлік ұшуды басқаруды қажет етті. Осылайша, X 10 қазіргі заманғы әскери ұшақтарға ұқсас, олар тікелей ұшқыш емес, борттағы компьютермен басқарылады. X 10 радио командалық басқару жүйесінен бағытталған командаларды қабылдаса да, бұл командалар командаларды іске асыратын борттағы компьютер арқылы жіберілді. Кейінгі X 10 үлгілерінде N 6 инерциялық навигациялық жүйе болды, ол ұшудың круиздік кезеңінде көлікті толығымен басқарды.

Пайдалану тарихы

Х-10 ұшағы қолданысқа енген кезде, ол турбореактивті қозғалтқыштармен жұмыс ілетін ең жылдам ұшақтардың бірі болды. 1953 жылдан 1955 жылға дейін Эдвардс әуе базасында барлығы бес Х-10 ұшағы 15 рет ұшты. Онда ол ең жоғары ұшу жылдамдығына – Мах 1.84 жетті, 400 миль (644 км) қашықтықты ұшып өтті және 41000 фут (12497 м) биіктікке көтерілді. Бұл көрсеткіштер дерлік барлық пилоттық турбореактивті ұшақтардан артық болды (тек YF 104 Starfighter ерекшелік етті). 1955 жылы бағдарлама сынақтарды аяқтау үшін Флорида штатындағы Кейп-Канавералға көшірілді. Мұнда алты Х-10 ұшағының жаңа тобы N 6 инерциялық навигациялық жүйесін дыбыс жылдамдығынан жоғары жылдамдықпен сынады, 49000 фут (14935 м) биіктікке жетті, жалпы ұшу қашықтығы 627 миль (1009 км) құрады және ең жоғары жылдамдығы 2.05 Мах болды.

Тарату

Барлық X-10-ның тек біреуі ғана сынақ бағдарламасынан аман қалды: сериялық нөмірі 51 9307, ұшуға шыққан алғашқы X-10. Эдвардс әуе базасында ұшқан қалған төрт ұшақтың бірі ұшып көтерілгенде жарылып кетті, біреуі ұшу кезінде жоғалып, ал қалған екеуі қону кезіндегі апаттан зардап шекті. Кейп-Канавералдан ұшқан көліктердің үшеуі Гранд-Багама аралына бағытталған жоспарлы тікұшу кезінде жойылды, ал екеуі қону кезіндегі апаттан зардап шекті. 1958 жылы қалған үш Кейп-Канаверал X-10 ұшағы BOMARC жер-әуе ракетасы үшін жоғары жылдамдықты нысана ретінде таңдалды. Жоспар X-10-ды қайтарып алып, қайта пайдалану болған, оларды BOMARC-тың түсірмейтіндей ету еді. Алайда, бұл көліктердің ешқайсысы нысаналық ұшуын аяқтаған жоқ: екеуі қону кезінде жоғалып кетті, ал үшіншісі механикалық ақауға ұшырап, Атлантика мұхитына құлауға мәжбүр болды.

Тірі қалған әуе кемелері

Бірден-бір аман қалған X 10, сериялық нөмірі GM 19307, Огайо штатының Дейтон қаласындағы АҚШ Әуе күштері ұлттық мұражайында сақталады. Бұл – алғашқы ұшқан X-10 ұшағы. 1957 жылы бағдарлама аяқталған соң ұшақ Әуе күштері мұражайына тапсырылды. Ол мұражайдың ғылыми-зерттеу және әзірлеме ангарында қойылған.

БАҚ-тағы көрнекті рөлдері

1960 жылдардағы "Men Into Space" сериалы Эдвардс әуе базасындағы X-10 және SM-64 "Навахо" сынақтарының түсірілімдерін қолданып, ғарыш кемелерінің шөлдегі ұшу-қону жолағына қонғандағы көрінісін көрсетті.