Кіріспе
Роберт Эдвард Борбидж (12 тамыз 1954 жылы туған) – Австралияның бұрынғы саясаткері, 1996 жылдан 1998 жылға дейін Квинсленд штатының 35-ші премьер-министрі қызметін атқарған. Ол Ұлттық партияның Квинсленд филиалының жетекшісі болды және осы партиядан премьер-министр болған соңғы адам. Оның премьер-министрлік мерзімі Паулин Хансонның «Бір Ұлт» партиясының күшеуімен бірге жүрді, нәтижесінде ол екі жыл ішінде қызметтен босатылды.
Robert Edward Borbidge (born 12 August 1954) is a former Australian politician who served as the 35th Premier of Queensland from 1996 to 1998. He was the leader of the Queensland branch of the National Party, and was the last member of that party to serve as premier. His term as premier was contemporaneous with the rise of the One Nation Party of Pauline Hanson, which would see him lose office within two years.
Ерте өмір
Борбидж 1954 жылы Виктория штатының Арарат қаласында дүниеге келген. Оның ата-анасы қой шаруашылығымен айналысты және премьер-министр Джо Бжелке Петерсеннің мұра салығын жоюына тартылып, Квинслендке көшіп, Голд-Костқа қоныстанды. Ол отбасылық мотель бизнесінде жұмыс істеді. Сол кезде Голд-Кост Бьелке Петерсен үкіметінің белсенді қолдауымен дамыған жылдарды басынан өткеріп, "ақ аяқ киім бригадасы" деп белгілі болған құрылысшылар тобымен тығыз байланыста жұмыс істеді.
Парламенттік және министрлік мансап
Сайлау базасын кеңейту және коалициялық серіктесі Либералдық партияның ықпалын азайту мақсатында 1974 жылы Ел партиясы өзін Ұлттық партия деп атады. Сонымен қатар, 1970 жылдардың ортасында Голд-Кост аймағындағы орындықтарды қайтаруға бағытталған күш-жігер басталды. Бұл аймақ 1960 жылдарға дейін Ұлттық партияның бекінісі болған, бірақ қаланың дамуы либералдардың көптеген орынды жеңіп алуына әкелді. Бұл Ұлттық партияның ауылдық жерлерден тыс, қалалық аймақтарда сайлауға түсу стратегиясының бір бөлігі болды. Осының белгісі ретінде 1980 жылы Борбидж Бжелке Петерсен үкіметінің мүлік дамуындағы сыбайлас жемқорлықты айыптаған, отырған либералдық партия мүшесі Брюс Бишоптан Surfers Paradise орынды жеңіп алды. 1980 жылдардың соңында Фицджеральд комиссиясының ашқан сыбайлас жемқорлықтары Бжелке Петерсенге тиді, ол 1987 жылы премьер-министр және Ұлттық партияның төрағасы лауазымынан Майк Ахернмен ауыстырылды. Саяси дау-дамайға қатыспаған жаңа буын өкілі Борбидж Ахернмен шағын бизнес, коммуникациялар және технология министрі лауазымына тағайындалды. 1989 жылы ол туризм саласының маңызды портфелін алды және 1989 жылғы сайлауда Еңбек партиясының Уэйн Госсқа жеңіліп, биліктен айырылар алдында Ахерннің ізбасары Рассел Купер оны полиция, төтенше жағдайлар және туризм министрі етіп тағайындады.
Ұлттық партияның басшылығы
Сайлаудан кейінгі партиялық кеңесте Борбидж партияның жетекшісінің орынбасары, демек, Оппозиция жетекшісінің орынбасары болып сайланды. Ол сондай-ақ шағын бизнес, өндіріс және аймақтық даму салаларының көлеңке министрі болды. Бұл жағдай ұлтшылдарды ойсырата білді, олар жеті жыл бұрын ыдыраған либералдармен коалицияны қайта құруға және 32 жылдық үкіметтік қызметтен кейін оппозицияға бейімделуге тырысты. 1991 жылдың желтоқсанында Парламент мүшелерінің саяхат шығындарына қатысты тәртіпсіздіктерді тергеу үшін Қылмыстық әділет комиссиясы тергеу бастады. Купер өзінің де тергеуге алынғанын және Борбидждің пайдасына Ұлттық партия төрағасы лауазымынан бас тартқанын мәлімдеді. 1992 жылғы сайлауға дейін Борбидж либералдарға коалицияны реформалау туралы ұсыныс жасауға тырысты, бірақ 1925 жылдан бері кіші серіктес болған либералдар, Квинслендте ұзақ күткен үстем коалициялық партия мәртебесіне қол жеткізуді мақсат еткендіктен, одан бас тартты. Бұл орындалмады; Госс өкіметте қалды, ал партиялар жаңа коалициялық келісімге қол қоюға келісуден бұрын бірігуді талқылады. Борбидж және либералдық көшбасшы Джоан Шелдон бастапқыда Госс үкіметіне қарсы күресте көп табысқа жете алмады, наразы ұлтшылдар Борбиджді Бжельке Петерсенмен салыстырды. Көшбасшылыққа қатысты қауесеттерге жауап ретінде Борбидж 1994 жылдың маусымында көшбасшылыққа сайлау өткізуді жариялады. Ол қарсылықсыз қайта сайланды. Госс үкіметінің жағдайы нашарлаған кезде, коалалардың көптеген мекендейтін жерлерінен өтетін айналма жол салу жоспарлары жарияланды. Борбидж осы және басқа да даулы шешімдерге наразылық тудырып, үлкен наразылық дауыс беруге шақырды. Халықтың наразылығын күшейткен бейтараптық көңіл-күймен байланысты, бұл наразылық дауысы 1995 жылғы шілдедегі сайлауда Госс үкіметінің көпшілігін шайқады. Коалиция халықтың дауысын жеңіп алғанымен, оның көп бөлігі ұлтшылдардың негізгі округтерінде жоғалды. Нәтижесінде, ол сегіз мандатты жеңіп алғанымен, Брисбенде барлығы тоғыз мандатты (40 мандаттың ішінде) жеңіп алды, бұл Госске Заңнамалық Ассамблеяда бір дауыс көпшілікке ие болуға мүмкіндік берді. Даулы сайлаулар жөніндегі сот Мундингбура сайлау округіндегі тәртіпсіздіктер туралы шағымдардан кейін қайта сайлауды бұйырды, онда коалиция барлығы 12 дауыспен жеңіліске ұшырады. 1996 жылдың ақпанында либералдық кандидат Фрэнк Танти келесі сайлауда жеңіске жетті. Бұл нәтижеде парламентте теңдік орнады: 44 коалициялық және 44 еңбекші мандат, сондай-ақ бір тәуелсіз депутат, Глэдстоуннан сайланған Лиз Каннингем. Каннингем коалицияны қолдайтынын мәлімдеді, ал Борбидж премьер-министр болды.
Премьер-министр қызметі
Борбидж үкіметі Госс үкіметін еліктеп, билікке келгеннен кейін мемлекеттік қызметте ауқымды өзгерістер жасады. Кейбір жағдайларда, Госс билікке келген кезде қызметінен төмендетілген немесе босатылған адамдар бұрынғы лауазымдарына қайта тағайындалды. Борбидж мемлекеттік қызметті өз адамдарымен толтыруға тырысқаны үшін сынға ұшырады, бірақ ол мемлекеттік қызмет бұрыннан бері Еңбек партиясына қатысты айқын бейтарапсыздық танытқандығын мәлімдеді. Борбидж үкіметі сондай-ақ Квинсленд жұмыс орындары туралы келісімдерді (QWA) енгізе отырып, еңбек қатынастары жүйесінде өзгерістер бастады, бұл кейіннен Джон Ховардтың Федералды Либералды үкіметі кезінде құрылған Австралия жұмыс орындары туралы келісімдерге ұқсас болды. Борбидж Порт-Артур қырғынынан кейін Австралия қару иелену заңдарын реформалаудағы Ховардты қолдады, бұл оған кейбір дәстүрлі Ұлттық партия орталарында танымалдылық әкелді. 1997 жылы Австралияның Жоғарғы соты жаңадан енгізілген жергілікті құқықтар ұғымын кеңейтіп, Вик шешімін шығарды (Борбидж бұл сотты «тарихи ақымақтар» деп сынады), Борбидж Ховардтың жергілікті құқықтар туралы заңға енгізген өзгерістері мал шаруашылығына жалға берілген жерлерден жергілікті құқықтарды жоюға жеткіліксіз деп мәлімдеді. Алайда, Заң Ұлттық партияның федералды деңгейде қолдауын тапты. Борбидж үкіметі Мундингбура сайлау науқаны кезінде Борбидж пен Купер (қазіргі полиция министрі) Квинсленд полиция одағымен құпия келісімге келгені анықталғанда, бірден дауға ұшырады. Олар полиция одағына халыққа танымал емес Госс үкіметінің шараларын жоюға, жоғары полиция тағайындауларына вето құқығын беруге және полицияға қаржыландыруды арттыруға кепілдік берді, бұл үшін сайлау науқанына 20 000 доллар көмек берілді. Бұл жақын қарым-қатынас Бьелке Петерсен дәуірінің көптеген естеліктерін еске түсірді, онда атқарушы билік пен полиция қызметі арасындағы қарым-қатынас көбінесе тығыз болды. Бұл мәселе Фицджеральд тергеуінің ұсынысы бойынша құрылған және Ұлттық партия мен Квинсленд полициясының жаман бағалаған Қылмыстық әділет комиссиясына (CJC) жіберілді. Жаңа Оңтүстік Уэльстің зейнеткерліктегі Жоғарғы сотының судьясы Кеннет Карратерс тергеуді басқаруға тағайындалды, ол сонымен қатар Еңбек партиясы мен Спорттық атушылар қауымдастығы арасындағы дұрыс емес келісімді зерттеді. Үкімет CJC-мен сөз соғысына түсіп, Шелдонның қазынашы ретіндегі алғашқы бюджеті органның қаржыландыруын қысқартты. 1996 жылдың қазан айында үкімет CJC-нің өзіне қатысты тергеу жүргізуді жариялады. Бұл жаңа тергеудің кейіннен драмалық жағдайы болды, Квинслендтің зейнеткерліктегі Жоғарғы сотының судьялары Питер Коннолли мен Кевин Райан басқарған жаңа тергеуден кейін, Карратерс өзінің тергеуінен барлық жазбаларды тапсыруды сұрады, ол тергеуді аяқтамай, араласуды айыптап, отставкаға кетті. Карратерс тергеуін Боб Готтерсон мен Брендан Батлер аяқтады, олар ақырында барлық қатысушыларды қылмыстық айыптаулардан босатты. 1997 жылдың маусым айында Карратерс және CJC Квинслендтің Жоғарғы сотына барып, Коннолли Райан тергеуін тоқтатуды өтінді. Сот тергеуді тамыз айында аяқтады, ол өкілеттіктерінен тыс әрекет еткенін және Конноллидің бейтараптығына күдік тудырғанын айтты. Кейіннен парламентте Каннингхэмнің қолдауымен бас прокурор Денвер Бинландқа қарсы сенімсіздік дауысы қабылданды, бірақ Бинланд Борбидждің қолдауымен отставкаға бас тартты. 1998 жылғы сайлау алдында 1997 жылдың сәуір айында Квинсленд штатының федералды депутаты Паулин Хансон құрған жаңа «Бір Ұлт» партиясының рөлі туралы қызу пікірталас болды. Хансонның көпмәдениеттілік, қару иелену және жергілікті құқықтар сияқты мәселелердегі ұстанымдары Квинслендтің ауылдық және аймақтық жерлерінде жақсы қабылданды. Шындығында, 1997 және 1998 жылдары Ұлттық партиялар арасында «Бір Ұлт» Ұлттық партияны жоқ қылуы мүмкін деген қорқыныш болды. Ұлттық партиялар «Бір Ұлт» партиясына қолдау көрсетудің таралуына жол бермеу үшін күресті. Борбидж билікке жеңіске жету үшін пайдаланған сайлаушылардың циникалық көңіл-күйі енді оған қарсы бұрылды, өйткені ол Ұлттық партиядан кеткен қатал консервативтерді де, Хансон мен оның көзқарастарын жек көретін қалалық либералды жақтастарды да қанағаттандыруға тырысты. «Бір Ұлттың» өз партиясына төнген қауіп-қатерін білген Борбидж «Бір Ұлттың» сайлау бюллетенінде соңғы орынға қойылуын қамтамасыз етуге тырысты. Алайда, Либералды және Ұлттық партиялардың ұйымдық бөлімдері оған келіспеді және олар Еңбек партиясынан гөрі «Бір Ұлтты» артық көретіндерін мәлімдеді (Австралиялық сайлау жүйесін қараңыз). Бұл федералды либералды және ұлттық ұйымдардың қысымымен жасалды, олар «Бір Ұлттың» популизмі Еңбек партиясының сайлаушыларымен резонанс тудырып, оларды Еңбек партиясынан айырып, оны билікте ұстап тұруға жеткілікті болады деп сенді. 1998 жылғы сайлауда Коалиция бұл позициясы үшін қатты жазаланды, 1995 жылғыдан 17,7% үлестік дауыс жоғалды және 11 орынды жоғалтты. «Бір Ұлт» 11 орынды жеңіп алды және күтпеген жерден бірінші дауысқа екінші орынға шықты, либералдар мен ұлтшылдардан озып кетті. Шындығында, «Бір Ұлттың» көрсеткіші екі партиялық басымдық дауысын есептеуге бейімдеуге жеткіліксіз болды. Коалиция 32 орынға дейін төмендеді, ал Еңбек партиясы 44 орынды иеленді. Шындығында, Еңбек партиясы толық жеңіске жете алмады, өйткені Коалицияның дауыстары «Бір Ұлтқа» жеті орынды жеңіп алуға мүмкіндік берді, әйтпесе олар Еңбек партиясына тиер еді. Еңбек партиясына заң шығарушы органдағы екі тәуелсіз депутаттың бірінің – Каннингхэм мен Питер Веллингтонның қолдауы жеткілікті болды, бұл Питер Битиді премьер-министр етті, ал Борбиджке билікте қалу үшін екі тәуелсіз депутаттың да, «Бір Ұлт» депутаттарының да қолдауы қажет болды. Алайда, Веллингтон Еңбек партиясының азшылық үкіметін қолдауға келіскенде бұл орындалмады. Борбидж дереу отставкаға кетті. Борбидж Битиге қарсы оппозиция жетекшісі ретінде көп жетістікке жете алмады. «Бір Ұлт» тарағанда немесе тергеу Еңбек партиясының бірнеше депутаттарының – оның ішінде Премьер-министрдің орынбасары Джим Элдердің мансабын аяқтағанда Коалиция ешқандай пайда көрмеді. 2001 жылғы штаттағы сайлау алдында Борбидж үш жыл бұрын болған оқиғаны еске алып, Коалиция ешқашан «Бір Ұлтты» артық көретін болмайды деп уәде берді. Алайда, оның бірнеше депутаты сайлау жарияланғаннан кейін осы уәдеден бас тартты. Бити мұны пайдаланып, Коалиция үкіметі тек «Бір Ұлттың» қолдауымен ғана сақталатынын және бұрынғы «Бір Ұлт» депутаттарымен ғана сақталатынын дәлелдеді. 17 ақпан сайлауында Коалицияның орындары жартысына жуық азайды, 17 орынға дейін. Ерекшелігі, ол Брисбендегі барлық орындардан басқа бір орынды ғана сақтап қалды. 2013 жылы Борбидж әуе медициналық ұйым Careflight төрағасы болды (2016 жылдың шілдесінен бастап LifeFlight деп белгілі).