Кіріспе

Кокпит дизайны үшін адам-машина интерфейсі тұжырымдамасы

HOTAS – «дроссель мен рульдегі қол» деген сөздердің бас әріптерінен жасалған аббревиатура, бұл ұшақ пилот кабинасында дроссель мен ұшуды басқару рульіне батырмалар мен коммутаторларды орналастыру тұжырымдамасы. Мұндай орналастыру арқасында ұшқыштар қолдарын басқару органдарынан алмай-ақ, барлық маңызды функцияларды орындауға және ұшақты басқаруға қабілетті. HOTAS принципі авиациялық саладан тыс жерлерде де қолданылған және автомобиль құралын жобалау және ойын индустриясына да елеулі әсер еткен.

Тарих

HOTAS бастапқыда әскери ұшақтарда қолданыла бастады, 1950 жылдардың соңында британдық жойғыш ұшағы – «English Electric Lightning» ұшағымен қолданысқа түсті. Бұл қағида тез арада көптеген басқа ұшақтарға, мысалы, General Dynamics F 16 Fighting Falcon, Mikoyan MiG 29 және Eurofighter Typhoon сияқты ұшақтарға тарады. Көбінесе қазіргі заманғы жүзеге асыруларда ол тікелей дауыспен басқару және каскаға орнатылған дисплей сияқты басқа да бірнеше басқару жүйелерімен біріктіріледі, бұл ұшқыштардың жұмыс жүктемесін азайтуға және назарын негізгі басқару мен басқа жүйелер арасында бөлу қажеттілігін төмендетуге көмектеседі. Кокпиттен басқа, ұшқышсыз әуе шараларын басқарушылар қолданатын жердегі басқару станцияларында (GCS) да HOTAS қағидаттары жиі қолданылады.

Сипаттама

HOTAS – әскери ұшақтардың негізгі басқару элементтерінің стандартты конфигурациясын білдіретін қысқартылған термин. Барлық маңызды басқару элементтерін руль мен газ тұтқасына орналастыру ұшқышқа екі қолын да руль мен газ тұтқасында ұстауға мүмкіндік береді. Бұл жүйені бас дисплейімен (HUD) біріктіре отырып, ұшқыш ұшақты басқаруға, сенсорларды пайдалануға және нысаналарды анықтауға назарын қоя алады, ал кабинадағы басқару элементтерін іздеуге кеткен уақытын үнемдейді. Мақсаты – ұшқыштардың жағдайды бағалауын жақсарту, турбуленттілік кезінде, стресстік жағдайларда немесе үлкен жүктемелерде коммутаторлар мен батырмаларды басқару қабілетін арттыру, реакция жылдамдығын жоғарылату, ұшақтың басқару элементтерінен қолды алып, басқа жүйелерді пайдалану қажеттігін азайту және осыған жұмсалатын уақытты қысқарту. HOTAS ұшқышқа радардың маңызды функцияларын руль немесе газ тұтқасынан қолды алмай-ақ басқаруға мүмкіндік береді. Бұл басқару жүйесіне радиобайланыс коммутаторы, жарқыл және түтін таратқыштарды іске қосу, жылдамдық тежегіштерін басқару, алдыңғы тістеуілдік дөңгелектің бағытталғыш жүйесі және ауада отын құюды тоқтату сияқты қосымша функцияларды да енгізуге болады. Әрбір ұшақтың кабинасының орналасуы ерекше болып келеді, ол осы ұшақтың міндеттеріне, жабдықтарына, өнімділік қабілеттеріне және жалпы конструкциясына сәйкес әзірленеді. Мысалы, F-15E Strike Eagle газ тұтқасында борттық FLIR сенсорымен өзара әрекеттесу мүмкіндігі қарастырылған.

Әуе қатынасы

HOTAS тұжырымдамасы алғаш рет 1950 жылдары Ұлыбритания Корольдік әуе күштерімен енгізілді. Жаңадан құрылған жоғары жылдамдықты қорғанысқа арналған ұшақ, «English Electric Lightning», «Ferranti AIRPASS» радары және қаруды басқару жүйесімен жабдықталды, бұл оның ұшқыштарына осы тәжірибені ертерек қолдану мүмкіндігін берді. 1960 жылға қарай «Ferranti» компаниясы шетелдік ұшақтар үшін де мұндай өртке бақылау жүйелерін әзірлеп жатқандығы хабарланды. HOTAS басқару жүйелері түрлі елдердің әртүрлі истребительдерінде кеңінен қолданылады. АҚШ Әуе күштерінің «General Dynamics F-16 Fighting Falcon» және «Fairchild Republic A-10 Thunderbolt II» сияқты ұшақтары да осындай басқару жүйелерімен жабдықталған. Қазіргі заманғы әскери ұшақтардың көптеген пилоттық кабиналарында HOTAS тұжырымдамасы басқа басқару технологияларын қолдану арқылы біріктірілген немесе жақсартылған. Мұндай мысалдың бірі – тікелей дауыс енгізуді пайдалану; дауыс пен HOTAS басқару схемаларының үйлесімі кейде «V TAS» тұжырымдамасы деп аталады. «V TAS» пилот кабинасымен жабдықталған танымал ұшақ – «Eurofighter Typhoon». Басқа мысалдарға «Lockheed Martin F-35 Lightning II», «Dassault Rafale» және «Saab JAS 39 Gripen» жатады. Тағы бір кең таралған жақсарту – шлемге орнатылған дисплей (HMD) жүйелерін біріктіру. Бұл жүйелер ұшқышқа көздерінің бағытын пайдаланып түрлі жүйелерді басқаруға мүмкіндік береді, тіпті нысанаға қарап ғана ракеталарды бағыттауға дейін. Мұндай HMD-нің бірі – кеңестік «Шлем» жүйесі, ол «Микоян МиГ-29» және «Сухой Су-27» истребительдерінде қолданылған; тағы бірі «F-35» ұшағында қолданылады, ол дәстүрлі бас дисплейін панельге орнатудан бас тартып, оның орнына HMD арқылы деректерді көрсетуге мүмкіндік береді, бұл ұшқыштарға олардың қарап тұрған бағытына қарамастан нысана туралы ақпаратты көруге мүмкіндік береді.

Жол көліктері

Бірнеше автомобиль өндірушілер HOTAS тұжырымдамасын өздерінің көлік құралдарының басқару жүйелеріне енгізуді жөн көрді. Әдеттегі тұтынушы нарығында көптеген көлік құралдарында басқару элементтері рульге біріктірілген, көбінесе ойын-сауық жүйесін басқару, круиздік басқаруды реттеу және борттық компьютерлермен және ұялы телефондармен өзара әрекеттесу сияқты қосымша функциялар үшін. Мұндай жүйелердің мақсаты – жүргізушілердің қолдарын рульде ұстауын қамтамасыз ету, осылайша жүргізушінің жолдан көздерін айыру қажеттілігін жою, сонымен бірге мұндай әрекеттерді орындау мүмкіндігін сақтау. Бұған қоса, көптеген жарыс машиналарын рульдері автомобиль жүйесінің әртүрлі аспектілерін басқару үшін жасалған, мысалы, байланыс және жылдамдық қорабын ауыстыру. Мұндай көліктер Формула-1 және Инди-рейсинг лигасы сияқты жарыстарда жиі қолданылады.

Ойын

Бірнеше ойын контроллері HOTAS сияқты басқару жүйесін қолданды. Мұндай контроллерлер көбінесе ұшу симуляторларында қолданылады; мысалы, Thrustmaster Warthog, ол A-10 негізінде жасалған деп айтылады. Xbox One ойын консолі үшін қосымша контроллерлердің ішінде HOTAS мүмкіндіктеріне ие деп сипатталған ұшу таяғы бар. Басқа ойындық баламаларға қолға ұсталатын таяқ және таяқ (HOSAS) және қолға ұсталатын таяқ және тышқан (HOSAM) жатады.

Қашықтан басқару

Бірнеше жер бақылау станциялары (GCS) басқару жүйелерінде HOTAS принциптерін пайдаланған. Мұндай станциялар көбінесе ұшқышсыз әуе кемелерін қашықтан басқару үшін қолданылады.