Кіріспе
1952 жылы Жапония мен Қытай Республикасы арасындағы бейбіт келісім – Жапония мен Қытай Республикасы арасындағы бейбіт келісім (t=中日和平條約; 日華平和条約), ресми түрде Қытай Республикасы мен Жапония арасындағы бейбіт келісім (t=中華民國與日本國間和平條約; 日本国と中華民國との間の平和条約) және Тайбэй шарты (t=台北和約) деп аталады. Бұл келісім 1952 жылдың 28 сәуірінде Тайбэй, Тайвань қаласында Жапония мен Қытай Республикасы (ҚР) арасында қол қойылды және сол жылдың 5 тамызында күшіне енді, соның арқасында Екінші Қытай-жапон соғысының (1937–1945) ресми аяқталуын белгіледі. Қытай Азамат соғысы кезінде және одан кейін Қытайдың заңды үкіметі қайсы екендігі туралы елдер арасындағы келіспеушіліктерге байланысты Қытай Республикасы да, Қытай Халық Республикасы да Сан-Франциско бейбітшілік шартына қол қоюға шақырылмады. АҚШ-тың қысымымен Жапония ҚР-мен жеке бейбіт келісімге қол қойды, бұл екі мемлекет арасындағы соғысты ҚР-ның жеңісімен ресми түрде аяқтады. Қытайдың өзі 1945 жылдан кейін Қытай Азамат соғысының қайта басталуына байланысты Сан-Франциско бейбітшілік конференциясына қатыспағанымен, бұл келісім Тайвань мәселесіне қатысты Сан-Франциско келісімімен үлкен дәрежеде сәйкес келеді. 1972 жылы Жапония ҚХР үкіметімен дипломатиялық қарым-қатынас орнатқаннан кейін осы келісімді бір жақты түрде тоқтатты.
The Sino Japanese Peace Treaty (t=中日和平條約; 日華平和条約), formally the Treaty of Peace between the Republic of China and Japan (t=中華民國與日本國間和平條約; 日本国と中華民国との間の平和条約) and commonly known as the Treaty of Taipei (t=台北和約), was a peace treaty between Japan and the Republic of China (ROC) signed in Taipei, Taiwan on 28 April 1952, and took effect on August 5 the same year, marking the formal end of the Second Sino Japanese War (1937–1945). Neither the Republic of China nor the People's Republic of China was invited to sign the San Francisco Peace Treaty due to disagreements by other countries as to which government was the legitimate government of China during and after the Chinese Civil War. Under pressure from the United States, Japan signed a separate peace treaty with the Republic of China to bring the war between the two states to a formal end with a victory for the ROC. Although the ROC itself was not a participant in the San Francisco Peace Conference due to the resumption of the Chinese Civil War after 1945, this treaty largely corresponds to that of San Francisco in respect to the issue of Taiwan. In 1972, Japan unilaterally terminated this treaty after it established diplomatic relations with the PRC government.
Тікелей сілтемелер
Тайбэй келісімінің 2 және 5-баптары Сан-Франциско бейбіт шартына (СФБШ), сондай-ақ Жапон бейбіт шарты деп те аталатынына тікелей сілтеме жасайды. Бұл шартқа 1951 және 1952 жылдары көптеген одақтас мемлекеттер мен Жапония үкіметі қол қойып, ратификациялаған. 2-бапта Жапония Тайвань аралы, Пескадор, Спратли және Парасель аралдарына қатысты барлық құқықтардан, титулдардан және талаптардан бас тартқан СФБШ шарттарын бекітеді. Тайбэй келісімінің 1b хаттамасында ҚХР СФБШ-ның 14а1 бабының артықшылығынан бас тартты, яғни соғыс салдарынан келтірілген зиянды жою жұмыстарына жапон халқының еңбек етуінен. 1c хаттамасында СФБШ-ның 11 және 18-баптары Тайбэй келісімінің 11-бабының қолданылу аясынан тыс қалды.
Күндері
Сан-Франциско бейбітшілік шарты 1951 жылдың 8 қыркүйегінде қол қойылды және 1952 жылдың 28 сәуірінде ратификацияланды, сол күні Тайбэй шарты да қол қойылды. Екінші шарт 1952 жылдың 5 тамызында Токио мен Тайбэй арасында ратификация құжаттары алмасылған кезде күшіне енді. Британдық шенеуніктер Сан-Франциско бейбітшілік шарты арқылы Тайваньның егемендігі Қытайға берілгенін мойындамады; американдық шенеуніктер екі шарттың екеуінде де мұндай беруді мойындамады.
Тайваньның ҚХР-ға қатысты саяси мәртебесі
Шарттың 10-бабында "осы Шарттың мақсаттары үшін Қытай Республикасының азаматтары деп Тайвань (Формоса) мен Пэнгу (Пескадорес) тұрғындары мен бұрынғы тұрғындары және олардың ұрпақтары саналады, егер олар Қытай Республикасының Тайвань (Формоса) мен Пэнгу (Пескадорес) аумағында қолданылатын немесе болашақта қолданылуы мүмкін заңдар мен ережелерге сәйкес Қытай азаматтығына ие болса" делінген. Тәуелсіздік үшін күресетін Дүниежүзілік Біріккен Формозандар ұйымының (WUFI) төрағасы Нг Чьятонг 10-баптың тайваньдықтардың қытай азаматтығын анықтайтын норма емес, тек ыңғайлылық үшін тайваньдықтарды ҚХР азаматтары ретінде қарау туралы келісім екенін айтты. Әйтпесе, Тайвань тұрғындары, бұрын жапон азаматтары болғандықтан, Жапонияға бара алмас еді. Ол сондай-ақ Тайбэй келісімінде тайваньдықтарды "қытай азаматтары" деп атамай, "тұрғындар" терминін қолдануды жөн көретінін мәлімдеді. Тәуелсіздік жақтастары Қытай Республикасының Ұлттық заңының алғаш рет 1929 жылдың ақпанында қабылданғанын, сол кезде Тайваньның заң жүзінде Жапонияның құрамында болғанын атап көрсетеді. Ұлттық заң 2000 жылдың ақпанында қайта қарастырылды, бірақ тайваньдықтарды ҚХР азаматтары ретінде жаппай натурализациялауға қатысты ешқандай норма болған жоқ. Олар сондай-ақ Сан-Франциско және Тайбэй келісімдері Тайваньның егемендігін Жапониядан Қытайға беруді қарастырмайтынын көрсетті. Екеуінде де Жапонияның егемендік талаптарынан бас тарту қарастырылған, бірақ Қытайға беру механизмі жоқ. Қытайдың Шимоносеки шартын бірнеше рет жойлағаны туралы ресми мәлімдеме жасағанын ескеретін болсақ, Тайваньқа қатысты Қытайдың егемендігі ешқашан дауға түспегенін жақтаушылар айтады. Сонымен қатар, Жапония мен ҚХР Тайбэй келісімі арқылы "Жапония мен Қытай арасында 1941 жылдың 9 желтоқсанына дейін жасалған барлық келісімдер, конвенциялар мен келісімдер соғыстың салдарынан күшін жойды" деп мойындады. Осыған байланысты, 1929 жылдың ақпанында қабылданған ҚХР азаматтығы туралы заң Тайвань тұрғындарына қолданылған және 2000 жылғы ақпандағы түзетулерде азаматтық мәселелерді қарастыру қажеттілігі болмады. Ал Лунь Чу Чен мен В. М. Рейсман 1972 жылы Йель заң журналында жариялаған мақаласында Тайвань аумағына құқық Шимоносеки шарты кезінде немесе оның салдарынан Жапонияға тиесілі болғанын дәлелдеді, себебі Шарттың мәтіні оны анық көрсетеді. Мұндай құқық, егер ол құқық болса, екіжақты шарттық қатынас емес, халықаралық құқықтағы нақты қатынасқа айналады. Шарт меншік құқығын берудің бір жолы болғанымен, меншік құқығы шарттық қатынас емес. Сондықтан, ол бір тарапқа тиесілі болғаннан кейін, шартқа қатысушы тарап оны жоюға құқылы емес. 2004 жылы Fordham International Law Journal журналында жариялаған мақаласында Y. Frank Chiang бұл аргументті кеңейтіп, аумақтық шартты жоюға негіз болатын халықаралық құқық принциптері жоқ екенін мәлімдеді, тіпті ол "тең емес" деп танылса немесе шарттың екінші тарабынан "агрессия" болса да. Біріккен Ұлттар Ұйымының Шарттар жинағының 138-томына сәйкес, Жапонияның өкілетті өкілі Исао Кавада "Бұл Шарт (Бейбітшілік шарты) Қытай Республикасына қатысты, қазіргі уақытта немесе болашақта оның үкіметі бақылауындағы барлық аумақтарға қолданылады" деп мойындады, оған Тайвань (Формоса) және Пэнгу (Пескадорес) кірді. Бұл мәлімдеме 1-нөмірлі алмасу қағазы арқылы жасалды. 1-нөмірлі алмасу қағазының әсеріне қатысты, 1964 жылы Жапонияның Сыртқы істер министрі Масаёши Охира Кеңесшілер палатасында былай деді: "Бұл алмасу қағазының Қытай Республикасының аумақтық егемендігімен ешқандай қатысы жоқ. Бұл ереженің күші Қытай Республикасының осы аумақтардағы нақты басқаруына байланысты және оның үкіметінің осы аумақтардағы егемендікке ие екенін білдірмейді. Біз мұндай мағынаны анық көрсету үшін "бақылау" деген сөзді қолдандық".
Жапондықтардың кейінгі көзқарасы
1972 жылғы 29 қыркүйекте Жапония мен Қытай Халық Республикасы Жапония-Қытай бірлескен коммюникесі арқылы ресми дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. 1980 жылы азаматтыққа қатысты бір істі қарағанда Токио жоғары соты өз шешімінде, осы келісімнің маңызы жойылып, бірлескен коммюнике нәтижесінде күшін жоғалтатынын жазды. Жапон заңгерлері Тайбэй келісімшарты мен одан кейінгі Қытай-Жапония бірлескен коммюникесі Қытай азаматтарының жапон үкіметінен немесе Жапониядағы компаниялардан соғыс оқу ақысын талап ету құқығын жойғанын айтты. Жапон қоғамының бір бөлігі құрбандарды қолдап тұрғанына қарамастан, мұндай сот процестерінің көбі сәтсіз аяқталды. Ал Пекин 1995 жылы бірлескен коммюникеде тек Қытай үкіметінің, бірақ жеке тұлғалардың емес, өтемақы талаптарынан бас тартқанын мәлімдеді. Жапон ұлтшылдығына, тарихи деректерді бұрмалауға және Тайвань үстінен Қытайдың егемендігіне қарсы тұру мақсатымен жеке репарация талаптарына қолдау көрсету үшін оларға күшейтілген қысым түсуі мүмкін.