Кіріспе
Карл Эдвард Сандерс аға (15 мамыр 1925 – 16 қараша 2014) – американдық адвокат және саясаткер, 1963 жылдан 1967 жылға дейін Джорджия штатының 74-ші губернаторы қызметін атқарған.
Carl Edward Sanders Sr. (May 15, 1925 – November 16, 2014) was an American attorney and politician who served as the 74th governor of Georgia from 1963 to 1967.
Ерте өмір және білім
Карл Сандерс 1925 жылдың 15 мамырында АҚШ-тың Джорджия штатындағы Аугуста қаласында орта таптық отбасында дүниеге келді. Кейін ол "өте бақытты және қауіпсіз балалық шағымды өткергенімді" айтты. Ол Ричмонд округі академиясына оқуға түсті, онда оқуда жақсы нәтижелер көрсетті және мектептік футбол командасында ойнады. Ол АҚШ Әскери академиясына балама түсуші ретінде қабылданды, бірақ негізгі түсуші орынды иеленген кезде Сандерс футбол бойынша стипендияны қабылдап, 1942 жылы Джорджия университетіне оқуға түсті. Ол бірінші курс студенттері арасында сол қолмен ойнайтын футболшы болды. Сандерс университетте оқып жүргенде АҚШ Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысты, ал 1943 жылы ол оқуын тоқтатты және АҚШ Әскери-әуе күштеріне қосылды. Ол лейтенант шындығына жетіп, B-17 Flying Fortress ұшағын басқарды. Ол өзінің бомбалаушы ұшағын "Джорджия Персигі" деп атады, бірақ оны шетелге жіберген жоқ. Оның көптеген қолдаушылары қалалық аймақтардан болды. Кейін ол жалпы сайлауда жеңіске жетті. Қызметке кіріскен кезде 37 жаста болған ол, сол кездегі елдегі ең жас губернатор еді.
Атқарушылық іс-шаралар
Сандерс қылмыстық-атқару жүйесіндегі реформаларды, психикалық денсаулық сақтауды, мемлекеттік қызметті, автомобиль жолдары департаментін, ауыл шаруашылығы департаментін және білім беру департаментін басқаратын Үкіметтің тиімділігі мен жақсаруы жөніндегі Губернатор комиссиясын тағайындады. Сандерс салықтық консерватор болды. Оның бюджеттік назарының басым бөлігі мемлекеттік білім беруге бағытталды. Оның 1963 жылғы Бас Ассамблеяға ұсынған бюджеті білім беруге жұмсалатын шығыстардың 56 пайызын құрады. Губернатордың өтініші бойынша, заң шығарушы орган 25 мүшеден тұратын Губернатордың білім беруді жақсарту жөніндегі комиссиясын құрды. Бұл комиссияға Реконструкция дәуірінен бері штаттық комиссияға тағайындалған алғашқы афроамерикалықтар кірді. Комиссияның ұсынымдарымен қаруланған ол келесі жылы Грузияның білім беру жүйесі "қазіргі заманғы дағдарыс" екенін мәлімдеді және мектептерді жақсарту үшін салықтарды 30 миллион долларға арттыруды ұсынды. Бұл ұсынысқа спирттік ішімдіктерге литріне 50 цент, сыраға бір ілмекке 12 цент, корпоративтік табыс салығына 1 проценттік үстеме қосу және жалпы сату салығын жинау бойынша делдалдық комиссияны жою кірді. Ол сондай-ақ, Мемлекеттік білім беру кеңесіне ең төменгі стандарттарды белгілеуге және жаңа білім беру мекемелерін салу үшін 100 миллион долларлық облигациялар шығаруға өкілеттік беруді сұрады. Бас Ассамблея оның ұсыныстарын минимал өзгерістермен қабылдады. Оның қызмет ету кезеңінде мектеп мұғалімдері мен университет оқытушыларының жалақысы көтерілді, 10 000-нан астам жаңа мұғалімдер жұмысқа қабылданды, рекордтық санда жаңа мектептер салынды, жаңа колледждер мен кәсіптік училищалар құрылды және Губернатордың ғылыми дарынды балаларға арналған бағдарламасы іске қосылды. Сандерс заң шығарушылардан ауылдық аймақтарға индустрияны тарту үшін әуежай құрылысына қаражат бөлуді сұрады. Нәтижесінде 1965-1966 жылдары Грузияда 33 жаңа қоғамдық әуежай ашылды. Оның биліктегі кезеңінде Грузия экономикасы жақсы дамыды және ол қызметтен кеткен кезде мемлекеттік бюджетте артық қаражат болды. Губернатор болып қызмет еткенде, Сандерс 1963 жылы Бас Ассамблеяның жаңа штат конституциясын әзірлеу әрекетін қолдады. АҚШ округтік соты конституцияны жасаған заң шығарушылар дұрыс бөлінбеген округтерден болғандықтан, олардың жұмысы жарамсыз деп шешіп, ұсынылған құжатты референдумға салуға кедергі келтірді. Сандерс бұл шешімге қатты наразы болды. Бұл шешім кейіннен АҚШ Жоғарғы Соты тарапынан қайтарылып алынды, бірақ сол кезде конституцияны қайта қарауға жеткілікті саяси ерік болмады. 1964 жылдың 17 ақпанында Жоғарғы Сот Wesberry v. Sanders ісі бойынша Грузияның "бір адам – бір дауыс" принципіне сәйкес конгресс округтерін қайта құруы керек деп шешті. Бас Ассамблеяның сессиясы аяқталуға төрт күн қалғанда ғана жауап беруге мүмкіндік болды, бірақ Сандерс округтерді қайта құруға шақырды. Заң шығарушылар бұл процесте қиындыққа тап болды және оның өзінің фракция жетекшісі реформаларды сәтсіздікке ұшыратқаннан кейін, Сандерс 21 ақпанда палатаға жұмысты жалғастыруға шақырды. Кейбір заң шығарушылардың наразылығына қарамастан, түзетілген округтік жоспар ақырында қабылданды.
Саяси істер
Сайлауда жеңіске жеткеннен кейін Сандерс АҚШ президенті Джон Кеннедиге барды. Ол президент әкімшілігін қолдады және өзінің «Жаңа шекара» риторикасын пайдаланды. 1964 жылы Сандерс 1964 жылғы Демократиялық ұлттық конвенцияда Грузияны өкілдік еткен екі нәсілді делегацияны тағайындады, бұл делегацияға қара нәсілді адамдар алғаш рет енді. Сандерс: «Бұл әлеуметтік клуб емес. Бұл таза саяси ұйым, әрбір сайлаушы өкілдік етілуі керек деген фактіге негізделген» деді. Сол кезде қолданыста болған мерзімге шектеу заңына сәйкес, Сандерс 1966 жылы қайта сайлануға құқылы болмады. Сол жылығы жалпы сайлау кампаниясында ол демократтардан ұсынылған Лестер Мэддокс кандидатурасын қолдады, олар көп мәселеде келіспесе де. 1966 жылғы 15 қазанда Макон қаласында өткен Демократиялық штаты конвенциясында Сандерс делегаттарға: «Адам өз еліне, отбасына, Құдайына және саяси партиясына адал болуы керек – және мұны ешқашан ұмытпаңыздар» деді. Сөйлесінде Сандерс Мэддоксқа қарсылас, АҚШ өкілі Говард Каллавейді «Ричард Никсонның мақтандығына, Рональд Рейганның күресудің орнына жағдайға бейімделу қабілетіне және Маккинли, Хардинг және Кулиджге тән адамдардың қажеттіліктеріне немқұрайлы қарауына» теңеді. Каллавей Сандерсті штаттық бюджеттің артығын тиімсіз басқарғаны үшін сынады, бұл позиция республикашылдардың Мэддоксқа қарсы дауыс беретін орташа сайлаушылар арасында беделін түсірді. Каллавей халықтың көпшілігінен Мэддокс алда болды, бірақ көпшілік дауысқа ие бола алмады, ал Демократиялық партия бақылауындағы Джорджияның Бас Ассамблеясы Мэддоксқа губернаторлық қызметке жол ашты. Сандерстің орнын 1967 жылғы 10 қаңтарда Мэддокс басты.
1970 жылғы губернаторлық науқаны
Сандерс өзінің танымалдылығының шыңында биліктен кетіп, президент Джонсонның федералды үкіметтегі бірнеше лауазымдарына жасаған ұсыныстарын қабылдамады. Оның орнына, 1970 жылы губернаторлыққа өткізілген сайлауда сәтсіздікке ұшырады. Демократиялық партияның алғашқы сайлауында Джимми Картер, бұрынғы штат сенаторы, және Шевен Бауэрс Кинг, қара нәсілді адвокат тағы екі үміткер болды. Сандерс бастапқыда көптеген саяси сарапшылардың пікірінше, жеңіске ең жақын кандидат ретінде қарастырылды. Картердің тапсырмасымен жүргізілген алғашқы сауалнамалар грузин халқының көпшілігінің Сандерстің бұрынғы губернаторлық мерзіміне оңтайлы баға бергенін көрсетті. Картер өзінің сайлауалды командасына қарсыласын демократияға қарсы, "жаңа бай", "Атлантаға бағытталған", тым либералды және Джордж Уоллеске жаулы ретінде көрсетуді тапсырды. Картер өзін "қатарлы адамға" және жұмысшы табына жақын деп көрсетуге тырысты, ал Сандерсті шындықтан алыс, "манжетті Карл" деп атады. Ол сондай-ақ Сандерс билікте болған кезінде өзін байытқанын негізсіз айтты. Сандерс "Карл Сандерс қайтадан губернатор болуға тиіс" деген ұранмен сайлауға түсті, бұл кейбір сайлаушыларға мақтанға жарамсыздық сезімін тудырды. Одан әрі, телеарнадағы жарнамаларында ол жүгіріп, қайықпен және ұшақпен табысқа жеткен адам ретінде көрсетілсе, Картердің жарнамаларында оның шаруашылық тәжірибесіне назар аударылып, Сандерс "ірі капиталдың" үміткері екені айтылды. Картердің сайлау штабы Сандерстің суретін жариялады, онда ол Атланта Хоукс баскетбол командасының қара терілі ойыншысы жеңіске жеткендігіне қуанып, шампан шашып тұрғанда суға батқан. Бұл сурет Сандерс туралы бірнеше жағымсыз хабарды жеткізді, оның ішінде оның байлығы, алкогольге байланысы (айқын теетotalдық ауылдық аймақтарда ұнамайтын) және қара нәсілді адаммен жеке байланысы. Картердің штабы сондай-ақ Сандерстің қара нәсілді заң шығарушы Джулиан Бондтың (екеуі бір-бірін ұнатпаған) жақтасы ретінде сипаттаған, азаматтық құқықтар қозғалысының белсендісі Мартин Лютер Кингтің жерлеу рәсіміне қатысқанын атап өткен және оның Уоллеске штатқа ресми сапар жасауға рұқсат бермегені үшін сынаған анонимді "фактілер парақтарын" жариялады. Сонымен қатар, олар Сандерстің қара нәсілді қауымдастыққа берген уәделерін орындамағанын айтып, олардан қолдау алу үшін "Қара нәсілділерді қамқорлық комитетін" құрды. Картердің сайлауалды үгіт жетекшісі олардың күш-жігерін "негрлік науқан" деп сипаттады. 9 қыркүйектегі демократиялық партияның алғашқы сайлауында Картер 388 280 дауыспен жеңіске жетті, ал Сандерс 301 179 дауыспен екінші орынды иеленді, олардың көпшілігі қара нәсілділер мен қала тұрғындарынан болды. Ешбір үміткер абсолютті көпшілік дауысқа ие болмағандықтан, сайлау екінші турға өтті, сонда Сандерс Картерге қарсы шабуылдар сериясын бастады. Алғашқы сайлаудан кейін өткен баспасөз конференциясында ол Картерді "күлімсіреген жекінші" және қатаң либерал деп атады. Картер онымен пікірсайысқа келіспегенде, Сандерс бос орындықпен теледебат өткізді, бірақ қарсыласы бұл оқиғаны елеусіз қалдырып, "кейбіреулер орындықтың алда екенін айтты" деп әжуалады. Картер сегрегациялық баспагер Рой В. Харристің қолдауын алғаннан кейін, Сандерстің штабы Картердің Харриспен бір төсекке жатқан суретін салған памфлет жасады. Сандерстің қызметкерлері Картердің фермасындағы қираған тұрғын үйлердің суретін көрсеткен тағы бір памфлет жасады, оның астында "Бұл адамдар үшін біреу сөйлемеуі керек пе?" деген сөздер жазылған. Картер бұл әдебиеттерді жала жапқандық деп айыптады және оларды таратуға қарсы ескерту жасады. Науқанның соңғы күндері Сандерстің ұйымы штаттың шалқарына кітапшаларды тарату үшін қарсаңды күш-жігер жұмсады. Көптегендері Картердің жақтастары тарапынан Сандерстің науқаны ретінде танылып, жойылды. Екінші турда Картер дауыс берудің 60 пайызымен жеңіске жетті. Сандерс қара нәсілділердің 93 пайызының дауысын және бұрынғы жақтастарының қолдауын алды, бірақ Картер ауылдық аймақтарда үлкен басымдықпен жеңіске жетті. Ол қолданған тактикасы үшін өзін кінәлі сезінді және жеңіске жеткеннен кейін Сандерске телефон соғып, оның беделіне шабуыл жасағаны үшін кешірім сұрады. Картер кейіннен жалпы сайлауда жеңіске жетті және 1976 жылы АҚШ президенті болып сайланды. Сандерс 1970 жылғы сайлау науқанына қатысты ашулы болды және кейін Картер туралы былай деді: "Ол бұл сайлаудан мақтан тұтпайды, және одан мақтан тұтуға болмайды".
Кейінгі өмір және өлім
1967 жылы Сандерс басқа бірнеше заңгермен бірлесіп Troutman, Sanders, Lockerman & Ashmore фирмасын құрды. 1970 жылғы губернаторлық сайлауда жеңілгеннен кейін ол фирмаға қайта назар аударды, ол 1992 жылы Troutman Sanders деп аталды және Georgia Power және Southern Company компанияларын клиенттер ретінде тартты. 1973 жылы ол First Georgia Bank банкінің төрағасы болды. Ол заң фирмасының төрағасы болып отыз жыл қызмет етті, ал 2006 жылы құрметті төрағасы аталды. Ол қайтыс болған кезде Troutman Sanders фирмасында 600-ге жуық заңгер жұмыс істеді. 2000 жылы Атланта қаласының Бакхед ауданында Карл Э. Сандерс атындағы отбасылық YMCA ашылды, оның құрылысына Гай Миллнер Сандерстің құрметіне қаржылай көмек көрсетті.