Кіріспе

Джон Нейтан Дил (John Nathan Deal, 1942 жылғы 25 тамызда туған) – американдық саясаткер және бұрынғы заңгер, 2011 жылдан 2019 жылға дейін Джорджия штатының 82-ші губернаторы болған. Республикалық партия өкілі, ол бұрын АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі болып қызмет еткен. Дил 1981 жылдан 1993 жылға дейін Джорджия штатының сенатында қызмет етті, соңғы екі жылы сенаттың уақытша төрағасы болды. 2010 жылы губернаторлыққа кандидат болған кезде республикалық праймеризде көптеген үміткерлермен бақ сынасты, нәтижесінде, аса тартысты сайлауда бұрынғы Джорджия штатының мемлекеттік хатшысы Карен Хенделмен күш сынасып, 2500 дауысқа жуық айырмашылықпен жеңіске жетті. Бас сайлауда Дил демократтық үміткер, бұрынғы губернатор Рой Барнсты жеңіп, 2011 жылы мерзімі біткен Сонни Пердуден алмастырды. 2014 жылы ол демократ Джейсон Картерге қарсы өткен губернаторлық сайлауда жеңіске жетті. Дил 2014 жылы "Қаруды қауіпсіз тасымалдау туралы" заңға қол қойып, көпке танылды, бұл заң сыншылар тарапынан "Қаруды әр жерге алып жүруге рұқсат" деп аталды. Бұл заң рұқсаты бар азаматтарға көпшілік орындарға, соның ішінде шіркеулерге, мектеп аймақтарына, мемлекеттік ғимараттарға және әуежайлардың белгілі бір бөліктеріне жасырын қару алып жүруге мүмкіндік берді. 2018 жылы ол мерзімі бітіп, оның орнына Мемлекеттік хатшы Брайан Кемп келді.

Ерте өмір және мансап

Дил 1942 жылы 25 тамызда Миллен қаласында дүниеге келді және Джорджия штатының Сандерсвилл қаласындағы фермада өсті. Оның ата-анасы Мэри (құрмет аты Маллард) және Ноа Джордан Дил мұғалімдер болған. Ол Мейкондағы Мерсер университетінде бакалавр және заңгерлік дәрежелерін үздік бітірді. 1966 жылы заң ғылымдарының докторы дәрежесін алғаннан кейін, ол АҚШ армиясына қосылып, капитан шеніне жетті. Дил 23 жыл жеке заңгерлік тәжірибемен айналысты. Ол сонымен қатар қылмыстық істер бойынша прокурор, Холл округінің жасөсперімдер сотының судьясы және Солтүстік-Шығыс сот округінің жоғары сотының судьясы қызметтерін атқарды. 1980 жылы ол Джорджия штатының сенатына демократ ретінде сайланды. 1990 жылы қарашада партиясы оны президент протемпора, палатадағы екінші ең жоғары лауазымға сайлады. Демократ Джейн Хеммер оның орнын Сенатта басты, бірақ екі жылдан кейін республикашыл Кейси Кейджлге жеңілді.

Сайлаулар

Дил алғаш рет 1992 жылғы қарашада Демократтар партиясынан Конгресске сайланды, бұрынғы сегіз мерзімдік өкіл Эд Дженкинстің орнын басты. Ол 1994 жылы Демократтар партиясынан қайта сайланды. Алайда, 1995 жылдың 11 сәуірінде, республикашылар АҚШ Өкілдер палатасын 40 жылдан бері алғаш рет бақылауға алғаннан кейін, Дил республикашыл партияға қосылды, оған спикер Ньют Гингрич жетекшілік етті, ол да грузин еді. Кейін Гингрич Дилдің республикашыл болуын Америкамен жасалған келісімде көріп қалғандары ұнағандықтан болды деді. Дил 1996 жылғы жалпы сайлауда республикашыл ретінде алғаш рет жеңіске жетті, тіпті Дженкинс өзінің демократтық қарсыласын, адвокат және штаттық өкіл Маккракен "Кен" Постонды қолдады, ол конгресс округінің солтүстік-батыс бөлігін ұсынып келді. Бұл округта Реконструкция кезеңінен бері толық мерзімге республикашыл сайланудың алғашқы жағдайы болды. Бүгінгі күнге дейін Постон осы округте 30 проценттен астам дауыс жинаған соңғы демократ. Дил 1998, 2002 және 2004 жылдары қайта сайлануға қарсылықсыз өтті және 2000 жылы жеткіліксіз қаржыланған демократтық үміткерді жеңді. Оның округі 2003 жылы 10-шы округ ретінде қайта нөмірленді, бірақ 2006 жылы орталық онжылдық аудандастырудан кейін қайтадан 9-шы округ болды. 2006 жылғы қарашада Дил 77%–23% есебімен қайта сайланды. Оның демократтық қарсыласы – бұрынғы бастауыш сынып мұғалімі, кейін жүк көлігі жүргізушісі болған Джон Брэдбери еді. Оның округі, бұрыннан республикашыл болған, орталық онжылдық аудандастырудан кейін Атланта маңына итерілгеннен кейін одан да республикашыл болды.

Қызмет мерзімі

Дилдің дауыс беру көрсеткіштері алғашқы мерзімінде салыстырмалы түрде орташа болды, ол Америка консервативтік одағынан (ACU) 60-шы шамасында баға алды. Партияны ауыстырғаннан кейін ол қатаң түрде оңға жылжыды және Билл Клинтонға қарсы импичменттің барлық төрт бапқа да дауыс берді. 1996 жылдан бастап ACU-дан 90 және одан жоғары баға алды. Конгрестегі 17 жылында Дил Энергетика және сауда комитетінің Денсаулық сақтау кіші комитетінің төрағасы болды, онда ол әлеуметтік жәрдемақы реформасы және денсаулық сақтау саясаты бойынша танымал сарапшыға айналды. Дил H. R. 698 заң жобасын ұсынды, ол АҚШ-тағы құжаттары жоқ иммигранттардың туғаннан азаматтығын жоятын «Азаматтық реформа туралы» заң. 14-ші түзету «АҚШ-та туған немесе натурализацияланған және оның құзыретіне бағынған барлық адамдар АҚШ азаматтары болып табылады» деп басталады. Дилдің пікірінше, құжаттары жоқ иммигранттар (және олардың балалары) АҚШ құзыретіне бағынбайды.

Recovery Services, Inc. дау-дамай

Конгресс этикасы кеңсесі 2010 жылдың 30 наурызында есеп жариялады, онда Дил өзінің кеңсе қызметкерлерін Джорджия штатының көлік құралдарын тексеру бағдарламасын жалғастыру үшін қысым көрсетуге пайдаланған сияқты, бұл оның отбасының автокөліктерді иелену бизнесіне жылына жүздеген мың доллар табыс әкелген. Дил: "Мен ешқандай бұзық іс жасаған жоқпын және бұл менің қоғамдық қызметтегі репутациямды түсірмейді" деді. Конгресс этикасы жөніндегі кеңсесі (OCE) 2010 жылғы 30 наурызда тергеу есебін (№ 09 1022) жариялады. Есепте былай делінген:

Өкіл Нейтан Дил және оның серіктесі Recovery Services, Inc. a/k/a Gainesville Salvage & Disposal ("GSD") компаниясына, ол Джорджия штатының Гейнсвилл қаласында орналасқан, иелік етеді. OCE өкіл Дилдің штаттық көлік құралдарын тексеру бағдарламасына енгізілуі мүмкін өзгерістер туралы талқылауларға араласу ниетіне қатысты пікір білдірмейді. OCE тексеру кезінде ұсынылған фактілерді қарастырады және өкіл Дилдің GSD-ден түскен табысы 2006 жылдан бері федералды табыс салығы бойынша жұмыс табысы ретінде қате көрсетілгені туралы пікір білдірмейді. Жоғарыда аталған себептердің барлығын ескере отырып, OCE кеңесі Ресми мінез-құлық стандарттары жөніндегі комитетке одан әрі тексеру жүргізуді ұсынады.

Конгресстен кету

2010 жылдың 1 наурызында, этикалық есептің ресми жариялануына 29 күн қалғанда, Дил өзінің мандатын тастады, бұл оны Конгресс этика жөніндегі кеңсесінің қарауынан шығарды. Бұл кейбір адамдарға тым үлкен сәйкестік сияқты көрінсе де, Дил қолдаушыларына арналған сөйлеуінде, отставкаға кетуінің себебі губернаторлық науқанына "толыққанды күшін жұмсау" үшін екенін айтты. Джорджияға губернаторлыққа үміткер болу үшін оралғанға дейін Дил пациенттерді қорғау және медициналық көмекті қолжетімді ету туралы заңға, сондай-ақ "Обамакеар" деп белгілі заңға қарсы соңғы конгресс дауысын берді.

2011 жылғы этикалық тергеу

2011 жылы Джорджия үкіметінің ашықтығы және сайлауалды қаржы комиссиясының атқарушы хатшысы Стейси Калберман және атқарушы хатшының орынбасары Шериллин Стрейкер 2010 жылғы губернаторлық сайыста Дилдің сайлауалды қаржысына қатысты этикалық тергеуді бастады. Шағымға сәйкес, Дил конгресс мүшесі болған кезінде федералдық этикалық тергеуден туындаған заңдық шығыстарды төлеу үшін мемлекеттік сайлауалды қаражатты пайдаланған, губернаторлық кампаниясының 135 000 долларлық ұшақтарды жалға алуынан жеке пайда тапқан, сондай-ақ заңмен белгіленген шектен тыс сайлауалды үлестерді қабылдаған. Кампания сонымен қатар Дилдің енесі мен Дилдің бас штаб директоры Крис Райлидің әкесіне тиесілі консалтингтік компанияларға барлығы 135 000 доллар төлеген. Калберман мен Стрейкер Дилге, оның бас штаб директорына және іске қатысы бар басқа да адамдарға сотқа шақыру қағаздарын табыс етуге дайындалып жатқанда, Калберманның жалақысы 35 000 долларға төмендетілді, ал Стрейкер лауазымынан босатылды. Ұзақ өтпей Калберман отставкаға кетуге мәжбүр болды және оның орнына губернатор кеңсесі тартқан Холли ЛаБердж келді. 2012 жылдың 23 шілдесінде этика комиссиясы Дилді ірі этикалық бұзушылықтардан ақтап берді, бірақ оның жеке қаржылық және сайлауалды қаржы есептерінде «техникалық кемшіліктер» болғанын анықтады. 2012 жылдың шілдесінде Дил сайлауалды қаржыландыру және ақпарат ашу ережелерін бұзғаны үшін 3 350 доллар әкімшілік төлем төлеуге келісті. Дилді ірі этикалық бұзушылықтардан ақтап берген этика комиссиясының төрағасы Холли ЛаБердж 2014 жылдың шілдесінде Дилдің адвокаты Райан Тиг өзіне: «Бұл істерді сотқа беру агенттіктің ең жақсы мүддесіне де, саяси мүддесіне де қатыспайды» дегенін мәлімдеді. Дил «осы сияқты ешқандай хабарласу туралы білмейтінін» айтты.

2010 жылғы губернаторлық сайлау

2010 жылы республикалық губернатор Сонни Пердудің өкілеттігі шектелді. Республикалық партияның алғашқы сайлауына жеті кандидат тіркелді. Шілдеде өткен алғашқы республикалық сайлауда ешбір кандидат 50% шегіне жетіп, сайлауды бірден жеңіп алу мүмкіндігіне ие болмады. Грузия штатының хатшысы Карен Хендел 34% дауыс алып, бірінші орынға ие болды, бұл оған екінші турға қатысуға мүмкіндік берді. Екінші орынды 23% дауыс жинаған Дил алды, ол да екінші турға қатысты. Үміткерлердің арасында мемлекеттік сенатор Эрик Джонсон (20%), сақтандыру комиссары Джон Оксендин (16%), мемлекеттік сенатор Джефф Чепмен (3%), кәсіпкер Рей Макберри (3%) және кәсіпкер Отис Путнам (0%) сайлауға қатыса алмады. Дил штаттың солтүстік бөлігінде ең жақсы нәтиже көрсетті, ол сол жерде тұрады және Конгресте өкілдік етеді. Алайда, ол штаттың оңтүстік бөлігіндегі кейбір округтерде де жеңіске жетті, мысалы, Кэндлер (30%) және Тифт (24%). Ол Холл (64%), Дейд (56%), Уокер (56%), Уайт (53%) және Стивенс (53%) округтерінде көпшілік дауыспен жеңіске жетті, оның ішінде өз үйі Холл округінде де. Хендел мен Дил арасындағы екінші тур сайлауы өте бәсекелестікке толы болды. Оны бұрынғы палата спикері Ньют Гингрич, АҚШ өкілі Джек Кингстон және Арканзас штатының бұрынғы губернаторы Майк Хакаби қолдады. Хенделді Аризона губернаторы Ян Брюэр және бұрынғы Аляска губернаторы Сара Пэйлин қолдады. 10 тамызда Дил Хенделді 50,2% - 49,8% есебімен жеңді, бұл айырмашылық бар болғаны 2519 дауысқа тең болды. Хендел штаттың батыс және шығыс шекараларында, сондай-ақ Атланта маңындағы округтерде жақсы көрсеткіштер көрсетті. Ол халық тығыздығы жоғары Фултон округінде 71% дауыспен жеңіске жетті, бұл штаттағы ең жақсы нәтижесі болды, одан кейін Гласкок (70%) және Берк (70%) округтері келді. Дилдің ең жақсы екі округі Талияферро (80%) және Холл (79%) болды. Бас сайлауда Дил бұрынғы губернатор және штаттық сенатор Рой Барнс (Демократ) және Джон Мондс (Либертариан)пен бақ сынасты. Барнс 1998 жылы 52% дауыспен губернаторлық сайлауда жеңіске жеткен, ал 2002 жылы сенатор Сонни Пердуге 51% - 46% есебімен жеңіліс тапқан болатын. Перду Реконструкциядан кейінгі Грузияның алғашқы республикалық губернаторы болды. Барнс әрқашан орталық саясатты ұстанатын саясаткер ретінде танылған. Сайлауда жеңілгеннен кейін ол сегіз жыл бойы заңгерлікпен айналысып, содан кейін саяси мансабына қайта оралды. Дил Барнсты президент Барак Обамамен байланыстыруға тырысты. Барнс: "Егер сіз айтылып жатқандарды тыңдасаңыз, бұл АҚШ президенті сайлауы деп ойлар едіңіз" деді. Барнс сондай-ақ Обамадан алыстауға тырысып, оның денсаулық сақтау заңы "мен өмір бойында көрген саяси басшылықтың ең ірі сәтсіздігі" екенін айтты. 3 қарашада Дил Барнсты 53% - 43% есебімен жеңді.

2014 жылғы губернаторлық сайлау

Дил 2014 жылы қайта сайлануға түсті. Ол екі бастапқы қарсыласын жеңіп, жалпы сайлауда демократ аймақтық сенаторы Джейсон Картерді 53 пайыз дауыспен, Картердің 45 пайызына қарсы жеңді.

Сауықтыру

Дил губернатор лауазымына 2011 жылдың 10 қаңтарында, 2011 жылдың екінші дүйсенбісінде кірісті. Оның екінші ісқақыры 2015 жылдың 12 қаңтарында өтті.

Жоғарғы соттың кеңейтілуі

Губернатор ретінде Дил Жоғарғы сотты кеңейтіп, сотқа тағы екі судья қосты.

Иммиграция

2011 жылы кеңсесі алдындағы наразылықтар мен бойкоттар туралы ескертулерге қарамастан, Дил Джорджия штатының HB 87 заңына қол қойды. Бұл заң заңсыз көші-қонға қатысты штаттың өкілеттіктерін күшейтті, сондай-ақ көптеген жұмыс берушілерді жаңадан жұмысқа алынған қызметкерлерінің құжаттарын тексеріп, олардың заңсыз көшіп келгендер екенін анықтауға міндеттеді.

Қылмыстық сот реформасы

2011 жылы Грузия қылмыстық әділет жүйесінде дағдарысқа тап болды. Түрмедегі тұтқындар саны соңғы екі онжылдықта екі есеге өсіп, 56 мыңға жетті, сонымен қатар мемлекеттік түзету бюджеті де артты. Ересектер арасында рецидив көрсеткіші 30 пайыз, ал жасөспірімдер арасында 65 пайызды құрады. Жағдайға жауап ретінде Дил Грузияның қылмыстық әділет жүйесін реформалау кеңесін құрды. Кеңес штаттың қолданыстағы жүйесін жан-жақты қарастыруға, басымдықтарды анықтауға және реформалар бойынша ұсыныстар беруге міндеттелді. Бұл бағыттарға жауапкершілік соттарын қаржыландыру мен қолдауды күшейту, жасөспірімдер әділет жүйесін қайта құру және тұтқындарды қоғамға қайта бейімдеу бағдарламаларын іске қосу кірді. Кеңестің жұмысы нәтижесінде екіпартиялық заң қабылданды, бұл Грузияға 5 жыл ішінде 5000 қосымша түрме орындығының қажеттілігін болдырмады және салық төлеушілерге кем дегенде 264 миллион доллар үнемдеді. 2014 жылғы зерттеу көрсеткендей, "афроамерикалық қылмыскерлерге тағайындалған түрме жазасы 20 пайызға төмендеді". 2013 жылдың 25 сәуірінде Дил HB 349 заңына қол қойды, ол қылмыстық әділет жүйесін реформалаудың екінші кезеңін іске қосты. Бұл реформалар "қылмысқа ақылмен қарау" қағидасына негізделген және Қылмыстық әділет жүйесін реформалау жөніндегі арнайы кеңестің ұсыныстарымен сәйкес келеді. Бұл заң түрмеде оқыған кезінде HOPE стипендиясы арқылы GED купоны түрінде ақша жинаған адамдарға босатылғаннан кейін екі жыл ішінде осы қаражатты пайдалануға мүмкіндік берді. Сонымен қатар, Дил 5 миллион доллар көлемінде ерікті гранттар бағдарламасын құруға инвестициялады, бұл жергілікті қауымдастықтарға судьяларға жазаны түрмеге қамаудан басқа нұсқаларды ұсынуға мүмкіндік берді. Мұндай нұсқаларға есірткіге тәуелділікті емдеу немесе отбасылық кеңес беру кіруі мүмкін. Кеңес пен Вера әділет институтының көмегімен Дил бұрынғы реформалардың тиімділігін бақылау үшін кең ауқымды көрсеткіштерді әзірледі, олардың қоғамдық қауіпсіздікті арттырып, салық төлеушілердің ақшасын үнемдеуін қамтамасыз етуге бағытталды. "Атланта журналы Конституциясы" газеті хабарлағандай, "2007 жылдан бері Грузияда үш дүркіннен астам осындай соттар өз есіктерін ашты. 2014 жылдың бірінші тоқсанында мемлекеттің 105 жауапкершілік сотында 4100-ден астам қылмыскер тіркелді, және олардың көпшілігі бұл балама болмаса түрмеде отыруы мүмкін еді". Қайта оқуға келген қылмыскерлер үшін жұмысқа орналасу, тұрғын үй және білім беруға кедергілерді жою арқылы, олардың көптегені жұмыс күшіне қайта оралып, отбасыларын қолдауға қабілетті. Дилдің бастамаларының арасында білім беру және жұмысқа оқыту бағдарламалары, "өтініште бұрынғы қылмыстық істер туралы мәліметті көрсетпеу" және түрлі мемлекеттік органдардағы қайта бейімдеу бағдарламаларын оңайлатушы Қоғамдық бақылау департаментінің құрылуы бар. Дил АҚШ Конституциясының екінші түзетуіне сәйкес қару-жарақ құқығы Грузия халқы үшін маңызды екенін айтты. Заң Грузия баптист конвенциясымен қолдау көрсетілді, ол Грузиядағы 3600 баптист шіркеуін қамтиды және шіркеулердің тәуелсіздігін арттыруды қолдады.

Сириялық босқындарды қоныс аудару

2015 жылы Дил атқарушы бұйрық шығарды, онда мемлекеттік органдарға "Сириядан Грузия штатына қоныстану үшін босқындарды қабылдауға қатысуды тоқтату" тапсырылды. Нәтижесінде штаттың Адам ресурстарын басқару департаменті жаңадан келген сириялық босқындардан түскен азық-түлік купондары және басқа да әлеуметтік жәрдемақыларға берілген өтініштерді қараудан бас тартты. 2016 жылдың 4 қаңтарында Джорджияның бас прокуроры Сэм Оленс Дилдің мұндай бұйрық шығаруға құқығы жоқ екенін мәлімдегеннен кейін, Дил бұйрығын кері қайтарды.

Дін бостандығы туралы заңға вето қою

2016 жылдың 28 наурызында Дил Грузия штатының екі палатасы да қабылдаған, сондай-ақ Salesforce.com, Coca-Cola компаниясы және Home Depot сияқты көптеген ірі корпорациялар қарсылық білдірген діни бостандық туралы заңға вето қойды.

Кампусты тасымалдау

2016 жылдың 3 мамырында Дил штат заң шығарушы органы қабылдаған кампуста қару алып жүру туралы заңға вето қойды, себебі бірнеше штат заң шығарушылары колледж кампустарындағы балалар бағдарламалары мен басқа да орындар үшін ерекшеліктер енгізуден бас тартты. Егер Дил заңға қол қойған болса, Грузиядағы барлық мемлекеттік колледждерде 21 жасқа толған және тиісті рұқсаты бар адамдар қаруды жасырып алып жүруіне рұқсат берілер еді. Бір жыл өткен соң, 2017 жылдың 4 мамырында Дил кампуста қару алып жүру туралы заңның жаңартылған және қатаңдалған нұсқасына қол қойды. Дил 2019 жылдың 14 қаңтарында губернатор Брайан Кемппен ауыстырылды.