Автокөлік бөлісу жүйесі және жалға беру әдістері

Кіріспе

Қысқа мерзімді автокөлік жалға беру әдісі – қысқа мерзімге автокөлік жалға алу.

Автокөлік бөлісу (АУ, Жаңа Зеландия, Канада, Таиланд және АҚШ) немесе автокөлік клубтары (Ұлыбритания) – адамдардың автокөліктерді қысқа мерзімге, көбінесе сағаттық төлеммен жалға алу жүйесі. Бұл дәстүрлі автокөлік жалға беруден өзгеше, себебі автокөліктердің иелері көбінесе жеке тұлғалар болып табылады, ал автокөлік бөлісуді ұйымдастырушы көлік иесінен бөлек болады. Автокөлік бөлісу – ортақ тасымалданудың кең таралған үрдісінің бір бөлігі. Автокөлік бөлісу көлік құралын кейде пайдалануға немесе түрлі маркалы көліктерге қол жеткізуге мүмкіндік береді. Жалға беру ұйымы коммерциялық кәсіпорын болуы мүмкін. Пайдаланушылар компания, мемлекеттік мекеме, кооператив немесе уақытша құрылған топ ретінде де ұйымдаса алады. Желідегі автокөліктерге қол жеткізудің түрлі тәсілдері бар, машинаны нақты уақытта құлыптан ашу үшін қолданбаны пайдаланудан бастап, кілттерді алмасу үшін көлік иесімен кездесуге дейін. 2020 жылғы қаңтар мәліметтері бойынша, әлемдегі автокөлік бөлісу бойынша көшбасшы – 30 000-нан астам көлігі бар Мәскеу қаласы. Мәскеудегі автокөлік бөлісу көліктерінің көп бөлігі жеке компанияларға тиесілі.

Алғашқы жылдары

Көлікті ортақ пайдалану туралы алғашқы жазбаша мәлімет 1948 жылы Цюрихте басталған тұрғын үй кооперативіндегі Selbstfahrergenossenschaft көлік ортақ пайдалану бағдарламасын көрсетеді. 1960 жылдары инноваторлар, өнеркәсіпшілер, қалалар және мемлекеттік органдар жоғары технологиялық көліктер мүмкіндігін зерттеді – көбінесе компьютерлік шағын көлік жүйелері (олардың көп бөлігі жеке жолдармен жүретін). Осы зерттеулер қазіргі қызмет идеялары мен басқару технологияларының алғашқы үлгілерін анықтауға мүмкіндік берді. 1970 жылдардың басында алғашқы толыққанды көлік ортақ пайдалану жобалары пайда болды. Франциядағы ProcoTip жүйесі шамамен екі жыл бойы жұмыс істеді. 1965 жылы Амстердамда ақ велосипедтер жобасын бастаған негіз қоюшылар "Виткар" деп аталатын әлдеқайда масштабты жобаны іске қосты. Бұл жоба шағын электр көліктеріне, брондау және қайтаруды электрондық түрде басқаруға, сондай-ақ қаланың барлық аудандарын қамтитын көптеген станциялар салу жоспарларына негізделген. Алайда, жоба 1980 жылдардың ортасында тоқтатылды. 1977 жылдың шілдесінде Саффолк графтығында Ұлыбританияда көлікті ортақ пайдалану бойынша алғашқы ресми тәжірибе басталды. Ипсвич қаласындағы кеңсе "көлік сапарларын бөлісуге мүдделі жүргізушілерді бір-бірімен байланыстыру" мақсатында "Көлікті бөлісу" қызметін ұйымдастырды. 1978 жылы Ауыл шаруашылығы зерттеулер кеңесі Лидс университетіне "көлікті ортақ пайдалануды зерттеу және модельдеу" үшін 16 577 фунт стерлинг бөлді. Бұл схема бір көлікті кезекпен пайдалану емес, керісінше, көлігінде орын ұсынатын жүргізушіге арналған, яғни бұл көлік ортақтастыру (carpooling), көлік ортақ пайдалану (carsharing) емес. 1980-жылдар мен 1990-жылдардың бірінші жартысы көлік ортақ пайдалану үшін "жетілу" кезеңі болды, баяу даму қарқынымен, негізінен Швейцария мен Германияда, сондай-ақ Канада, Нидерланды, Швеция және АҚШ-тағы кішірек коммерциялық емес жүйелердің өсуі жалғасты. Солтүстік Америкада көлік ортақ пайдалану 1994 жылы Квебек қаласында Бенуа Роберт Communauto атты компанияны құрғаннан кейін басталды. Бұл компания бүгінгі күнге дейін көлік ортақ пайдалану саласындағы әлемдік лидер болып табылады. Велосипедтерді қолдаушы және қоршаған ортаны қорғаушы Клэр Морисетт (1950-2007) 1995 жылдан бастап оның дамуында маңызды рөл атқарды, ол кезде Communauto Монреальде жеке компания ретінде тіркелді.

The first reference to car sharing in print identifies the Selbstfahrergenossenschaft car share program in a housing cooperative that began in Zürich in 1948. By the 1960s, as innovators, industrialists, cities, and public authorities studied the possibility of high technology transportation – mainly computer based small vehicle systems (almost all of them on separate guideways) – it was possible to spot some early precursors to present day service ideas and control technologies. The early 1970s saw the first whole system car share projects. The ProcoTip system in France lasted about two years. A much more ambitious project called the Witkar was launched in Amsterdam by the founders of the 1965 white bicycles project. A sophisticated project based on small electric vehicles, electronic controls for reservations and return, and plans for a large number of stations covering the entire city. The project was abandoned in the mid 1980s. In July 1977, the first official British experiment in car sharing started in Suffolk. An office in Ipswich provided a Share a Car service for "putting motorists who are interested in sharing car journeys in touch with each other." In 1978, the Agricultural Research Council granted the University of Leeds £16,577 "for an investigation and simulation of carsharing". The scheme was not intended for different drivers of a single car but for a driver offering seats in their car, which is actually known as carpooling, not car sharing. The 1980s and first half of the 1990s was a "coming of age" period for car sharing, with continued slow growth, mainly of smaller non profit systems, mostly in Switzerland and Germany but also on a smaller scale in Canada, the Netherlands, Sweden, and the U. S.

Carsharing in North America began in Quebec City in 1994 after Benoît Robert started a company called Communauto that is still a leader in car sharing globally. Cycling advocate and environmentalist Claire Morissette (1950–2007) played a major role in its evolution starting in 1995, when Communauto established itself in Montreal as a private company.

АҚШ-тағы қарқынды өсім

АҚШ-тағы алғашқы автокөлік бөлісу компаниясы CarSharing Portland болды, оны Дейв Брук 1998 жылдың наурыз айында Mobility Switzerland-дан Конрад Вагнердің келісінен кейін құрды. Конрад пен Дейв сондай-ақ Сиэтлде Flexcar құруға көмектесті, ол 2000 жылы іске қосылды, бұл шығыс жағалаудағы Zipcar бәсекелесімен бір жылда болды. 2001 жылдың сәуірінде Carsharing Portland, онда 25 көлік болған, Flexcar-мен бірікті, ол оның алғашқы кеңейту қаласы болды. Zipcar және City Car Club 2000 жылы құрылған. City CarShare 2001 жылы Сан-Франциско шығанағында коммерциялық емес ұйым ретінде құрылды. Бірнеше автокөлік жалға беру компаниялары 2008 жылдан бастап өздерінің автокөлік бөлісу қызметтерін іске қосты, соның ішінде Avis on Location by Avis, Hertz on Demand (бұрын Connect by Hertz деп аталған), АҚШ және Еуропада жұмыс істейді; U Haul Car Share, U Haul компаниясына тиесілі, және Enterprise Rent A Car компаниясының WeCar. 2010 жылы Zipcar АҚШ-тың автокөлік бөлісу нарығының 80 пайызын құрады және әлемдегі барлық автокөлік бөлісушілердің жартысын, 730 000 мүшесі 11 000 көлікпен бөлісті. 2008 жылы City CarShare бірінші мүгедектерге арналған автокөлік бөлісу көлігін, Access Mobile-ді ұсынды, ол мүгедек емес пайдаланушылармен бөлісетін автопарк көлігі ретінде әзірленген. Автокөлік бөлісу, Калифорния көлік жоспарының (CTP) 2040 жылға дейін көлік жүрісінің ұзындығын және парниктік газдар шығарылымын азайту мақсаттарына жету үшін қолданылатын құрал ретінде аталады, бұл көлік тығындары мен ластануды азайтуға бағытталған.

Даму және өсу

Көлік үлесімі басқа да жаһандық нарықтарға (мысалы, Аргентина, Бразилия, Қытай, Үндістан, Мексика, Ресей және Түркия) тарады, себебі халық тығыздығы көбінесе көлік үлесімінің табыстылығын анықтайтын маңызды фактор болып табылады. Көлікпен бірлесіп пайдаланудың сәтті дамуы көбінесе қала орталықтары және соңғы кезде университеттер мен басқа да кампустар сияқты халық тығыз қоныстанған аймақтармен байланысты. Халық тығыздығы төмен және ауылдық жерлерде қызмет көрсетуге арналған кейбір бағдарламалар (көбінесе Еуропада) бар. Халық тығыздығы төмен аймақтарда көлік үлесімімен қызмет көрсету қиын деп есептеледі, себебі басқа көлік түрлерінің жетіспеуі және пайдаланушылардың көліктерге жету үшін үлкен қашықтықты жүруі мүмкін. Көптеген құрылыс салушылар тұрғындарға қосымша құндылық ретінде өздерінің жобаларына көлік үлесімін енгізеді, ал әлемдегі муниципалдық органдар жаңа ғимараттарда көлік үлесімі қызметін енгізуді талап ете бастады, бұл тұрақтылыққа бағытталған бастама. Бұл тенденциялар үй иелері қауымдастығы кепілдік беретін жеке, тұрғын үйге арналған көлік үлесімінің жаңа моделіне сұраныс тудырды. Германияда жартылай өткізгіш өндіруші Infineon компаниясы корпоративтік көлік үлесімі жүйесімен әдеттегі автокөліктерді ауыстыру бойынша пилоттық жобаны бастады. Жеке автомобильдерді ортақ пайдалануға ауыстыру тікелей тұрақ орындарына деген сұранысты азайтады. Бір уақытта пайдалануға болатын автомобильдердің саны шектеулі болғандықтан, қырыскұз кезеңінде жол ағлағы азаюы мүмкін. Жол ағлағы үшін маңыздысы, шығындардың қатаң есептелуі көлікті аз пайдалануға ынталандырады. Жекеменшік автомобильдермен көптеген шығындар біржолқы шығындар болып саналады және автомобиль қаншалықты жүргеніне байланысты емес (мысалы, бастапқы сатып алу, сақтандыру, тіркеу және кейбір техникалық қызмет көрсету). Navigant Consulting компаниясының мәліметінше, 2020 жылға қарай жаһандық көлік үлесімі қызметтерінен түскен кіріс 6,2 миллиард долларға жетеді деп күтілуде, ал әлем бойынша 12 миллионнан астам мүше болады. Көлік үлесімінің өсуіне ықпал ететін негізгі факторлар – қала тұрғындарының жол ағлағының өсуі; көлік иелігіне қатысты ұрпақтардың ойлау жолының өзгеруі; жеке көлік иелігінің өсуі; және бизнес-моделінің бірігуі. Көлік үлесімі операторлары кірісті арттыру және бәсекеге қабілеттілікті жақсарту үшін өз автопарктерінің бір бөлігін үшінші тараптың жарнамасымен белгілеуді ұсынады (транзиттік медиа). Болашақтағы қолдану үшін көптеген көлік үлесімі компаниялары мұнай тұтынуын азайту үшін плагин гибридтік электрлік көліктерге (PHEV) инвестиция салады. Бір идея – жүргізушілердің атынан Киото протоколына сәйкес барлық шығарындыларды есептеу және өтеу, мысалы, орманды қайта өсіру схемалары арқылы. Әлемдегі алғашқы көміртегі нейтралды сертификатталған көлік үлесімі қызметі – Мадридтегі Respiro көлік үлесімі, сондай-ақ Австралияның p2p көлік үлесімі платформасы Car Next Door жүзеге асырады. Көлік үлесімі нарығына ең маңызды технологиялық инновация – өзін-өзі басқаратын көліктер. Көптеген көліктер жеке меншікте болмай, ортақ пайдалануға берілетіні күтілуде. Ernst & Young сияқты кейбір компаниялар меншік, ортақ көліктерді пайдалану және сақтандыру туралы ақпаратты тіркеу үшін блокчейн технологиясын қолдана бастады. 2018 жылдың шілдесінде Volkswagen 2019 жылға дейін толық электрлік көлік үлесімі қызметін іске қосу ниетін жариялады. 2018 жылдың тамызында көлік үлесімі стартапы Getaround Softbank-тен 300 миллион доллар тартты. Мәскеу билігінің мәліметінше, 2018 жылдың қаңтар және қыркүйек айлары аралығында қаладағы көлік үлесімі сапарларының орташа саны күніне 30 000-ға жетті.

Car sharing has also spread to other global markets with dense urban populations (such as Argentina, Brazil, China, India, Mexico, Russia and Turkey) given that population density is often a critical determinant of success for car sharing. Successful car sharing development has tended to be associated mainly with densely populated areas, such as city centers and more recently university and other campuses. There are some programs (mostly in Europe) for providing services in lower density and rural areas. Low density areas are considered more difficult to serve with car sharing because of the lack of alternative modes of transportation and the potentially larger distance that users must travel to reach the cars. Many building developers are now incorporating share cars into their developments as an added value to tenants, and municipal government bodies around the world are starting to stipulate the implementation of a car sharing service in new buildings, as a sustainability initiative. These trends have created a demand for a new model of car sharing – residential, private access share cars that are typically underwritten by the Homeowner association. In Germany a pilot project has been started by the semiconductor manufacturer Infineon to replace regular pool vehicles with a corporate car sharing system. Replacing private automobiles with shared ones directly reduces demand for parking spaces. The fact that only a certain number of cars can be in use at any one time may reduce traffic congestion at peak times. Even more important for congestion, the strong metering of costs provides a cost incentive to drive less. With owned automobiles many expenses are sunk costs and thus independent of how much the car is driven (such as original purchase, insurance, registration, and some maintenance). According to Navigant Consulting, global carsharing services revenue is expected to grow to $6.2 billion by 2020, with over 12 million members worldwide. The main factors driving the growth of carsharing are the rising levels of congestion faced by city dwellers; shifting generational mindsets about car ownership; the increasing costs of personal vehicle ownership; and a convergence of business models. Carsharing operators increasingly opt to brand parts of their fleets with third party advertising in order to increase revenue and improve competitiveness (Transit media). For future applications, many carsharing companies invest in plug in hybrid electric vehicles (PHEV) to reduce petroleum consumption. One idea is to calculate and compensate all emissions on behalf of your drivers according to the Kyoto protocol, e. g. via reforestation schemes. The world's first certified carbon neutral carsharing service is Respiro carsharing in Madrid and is also done by Australian p2p car sharing platform Car Next Door. The most important technological innovation to affect the carsharing market is self driving cars. It is expected that most self driving vehicles won't be owned by individuals, but will rather be shared. Some companies, like Ernst & Young, have also started to use blockchain technology to record ownership, usage of shared vehicles and insurance information. In July 2018, Volkswagen announced its intention to launch an all electric car sharing service by 2019. In August 2018, the carsharing startup Getaround rose $300 million from Softbank. According to Moscow's authority, the number of carsharing journeys in the city averaged 30,000 a day between January and September 2018.

Қалалық өңірлердегі жаһандық даму және салыстыру

Көлік бөлісу қалаларда кеңінен таралды, өйткені оны әлем бойынша көбірек адамдар пайдаланады. 2018 жылы көлік бөлісу бойынша әлемдегі жетекші қалалар: Токио (Жапония) – 19,8 мың көлік, Мәскеу (Ресей) – 16,5 мың көлік, Пекин (Қытай) – 15,4 мың көлік, Шанхай (Қытай) – 13,9 мың көлік, Гуанчжоу (Қытай) – 4,2 мың көлік. Жаңа сауалнама көрсеткендей, Германияда көлік бөлісу трендке айналды.

Көлікпен бөлісу түрлері

Жалпы, автомобиль бөлісу бағдарламалары төрт түрге бөлінеді: қалыпты (түгел айналым), бір бағытты, жекеменшік (бірлескен) немесе үлестік.

Автомобильді ортақ пайдалану

Мүшелер саяхатын бір және сол жерден бастап аяқтайды, көбінесе сағатына, шақырымына немесе екеуіне де ақы төлейді.

Бір бағыттағы/еркін жүретін автомобильдерді ортақ пайдалану

Бір бағытты автомобиль бөлісу жүйесі пайдаланушыларға еркін орналасқан аймақтар немесе белгілі бір тұрақ орындары бар станциялық модельдер арқылы саяхатын әртүрлі жерлерде бастап, аяқтауға мүмкіндік береді. 2022 жылдың соңына қарай қызмет 14,3 миллион пайдаланушыға жетеді деп күтілуде, сондай-ақ 100 мыңнан астам көлік құралы қолжетімді болады.

Кәдімгі компаниялар бойынша

Корпоративтік автомобильдерді ортақ пайдалануда компания көліктерді бөліседі және бірнеше қызметкерге (бір ғана емес) қажет болған кезде ғана компания көлігін пайдалануға мүмкіндік береді. Көліктер корпоративтік автомобильдерді ортақ пайдалану қорынан қолжетімді болады және белгілі бір немесе икемді мерзімге бөліседі. Бір ортақ көлік 8 жеке көліктің орнын баса алады. Дегенмен, автомобильдерді ортақ пайдалану қосымша өңдеу және оған байланысты шығыстарды талап етеді. Соған қарамастан, бұл ұзақ мерзімде автопаркпен байланысты шығындарды азайтады және қызметкерлерге шығыстарды ғана емес, сонымен қатар уақытты да үнемдеуге мүмкіндік береді.

Автомобильді ортақ пайдалану

Тәуелсіз жеке көлік бөлісу, кейде P2P немесе Жеке Көліктерді Ортақ Пайдалану деп аталады, саяхат және төлем түрі жағынан дәстүрлі көлік бөлісуге ұқсас жұмыс істейді. Дегенмен, көліктер әдетте жеке меншікте болады немесе үшінші тарап операторы арқылы жалға алынады.

Бөлшек меншік

Бөлшектеп меншік ету пайдаланушыларға көлік құралына бірлесіп ие болуға және оның шығындарын мен пайдалануын бөлісуге мүмкіндік береді. Аудандық бөлшектеп меншік автомобильмен бөлісу көбінесе қоғамдық көлік, жаяу және велосипедпен жүруге болатын жағдайларда, ал автомобиль тек қала сыртындағы сапарларға, ірі көлемді заттарды тасымалдауға немесе ерекше жағдайларға ғана қажет болатын жеке көлікке ие болудың орнына ұсынылады. Бұл сондай-ақ, бірнеше жүргізушісі бар отбасылар үшін бірнеше көлікке ие болудың баламасы болып табылады.

Технология

Қоғамдық көлік жүйелерінің технологиясы өте әртүрлі – кілттер мен журналдарды қолданатын қарапайым жүйелерден бастап, күрделі компьютерлік жүйелерге дейін (мысалы, жартылай автоматтандырылған және толық автоматтандырылған жүйелер) қолдау бағдарламалық қамтамасыз етуімен, олар кеңсе жұмысының көптеген функцияларын атқарады. Ең қарапайым жүйелерде көлікті алуға бір-екі нүкте ғана болады, ал озық жүйелер көлікті белгіленген аумақтағы кез келген бос тұраққа апарып қоюға мүмкіндік береді. Брондау аяқталғаннан және расталғаннан кейін, көлік белгіленген уақытта және жерде жеткізіледі. Алдыңғы әйнекте шағын карта оқу құрылғысы орнатылған. Клиент мүшелік картасын оқу құрылғысына тигізген кезде, ол «жыпылықтау технологиясын» пайдаланып, уақытты белгілейді және көлікті ашады. Оқу құрылғысы нақты брондау уақытына дейін жұмыс істемейді. Кілттерді көліктің ішінде, мысалы, қолғап бөлімінде табуға болады. Компанияға байланысты, клиентке тұтану кілті салынған құлыпты қораптың кілті берілуі мүмкін. Кейде көлікті ұялы телефон арқылы ашуға болады, тіпті телефон арқылы іске қосуға да болады. Көлікті ортақ пайдалану желілерінің көпшілігі қызметтерін бастапқы төлем және жүрілген қашықтық үшін төлем түрінде ұсынады. Әдетте, қосымшаға сақтандыру, жанармай карталары және клиенттерге қосымша төлемсіз автокөлік паркін күтіп-ұстау кіреді.