Кіріспе

Американың португалдық отарлауы (Colonização portuguesa da América) – Америкадағы Португалия Корольдігіне қарасты аумақтарды құрады. Португалия 15 ғасырда әлемді зерттеуде еуропалық елдердің алдында тұрды. 1494 жылғы Тордесильяс шарты Еуропадан тыс әлемді Кастилия және Португалияның эксклюзивті жаулап алу және отарлауына арналған жаһандық аумақтық жарты шарларға бөлді. Португалия Оңтүстік Американың бір бөлігін (Бразилия, Colónia do Sacramento, Уругвай, Гуанаре, Венесуэла) отарлады, сонымен қатар Солтүстік Американы отарлауға сәтсіз талпыныстар жасады (Канададағы Ньюфаундленд және Лабрадор, және Нова-Скотия).

Солтүстік Америкадағы қоныстар

Тордесильяс шартында белгіленген талаптарға сүйене отырып, Португалия патшалығы 1497 және 1498 жылдары Англия патшалығының атынан саяхат еткен Джон Кэбот барған аймаққа қатысты аумақтық құқықтары бар екенін мәлімдеді. Осы мақсатта 1499 және 1500 жылдары португал теңізшісі Жоао Фернандес Лаврадор Атлантиканың солтүстік-шығыс жағалауын және Гренландияны зерттеді, нәтижесінде сол кезеңнің топографиялық карталарында «Лабрадор» атауы пайда болды. 1501 және 1502 жылдары Корте Реал ағайындары Гренландияны және қазіргі Канаданың Ньюфаундленд және Лабрадор провинцияларын зерттеп, картаға түсірді, осы жерлерді Португалия империясының бір бөлігі деп жариялады. Сондай-ақ, 1473 жылы олардың әкесі Жоао Ваз Корте Реал басқа еуропалықтармен бірге Солтүстік Америкадағы Терра-Нова-ду-Бакальхау (Тресканың жаңа жері) аймалына экспедиция жасағандығын көрсететін шамалы дәлелдер де бар. 15 ғасырда Колумбтан бұрын Солтүстік Америкаға жасалған 1473 жылғы сапар және басқа да бірнеше мүмкін экспедициялар, әсіресе португалдар үшін Азор аралдарынан (құрмет грамоталарында көрсетілген), ғалымдар арасында қызу дау тудырып отыр. Олардың болуы туралы мәліметтер қысқа немесе шашыраңқы тарихи құжаттарға негізделген, олар сапарлардың мақсатына қатысты нақты ақпарат бермейді. 1506 жылы Португалия королі Мануэль I Ньюфаундленд суларында балық аулауға салық енгізді. Жоао Альварес Фагундес және Перо де Барселос 1521 жылы Ньюфаундленд және Нова-Шотияда балық аулау бекеттерін құрды. Бірақ португал отарлаушылары күштерін негізінен Оңтүстік Америкаға шоғырлатқаннан кейін бұл бекеттер кейін тасталып кетті. Дегенмен, португалдықтар құрған Португалия-Коув Сент-Филипс, Сент-Петр, Сент-Джон, Консепшн шығанағы және Канаданың шығысындағы айналасындағы аудандар бүгінгі күнге дейін маңызды мәдени аймақ болып табылады.

Бразилияны отарлау

1500 жылдың сәуір айында Педро Альварес Кабрал бастаған екінші португалдық Үндістан армадасы, Бартоломеу Диас және Николау Коэльо сияқты тәжірибелі капитандырымен, Гвинея шығанағында тыныштанбау үшін үлкен "волта-ду-мар" жасағанда Атлант мұхитында батысқа қарай бұрылып Бразилия жағалауына тап болды. 1500 жылдың 21 сәуірінде Монте-Паскаль деп аталған тау көрінді, ал 22 сәуірде Кабрал Порто-Сегурода жағалауға қонды. Ол бұл жерді арал деп ойлап, оны Ilha de Vera Cruz (Шын Крест аралы) деп атады. Васко да Гаманың Үндістанға жасаған бұрынғы экспедициясы 1497 жылы Атлант мұхитының батыс ашық бағытында бірнеше құрлық белгілерін тіркеген. Сондай-ақ, Дуарте Пашеку Перейра 1498 жылы Бразилия жағалауын ашқан болуы мүмкін, мүмкін оның солтүстік-шығысын, бірақ экспедицияның нақты ауданы мен зерттелген аймақтар әлі күнге дейін белгісіз. Керісінше, кейбір тарихшылар португалдар "волта-ду-мар" (Оңтүстік-батыс Атлант мұхитында) кезінде Оңтүстік Американың шығыңқы бөлігіне ертерек кездескен болуы мүмкін деп болжайды, сондықтан король Жоао II 1494 жылғы Тордесильяс шартында келісілген сызықтың батысына жылжытуға талап қойды. Содан кейін флот шығысқа бұрылып, Африка мен Үндістанның оңтүстік ұшына сапарды жалғастырды. Жаңа әлемге қонды және Азияға жеткен экспедиция тарихта алғаш рет төрт құрлықты байланыстырды. 1501–1502 жылдары Гонсалу Коэлью (немесе Андре Гонсалвес және/немесе Гаспар де Лемос) бастаған экспедиция Оңтүстік Америка жағалауымен оңтүстікке қарай қазіргі Рио-де-Жанейро шығанағына дейін жүзіп кетті. Оның экипажында флоренциялық Америго Веспуччи де болды. Веспуччидің айтуынша, экспедиция "Оңтүстік полюстің биіктігі 52° S" кеңдігіне, қазіргі Патагонияның "суық" ендіктеріне, Магеллан бұғазының жанына жеткен, содан кейін кері қайтқан. Веспуччи жазғандай, олар "ұзын, қисайған жағалау сызығы" бойынша оңтүстік-батысқа қарай бағыт алды. Бұл сұраныс тудырады, өйткені ол кейінгі хатында өзінің сипаттамасының бір бөлігін өзгертті (олар 32° S шамасында ашық теңізге, оңтүстік-оңтүстік-шығысқа ауысты) дегенмен, олар шамамен 50° S ендігіне жеткенін айтты. Америго Веспуччи испан және португалдық төрт зерттеу сапарына бақылаушы ретінде қатысты. Экспедициялар 1502–1504 жылдары оған жатқызылған екі есебінен кейін Еуропада кеңінен танымал болды. Оның Оңтүстік Американың шығыс және оңтүстік-шығыс жағалауларына жасаған соңғы екі саяхаты, әсіресе 1501–1502 жылғы Бразилияға және одан әрі сапарлар, және Африка жағалауындағы Безегуишеде (Дакар шығанағы, Сенегал) Кабралдың кемелерімен кездесуі, оның теңізшілерінің әңгімелерін тыңдау (содан кейін Португалияға оралу), оның "Жаңа әлем" гипотезасы үшін шешуші болды. Веспуччи жаңадан ашылған жерлердің (әсіресе қазіргі Оңтүстік Америка/Бразилия) Индия емес, "Жаңа әлем" екенін ұсынды, Mundus novus, Веспуччидің хаттарына негізделген заманауи құжаттың латынша атауы, Лоренцо ди Пьерфранческо де Медичиге, ол Еуропада кеңінен танымал болды. 1508 немесе 1511–1512 жылдары португалдық капитандырлар қазіргі Уругвай мен Аргентинадағы Плата өзенінің сағасына жетіп, оны зерттеді және қазіргі Сан-Матиас шығанағына дейін 42°S-қа (Newen Zeytung auss Pressilandt-те "Бразилия жерінен жаңа хабар" деген мағынада жазылған) оңтүстікке қарай барды. Кейбір тарихшылар бұл сапарды Коэлью мен Веспуччиге бірнеше жыл бұрын жатқызды, бірақ көптеген тарихшылар мен зерттеушілер, ақпараттың аздығы мен салыстыруы арқылы, Индия сапарының капитандырын және тәжірибелі ұшқышын ("Португалияның ең жақсы ұшқышы" және Фуггер агентінің "жақын досы") Диого Рибейро, Эстевао Фроис және ұшқыш Жоао де Лисбоа деп анықтады. Зерттеушілер сонымен қатар 40-шы параллельді оңтүстікке қарай, жағалау бойымен жүріп, "жерді" немесе "теңізге қарай созылатын мүйісті" және оңтүстікке қарай шығанақты тапқан. Бұл және Кристово Жактың 1521 жылы Плата өзеніне және Парана өзеніне жасаған келесі экспедициялары; және Мартим Афонсо де Соуза мен оның інісі Перо Лопес де Соузаның 1530–1532 жылдары Амазонка өзенінен Лагоа-дос-Патосқа және Плата мен Парана өзендеріне жасаған сапарлары португалдардың Плата өзеніне деген қызығушылығын күшейтті және көрсетті. Бразилияда тұрақты қоныстану 1532 жылы Мартим Афонсо де Соузаның Сао-Висентті құрғанға дейін басталмады, бірақ бұдан бұрын бояу үшін қолданылатын бразилия ағашын жинау үшін уақытша сауда бекеттері құрылды. Сан-Висенте өзінің демократиялық муниципальді құқықтарымен (орта ғасырдан бері португалдық муниципализм дәстүрінде) және 1532 жылдың 22 тамызында өткен алғашқы Câmara-сының (қалалық кеңес) жалпы сайлауымен Америкада демократияның туған жері деп саналады. 1534 жылдан 1536 жылға дейін Португалдық Америкада 15 капитандық колония құрылды. Капитандықтар автономды, көбінесе жекеше, Португал империясының колониялары болып табылды, олардың әрқайсысы капитан-мажорға тиесілі және басқарылды. 1549 жылы олардың сәтсіздігі мен шектеулі табысына байланысты Бразилия капитандық колониялары Бразилияның Бас губернаторлығына біріктірілді. Капитандық колониялар губернаторлыққа қарасты провинциялық аудандар ретінде қайта ұйымдастырылды. Капитандықтар бұрынғыдай мұрагерлік капитан-мажорлармен басқарыла берді, бірақ енді Бразилияның Бас губернаторына есеп берді. Жаңа жүйе Португалдық Америка дұрыс басқарылуы және Португал империясына тұрақты және бай табыс әкелуі үшін енгізілді. Жаңа губернаторлықтың астанасы Сао-Салвадорда орналасты, ал сол жылы алғашқы иезуиттер келді. Тұрақты қоныстанумен бірге қант қамысы өнеркәсібінің құрылуы және оның еңбек талаптары туды, ол жергілікті және кейінірек африкалық құлдармен қанағаттандырылды. 1565–1567 жылдары Бразилияның үшінші Бас губернаторы Мем де Са Гуанабара шығанағында он жылдық француз колониясын, Франция Антарктикасын сәтті жойды. Ол және оның жүрегіндегі Эстасио де Са 1567 жылдың наурыз айында Рио-де-Жанейро қаласын құрды. 1621 жылы Португалияның Филип II Бразилияның Бас губернаторлығын екі жеке және автономды колонияға, Мараньяо штатына және Бразилия штатына бөлді. Осы кезеңге қатысты "Португалдық Бразилия" немесе "Колониялық Бразилия" емес, "Португалдық Америка" терминін қолдану қабылданбады, өйткені штаттар екі жеке колония болды, олардың әрқайсысының өз бас губернаторы және үкіметі болды. 1630–1654 жылдары Голландия Бразилияның Солтүстік-шығыс аймағының бір бөлігін бақылауға алды, оның астанасы Ресифиде орналасқан. Португалдықтар 1649 жылы екінші Гуарарапес шайқасында маңызды жеңіске жетті. 1654 жылға қарай Голландия капитуляциялап, Бразилияның барлық жерін португалдықтарға қайтарды. 1751 жылы Мараньяо штаты Жаңа Пара және Мараньяо штатына қайта құрылды, жаңа астанасы мен үкіметімен. 1772 жылы Жаңа Пара және Мараньяо штаты екі жаңа штатқа бөлінді, Жаңа Пара және Рио-Негро штаты және Мараньяо және Пиауи штаты. Жаңа штаттар нашар өркендеді және тек 3 жыл ғана сақталды. 1775 жылы Португалдық Американың үш колониясы (Бразилия штаты, Мараньяо және Пиауи штаты; және Жаңа Пара және Рио-Негро штаты) Бразилия штатының басшылығымен бір колонияға біріктірілді. Бұл ахуал Колониялық Бразилияның соңына дейін сақталды. Нәтижесінде, Бразилия испан тілдес көршілері сияқты бірнеше елге бөлінбеді.

Кариб саудагерлері

Португалиялық саудагерлер Батыс Үндістанда сауда жасап келген. Олар осылай кең ауқымда сауда жасағандықтан, мысалы, португалдық Повоа-де-Варзим қаласындағы теңізшілердің көпшілігі шетелде қайтыс болса, олардың көп бөлігі Вест-Индиядағы Антиль аралдары жолында қаза тапқан. 17-шы ғасырдың басында Кастилиямен біріккен испан патшалары халықтың еркін қозғалысын қолдады, сондай-ақ Жаңа Дүниенің басқа да аймақтары, мысалы, Перу және Мексика шығанағы португалдық саудагерлерге ашылды.

Уругвай мен Венесуэланың отарлануы

Португалдар Уругвайдың алғашқы қаласы – Colónia do Sacramento және Венесуэладағы Guanare қаласын негіздеді.