Кіріспе
Гиперинсулинемиялық гипогликемия – шамадан тыс инсулиннің салдарынан қандағы қант деңгейінің төмендеуін және оның әсерлерін сипаттайды. Инсулиннің артық мөлшерінен туындаған гипогликемия – қауіпті гипогликемияның ең көп кездесетін түрі. Ол организмде өндірілетін немесе егу арқылы енгізілетін инсулиннің салдарынан болуы мүмкін.
Белгілері мен симптомдары
Гиперинсулинемиялық гипогликемияның көріністері жасқа және гипогликемияның ауырлығына байланысты әртүрлі болады. Жалпы алғанда, көптеген белгілер мен симптомдар (1) миға жеткіліксіз глюкозаның әсерінен (нейрогликопения) немесе (2) автономды нерв жүйесінің гипогликемияға жауап ретіндегі адренергиялық реакциясынан туындайды. Кейбір сирек кездесетін симптомдарды осы екі себептің біріне байланыстыру қиын. Көбінесе, глюкоза деңгейі қалыпқа келгенде барлық әсерлер қайтадан жақсарады. Аталған гипогликемияның сирек кездесетін, бірақ созылмалы салдары болуы мүмкін, тіпті өте сирек жағдайларда өлімге әкелуі де мүмкін. Инсулиннің артық мөлшерінен туындаған гипогликемияның қауіпті болуының себебі – инсулин ми үшін баламалы отын көздерінің, мысалы кетондардың мөлшерін азайтады. Мидың түрлі зақымданулары, соққыға ұқсас ошақтық әсерлерден бастап, есте сақтау және ойлау қабілетінің нашарлауына дейін болуы мүмкін. Сәбилік шақта ұзаққа созылған немесе қайталап тұратын гиперинсулинемиялық гипогликемияға ұшыраған балалардың миы зақымдануы мүмкін, бұл олардың дамуында кешігуге алып келуі мүмкін.
Диагностика
Гипогликемияның себебі анық болмаған жағдайда, ең құнды диагностикалық ақпарат гипогликемия кезінде алынған қан үлгісінен ("кризистік үлгі") алынады. Байқалатын инсулин мөлшері қалыптан тыс саналады және гиперинсулинизмнің болу мүмкіндігін көрсетеді. Адамның метаболизмінің басқа да жайттары, әсіресе бос май қышқылдарының, бета-гидроксибутираттың және кетондардың төмен деңгейі, сондай-ақ С-пептиді мен проинсулиннің жоғары немесе төмен деңгейі қосымша растауға көмектеседі. Клиникалық көріністер мен жағдайлар гиперинсулинизмнің басқа да жанама дәлелдерін ұсынуы мүмкін. Мысалы, жаңа туған нәрестелердегі гиперинсулинизм көбінесе жүктілік мерзіміне сәйкес келмейтін үлкен дене салмағымен және жүрек пен бауырдың үлғаюы сияқты басқа да белгілермен көрінеді. Егер адамның диабетке қарсы инсулин немесе ауызға қабылданатын гипогликемияға қарсы препараттар қабылдап жатыр дегені белгілі болса, инсулиннің артық болуы гипогликемияның ықтимал себебі болып саналады. Көптеген сульфонилмочевиналар мен аспирин қан немесе зәрдегі дәрілік тексерулер арқылы анықталады, бірақ инсулин анықталмайды. Эндогенді және экзогенді инсулиннің айырмасын C-пептидінің болуы немесе болмауы арқылы анықтауға болады, ол эндогенді инсулин секрециясының қосалқы өнімі болып табылады және фармацевтикалық инсулинде кездеспейді. Кейбір жаңа инсулин аналогтары стандартты инсулин деңгейін анықтау әдістерімен өлшенбейді.
Емдеу
Ауыр гипогликемия қандағы глюкоза деңгейін көтеру арқылы жойылады. Глюкагон бұлшық етке немесе тамырға инъекция арқылы, ал декстроза қандағы глюкоза деңгейін көтеру үшін тамырға инфузия арқылы енгізілуі керек. Глюкозаны ауызбен қабылдау жағдайды нашарлатуы мүмкін, себебі кейіннен көбірек инсулин өндіріледі. Көптеген адамдар қандағы глюкоза деңгейі қалыпқа келгеннен кейін, тіпті ауыр гипогликемиядан да толыққанды жазылып кетеді. Жазылу уақыты гипогликемияның ауырлығы мен ұзақтығына байланысты бірнеше минуттан бірнеше сағатқа дейін өзгеруі мүмкін. Сирек жағдайларда, өте ауыр гипогликемия салдарынан өлім немесе инсультқа ұқсас мидың қанағаттанбауы мүмкін. Гипогликемияның салдары, жазылуы және тәуекелдері туралы толық ақпарат алу үшін, тиісті бетке қараңыз. Емдеу мен алдын алу нақты себебіне байланысты. Инсулиннің артық дозасынан туындаған гипогликемия көбінесе 1-типті диабетке шалдыққан және инсулин қабылдап жүрген адамдарда кездеседі. Бұл гипогликемияны емдеу үшін ауызға қант немесе крахмал беру керек (ал ауыр жағдайларда глюкагон инъекциясы немесе тамырға декстроза инфузиясы қажет). Глюкоза деңгейі қалыпқа келгеннен кейін, жазылу әдетте толық болады. Алдағы эпизодтардың алдын алу үшін инсулин, тамақ және физикалық белсенділік арасындағы тепе-теңдікті сақтау қажет. 2-типті диабет кезінде гипогликемияны емдеу әдістері ұқсас, бірақ ауызға қабылданатын гипогликемияға қарсы препараттың дозасын азайту қажет болуы мүмкін. Гипогликемияны жою және алдын алу 1-типті диабетті басқарудың маңызды бөлігі болып табылады. Дәрінің артық дозасынан немесе әсерінен туындаған гипогликемияны, дәрілер метаболизденгенге дейін қосымша глюкозамен қолдау керек. Дәрінің дозасын немесе комбинациясын өзгерту жиі қажет болады. Асқазан асты безінің немесе басқа да аймақтардың ісігінен туындаған гипогликемияны әдетте хирургиялық жолмен алып тастау арқылы емдеуге болады. Мұндай ісіктердің көпшілігі қатерлі емес. Стрептозотоцин – бета жасушаларының спецификалық токсині және инсулин өндіретін асқазан асты безінің қатерлі ісігін емдеу үшін қолданылады. Бета жасушаларының диффузиялық гипербелсенділігіне байланысты гиперинсулинизм, мысалы, туа біткен гиперинсулинизмдің көптеген түрлерінде, және сирек ересектерде диазоксид немесе октреотид деп аталатын соматостатин аналогымен емделеді. Диазоксид ауызбен беріледі, ал октреотид инъекция арқылы немесе үздіксіз тері астына инфузиямен енгізіледі. Туа біткен гиперинсулинизм инсулин секрециясы механизмінің ошақтық ақауларынан туындаған жағдайда, асқазан асты безінің бұл бөлігін хирургиялық жолмен алып тастау мәселені шеше алады. Емге жауап бермейтін, тұрақты туа біткен гиперинсулинизмнің ауыр жағдайларында, гипогликемияның жалғасуын болдырмау үшін асқазан асты безінің толыққанды резекциясы қажет болуы мүмкін. Асқазан асты безі алынғаннан кейін де, глюкозаны тамақпен бірге немесе декстроза инфузиясы түрінде үнемі беру қажет болуы мүмкін. Жоғары дозадағы глюкокортикоид – күмәнді өткінші гиперинсулинизмге қолданылатын ескі емдеу әдісі, бірақ ұзақ қолданылғанда жанама әсерлерге ұшырауы мүмкін.