Кіріспе

2002 жылы Дуг Лиман түсірген әрекет фильмі.

Сюжет

Жерорта теңізінде итальяндық балықшылар екі рет оқ жеп, арқасынан жараланған америкалық азаматты құтқарады. Олар оның жараларын емдеп, жеке басын есінде ұстамайтынын, бірақ жоғары деңгейдегі жауынгерлік дағдылар мен бірнеше тілді жетік меңгергенін анықтайды. Олар оның жамбасындағы тері астында кішкентай лазерлік проекторды табады, ол Цюрихтегі сақтау жәшігінің нөмірін көрсетеді, және ол оны тексеруге шешім қабылдайды. Банкке барып, сақтау жәшігін ашқанда, ол түрлі валюталар, әртүрлі есімдермен жазылған паспорттар мен куәліктер, сондай-ақ тапанша табады. Адам барлық нәрсені алады, бірақ тапаншаны қалдырып, американдық паспортындағы Джейсон Борн есімін пайдалана бастайды. Борн кеткеннен кейін банк қызметкері ЦРУ-дың құпия операциялар бағдарламасы – «Тредстоун» операциясына хабарласады. «Тредстоунның» басшысы Александр Конклин полицияға Борнды ұстауға бұйрық береді және оны өлтіру үшін үш агентті – Кастель, Мангейм және Профессорды тағайындайды. ЦРУ директорының орынбасары Уорд Эбботт Конклинге қуғынға түскен африкалық диктатор Вомбозиге жасалған сәтсіз қастандық туралы хабарлайды, ал Конклин сәтсіз агентті жазалайтынын уәделейді. Борн АҚШ паспортын пайдаланып американдық консулдыққа кіруге тырысады, бірақ оны теңіз сақшылары қуалайды. Ол консулдықта көрген 26 жасар неміс қызы Мари Кройцке Париждегі белгілі бір мекенжайға апарып беру үшін 20 000 доллар ұсынады және қашып жетеді. Олар мекенжайға жеткен соң, пәтерге кіреді, онда Борн телефон арқылы қонақүймен байланысады. Ол өзінің паспорттарындағы есімдер туралы сұрап, «Джон Майкл Кейн» тіркелгенін, бірақ екі апта бұрын автокөлік апатында қаза тапқанын біледі. Кастель Борн мен Мариге пәтерде шабуыл жасайды, бірақ Борн үстемдік табады. Сұраққа жауап берудің орнына Кастель терезеден секіріп өліп қалады. Кастельдің заттарын қарап шығу кезінде Мари Борнның және өзінің іздестіріліп жатқан плакаттарын табады және оған көмектесуге келіседі. Екеуі Маридің көлігімен полициядан қашып құтылғаннан кейін, Париждегі қонақүйде түнді өткізеді. Осы уақытта Вомбози өміріне жасалған қастандық туралы ойланып, алаңдайды. Конклин бұл жағдайды болжап, шабуыл жасаған ретінде көрсету үшін Джон Майкл Кейннің денесін моргқа жасырады, бірақ Вомбози сенбейді және ЦРУ-дың әрекеттерін БАҚ-қа жариялаумен қорқытады. Профессор Конклиннің бұйрығымен Вомбозиді өлтіреді. Кейн болып танысқан Борн Вомбозидің яхтасындағы сәтсіз қастандық туралы біледі және қашқанда қастандықшының арқасына екі рет оқ тигенін анықтайды, содан кейін бұл қастандықтың өзі жасағанын түсінеді. Борн мен Мари Маридің жартылай інісі Эмон мен оның балаларының француздық ауылдағы үйіне тығынады. Эбботттың қысымымен Конклин Борнның орнын анықтап, оны өлтіру үшін Профессорды жібереді. Борн Профессорды жаралайды, ол өлімі алдында олардың екеуінің «Тредстоунмен» байланысын ашады. Борн Мари, Эмон және балаларды қауіпсіздігі үшін жібереді. Содан кейін ол Профессордың телефоны арқылы Конклинмен байланысады және Парижде жеке кездесуге келіседі. Конклин жалғыз емес екенін көрген Борн кездесуден бас тартады, бірақ Конклиннің машинасына бақылау құрылғысын орнатып, Борнды Париждегі «Тредстоунның» жасырын үйіне жеткізеді. Борн үйге кіріп, Конклин мен логистикалық техник Ники Парсонсты қарумен ұстап алады. Конклин Борнға өзінің «Тредстоунмен» байланысын ашады және оны өткенін еске түсіруге итермелейді. Борн Вомбозиді өлтіруге жасаған әрекеттерін бірнеше рет еске алады. «Тредстоунның» бұйрығымен Борн Кейн ретінде Вомбозидің яхтасына кірді және оны өлтіруге жеткілікті жақындауға тырысты. Алайда, Борн балаларының қасында болғанда Вомбозиді өлтіруге батылы жетпеді және қашып кетті, қашқанда оққа ұшырап, жадын жоғалтты. Борн «Тредстоуннан» кетіп бара жатқанын хабарлайды және Конклинге оның артынан бармауын ескертеді. Агенттер жасырын үйге шабуыл жасағанда, Борн оларға қарсы күреседі. Конклин жасырын үйден шыққанда, ол Мангеймпен кездеседі, ол Эбботттың бұйрығымен оны өлтіреді. Содан кейін Эбботт «Тредстоунды» жабады. Эбботт бақылау комитетіне «Блэкбриар» деп аталатын жаңа жобаны талқылаудан бұрын «Тредстоунның» «қызметтен босатылғанын» хабарлайды. Кейін Борн Маридің Миконоста туристерге скутерлерді жалға беріп жатқанын көреді, және олар қайтадан кездеседі.

Даму

"Борнның жеке басы" романын киноға бейімдеу әрекеттері 1981 жылы басталды. Кино продюсері Энтони Лазаррино мен Людлумның әдеби агенті Генри Моррисонның компаниясы Windwood/Glen Productions романының кино құқықтарын жарияланғанынан кейін көп ұзамай сатып алды. Моррисон компаниядан көп ұзамай кетіп, Лазаррино фильмді 3,75 пайыздық үлес және презентациялық тізімге енгізу үшін Orion Pictures-ке сатты. Бұл опцияны кейін Warner Bros. Pictures сатып алды, олар Джек Клейтон режиссерлік етіп, Бёрт Рейнольдстың қатысуымен фильм түсіруді жоспарлады. Алайда, Рейнольдстың қызығушылық танытпауынан фильм алға жылжу мүмкін болмады. Warner Bros. 1988 жылы ABC телеарнасы үшін романының теледидарлық бейімделуін жасады, бірақ құқықтарды 1999 жылы Людлумның мұрагерлеріне қайтарды. Режиссер Дуг Лиман Роберт Людлумның романының жанкүйері болды, оны мектепте оқығаннан бастап. 1996 жылы Лиманның бұрынғы фильмі "Свингерлер" түсірілімінің соңында, ол романның киноға бейімделуін жасауды шешті. Бірақ Warner Bros. әлі де фильм құқықтарын иеленгендіктен, ол бастапқыда жобаны жүзеге асыра алмады. Кітапқа құқықтарды екі жылдан астам уақыт бойы қорғағаннан кейін және сценарист Тони Гилроймен бір жыл сценарийді дамытқаннан кейін фильм екі жыл өндіріске түсті. Universal Pictures Людлумның кітаптарына киноқұқығын жаңа фильм франшизасын бастау ниетімен сатып алды, ал студияның бас директоры Стейси Снайдер кейіннен "тәуелсіз ойлы режиссерді таныс студия жанрымен жұптастыруға қызығушылық танытқанын" мойындады. Лиманмен достық қарым-қатынас орнатқаннан кейін Людлум бейімделуге келісім берді, ол автордың Монтана штатындағы Глейшер ұлттық паркіне бірнеше рет барып, онымен кеңесті. Гилрой Людлумның романдарын ұнатпады және оларды киноға бейімдеуге жарамсыз деп санайтын Лиманнан өзгеше, ол Селфтің бастапқы сценарийін "Метродағы он бес қарулы адамның барлық нәрсені жоюы сияқты" деп сипаттады. Бірақ Лиманның кеңесімен, түпнұсқа романдан "адамдарды өлтіруді білетін жалғыз нәрсені тапқан жігіт" туралы негізгі сюжеттен басқа барлық нәрсені тастап кеткеннен кейін Гилрой фильмге жаңа сценарий жазуға келісті. Гилрой кейіннен фильмді толығымен қайта жазды, бірақ Уильям Блейк Херрон Гилройдың сценарийін көбірек әрекетпен толықтыру үшін шақырылды. Мэтт Деймон Борн рөлінен бас тартуға дайын болғандықтан, Херронның көптеген қайта жазулары тоқтатылды, бірақ фильмнің басындағы оның жазған көрінесі енгізілгеннен кейін Херрон сценарий авторы ретінде танылды. Гилройдың жаңа сценарийі "Тредстоун" бағдарламасын және оның директоры Александр Конклинді фильмнің негізгі қарсыластары етіп қайта жазды; романда олар да, Борн да "Карлос Шакал" террорисін қуған, ал "Тредстоун" Борнның амнезиясынан кейін миссиясынан қасақана бас тартқанына сенгендіктен оны өлтіруге тырысқан. "Карлос Шакал" фильмде қарсыластың рөлінде көрінбеді, өйткені ол 1994 жылы француз үкіметімен тұтқындалған. Рассел Кроу, Арнольд Шварценеггер, Том Круз және Сильвестр Сталлоне де қарастырылды, бірақ ақырында Деймон таңдалды. Лиман Деймонның "Борнның жеке басы" фильмінде әрекеттердің де орны бар екенін түсінгенін, бірақ басты назар кейіпкер мен сюжетке аударылғанын білді. Физикалық жағынан қиын рөлді ешқашан ойнамаған Деймон көптеген трюктерді өзі орындауға батылдықпен келісті. Каскадер-хореограф Ник Пауэллмен бірге ол үш ай бойы каскадерлік жұмыс, қару қолдану, бокс және филиппин жекпе-жегінің өнері ескрима бойынша жан-жақты оқытылды. Ол фильмнің көптеген трюктерін өзі орындады, соның ішінде қолма-қол соғыс және фильмнің соңындағы қауіпсіз үйдің қабырғасына көтерілу. Фильм түсірілімінің басынан бастап студиямен болған қиындықтар фильмнің дамуын баяулатты және Лиман, Гилрой және Universal Pictures арасындағы шиеленіске әкелді. Алғашқы проблемалар Лиман мен Деймон түсіруге дайындық жүргізілгеніне қарамастан, түсіру басталғанға дейін Херронның қайта жазылған сценарийінен бас тартуды талап еткеннен кейін басталды. Фильмнің бастапқы продюсері Ричард Н. Гладштейн әйелі жүкті болғандықтан өндіріс басталғанда жұмыстан кетті, нәтижесінде ол Франк Маршаллмен ауыстырылды. Лиман даму мен өндіріс кезеңінде көптеген қайта түсірулер мен қайта жазуларды талап етті, кейде түсірілім ортасында. Алайда, студия мен Маршалл 11 қыркүйек оқиғасынан кейін фильмде жарылыс болмауы керек деп шешкендіктен, бұл аяқтау да қиылып қалды. Лиманның режиссерлік әдісі көбінесе жеке бағынышты болды. Ол өзінің материалмен және актерлермен жақын қарым-қатынас құру үшін көптеген жағдайларда өзі камераны басқарды. Ол мониторда жазбаны қарап отыру арқылы бұл байланыстың жоғалып кететінін сезінді. Бұл оның кішкентай тәуелсіз фильмдер жасау тәжірибесінен пайда болған ойлау қағидасы болды. Танымал автокөлік қууы көрінесінің көп бөлігі режиссер Александр Витт басқарған екінші топпен түсірілді. Топ Париждегі әртүрлі жерлерде түсірді, ал Лиман қаланың басқа жерлеріндегі негізгі сюжеттік желіні түсіріп жатқанда. Ақырында түсірілген материалдар біріктіріліп, байланысты саяхаттың иллюзиясын жасады. Лиман "Паристі жақсы білетіндер үшін бұл логикалық емес болады" деп мойындады, өйткені автокөлік қууында қолданылған көптеген жерлер бір-бірімен байланысты емес.

Сыни жауап

Rotten Tomatoes сайтында фильмнің мақұлдау рейтингі, негізіндегі пікірлерге және консенсусқа сүйенеді: "Жанрлық формуламен күтпеген зиялылықты шебер үйлестіре отырып, «Борнның жеке басы» – жанрлық триллер, ол күтілгеннен де артық әсер етеді". Metacritic-те фильм 38 сыншының бағалауы бойынша 100 балдық жүйеде 68 балға ие болды, бұл «жалпы алғанда жағымды пікірлер» екенін көрсетеді. CinemaScore сауалнамасы бойынша көрермендер фильмге A+ мен F шкаласы бойынша орташа «A−» бағасын берді. Chicago Sun Times газетінен Роджер Эберт фильмге төрт жұлдыздың үшеуін беріп, оның көрерменді «жасырын әрекеттер» мен «Дэймонның шоғырланған және шынайы болу қабілетіне» баулуы үшін мақтады, сонымен қатар фильм «қажетсіз, бірақ шеберлігі жоқ» деген қорытынды жасады. Film Freak Central-дың Уолтер Чау фильмді оның қарқыны мен экшн-сахналары үшін жоғары бағалады, оларды «динамикалық, әділ және ақылды, әрбір жағдай шиеленісті тудыру үшін маңызды бір сәтпен байланыстырылған» деп сипаттады, сондай-ақ фильмді жанрдың ақылды бұрмалануы ретінде қарастыруға болады. Salon.com-ның Чарльз Тейлор фильмді «көңілді, тартымды және қызықты» деп атады. «Борнның жеке басы» – үлкен бюджеттік жазғы блокбастерлер арасындағы ерекшелік: оның артында ақыл-ой мен сезім бар, тамашаға қарағанда сюжет пен кейіпкерге көбірек назар аударатын триллер, – деп бағалады және Лайманды фильмге «цинизмге немесе бейшаралыққа» жол бермейтін «қатал ойлау қабілетін» сыйлағаны үшін мақтады. Slant Magazine-дің Эд Гонсалес Дуг Лиманның «материалға салмақты көзқарасын», сондай-ақ Мэтт Дэймон мен Франка Потенте арасындағы күшті химияны атап өтті, бірақ фильмнің «ақылды, бірақ жеткілікті емес» екенін айтты. The Village Voice журналының J. Hoberman фильмді «банальды» деп сипаттап, Лиманның бұрынғы тәуелсіз фильмдерімен салыстырғанда көңілі толмады; ал Оуэн Глейберман фильмді «Лиманның шеберлігімен түсірілген сахналарының барлығын жасыра алмайтын» «жалықтырғыш бірқалыптылық» үшін сынады. DVDTalk-тың Аарон Бейерле фильмдегі орталық автокөлік қуалау сахнасын ерекше мақтады, оны жанрдағы ең жақсы сахналардың бірі деп сипаттады. Кейбір авторлар «Борнның жеке басы» фильмін нео-нуар фильмі ретінде сипаттаған.

Кассалық жинақ

Алғашқы көрсетілім күндері "Борнның кім екені" 2638 кинотеатрда 27 118 640 АҚШ доллары тапты, жаңа шыққан "Скуби-Ду" фильмінен кейін екінші орынға шықты. Фильм Солтүстік Америкада 121 661 683 доллар, ал әлемнің басқа бөліктерінде 92 263 424 доллар жинады, нәтижесінде жалпы әлемдік кірісі 214 034 224 долларды құрады.

Саундтрек

"Борнның жеке басы" фильмінің музыкасын Джон Пауэлл жазған. Картер Бервелл фильмге дәстүрлі оркестрлік музыка жазып, жазбасын тапсырған, бірақ режиссер Дуг Лиман оны қабылдамады. Музыкалық бюджеттің көп бөлігі қабылданбаған музыканы жазуға жұмсалғандықтан, Пауэллдің музыкасы бастапқыда оркестрлік аспаптарды пайдаланбауға бағытталды, оның орнына перкуссия, гитаралар, электроника және студиялық техника кеңінен қолданылды. Бірақ кейіннен көптеген музыкалық фрагменттерге "кинолық" атмосфера беру үшін струнный аспаптар қосылды. "The Bourne Identity: Original Motion Picture Soundtrack" альбомы 2002 жылдың 11 маусымында Varèse Sarabande компаниясы арқылы жарық көрді. Музыкалық қосымшадан басқа, фильмде Мобидің "Extreme Ways" және Пол Окенфолдтың "Ready Steady Go" әндері де орын алды. Саундтрек ASCAP сыйлығына ие болды.

Жалғасы

"Борн идентиті" фильмінен кейін 2004 жылы "Борн үстемдігі" жалғасы шықты, ол да бұрынғыдай жағымды сынға және көпшіліктің ықыласына ие болды, бірақ қолмен түсірілген камера жұмысы үшін сынға ұшырады, бақылаушылар бұл қимыл-әрекет сахналарын көруді қиындатады деді. "Борн үстемдігі" фильмін Пол Гринграсс режиссерлік етті, ал Мэтт Дэймон Джейсон Борн рөлін қайта ойнады. 2007 жылы үшінші фильм, "Борн ультиматумы" шықты, режиссерлігін де Пол Гринграсс жүзеге асырды, ал Мэтт Дэймон басты рөлде ойнады. "Үстемдік" сияқты, "Ультиматум" да жағымды сынға және көпшіліктің қолдауына ие болды, бірақ камера жұмысы да сынға ұшырады. Лиман екі фильмнің де, сондай-ақ 2016 жылы Гринграсс режиссерлік еткен бесінші фильм, "Джейсон Борн" атқарушы продюсері болды. "Борн" франшизасының төртінші фильмі "Борн мұрасы" 2012 жылы шықты. Дэймон мен Гринграсс бұл фильмге қатыспады. Дэймон мен Пол Гринграсс 2016 жылы Гринграсс пен Кристофер Руз жазған және Гринграсс режиссерлік еткен "Джейсон Борн" сериясының бесінші бөліміне оралды. Бұл "Борн" фильмдер сериясының соңғы фильмі және 2007 жылғы "Борн ультиматумы" фильмінің тікелей жалғасы.