Кіріспе
Бірнеше миллиард жұлдыздан тұратын кіші галактика. Карлық галактика – шамамен 1000-нан бірнеше миллиардқа дейінгі жұлдыздардан тұратын кіші галактика, ал оған қарағанда Көмекей жолында 200-400 миллиард жұлдыз бар. Үлкен Магеллан бұлты Көмекей жолының жанында айналып, 30 миллиардтан астам жұлдызды қамтиды; кейде оны карлық галактика деп жіктесе, ал кейбіреулер толыққанды галактика санайды. Карлық галактикалардың қалыптасуы мен активтілігіне ірі галактикалармен өзара әрекеттесудің күшті әсер ететіні айтылады. Астрономдар олардың пішіні мен құрамына қарай карлық галактикалардың көптеген түрлерін анықтайды.
A dwarf galaxy is a small galaxy composed of about 1000 up to several billion stars, as compared to the Milky Way's 200–400 billion stars. The Large Magellanic Cloud, which closely orbits the Milky Way and contains over 30 billion stars, is sometimes classified as a dwarf galaxy; others consider it a full fledged galaxy. Dwarf galaxies' formation and activity are thought to be heavily influenced by interactions with larger galaxies. Astronomers identify numerous types of dwarf galaxies, based on their shape and composition.
Құрылу
Бір теория бойынша, галактикалардың көпшілігі, кішкентай галактикаларды қоса алғанда, қара материямен байланысты немесе металлдар бар газдың әсерінен пайда болады. Алайда, NASA-ның Galaxy Evolution Explorer ғарыш зонды аз металдық газдардан жаңа кішкентай галактикалардың қалыптасқанын анықтады. Бұл галактикалар Арыстан шоқжұлдызындағы екі ірі галактиканың төңірегіндегі сутегі мен гелий бұлтында табылды. Кіші өлшемдеріне байланысты, кішкентай галактикалар көрші спиральді галактикаларға тартылып, жыртылуы байқалды, нәтижесінде жұлдыздық ағындар пайда болып, соңында галактикалар бірігеді.
Жергілікті жұлдыздық галактикалар
Жергілікті топта көптеген шағын галактикалар бар; бұл кішкентай галактикалар көбінесе Самағай жолы, Андромеда галактикасы және Үшбұрыш галактикасы сияқты ірі галактикалардың айналасында қозғалады. 2007 жылғы мақалада көптеген шағын галактикалар Самағай жолы мен Андромеданың ерте даму кезеңдерінде галактикалық толқындардың әсерінен пайда болған деген болжам айтылған. Толқындық шағын галактикалар галактикалар соқтығысқанда және олардың гравитациялық массалары өзара әрекеттескенде пайда болады. Галактикалық материалдың ағындары аналық галактикалардан және оларды қоршаған қара материяның сфераларынан тартылып алынады. 2018 жылғы зерттеуге сәйкес, кейбір жергілікті шағын галактикалар өте ерте, Ұлы жарылыстан кейінгі алғашқы миллиард жыл ішінде Қараңғы дәуірде қалыптасқан. Самағай жолының айналасында 20-дан астам белгілі шағын галактикалар қозғалады, сондай-ақ жақында жасалған бақылаулар астрономдарды Самағай жолындағы ең ірі шарлы шоғыр – Омега Центаврдың ішінде қара тесігі бар шағын галактиканың ядросы екеніне сендірді, ол бір кезде Самағай жолына сіңірілген.
Көк компактты кәріз галактикалар
Астрономияда көк компактты галактика (BCD галактикасы) – жас, ыстық, массивті жұлдыздардың ірі шоғырлары бар кішкентай галактика. Бұл жұлдыздардың ең жарықтары көк түсті болып келеді, осының салдарынан галактиканың өзі көк түспен көрінеді. Көптеген BCD галактикалары сонымен қатар галактикалардың иррегулярлы немесе линза тәрізді галактикалар класына жатады. Жұлдыздық шоғырлардан тұрғандықтан, BCD галактикаларының нақты пішіні болмайды. Олар газды қарқынды түрде жұтады, бұл жұлдыздардың пайда болу кезінде өте белсенді болуына себеп болады. BCD галактикалары жаңа жұлдыздар пайда болатын процесте салқындайды. Галактикадағы жұлдыздар әртүрлі уақыттарда қалыптасады, сондықтан галактикалардың салқынуына және жаңа жұлдыздардың пайда болуы үшін материя жинақтауына мүмкіндік туады. Уақыт өте келе, бұл жұлдыздар галактикалардың пішінін өзгертеді. Жақын маңдағы мысалдарға NGC 1705, NGC 2915, NGC 3353 және UGCA 281 жатады.
Өте әлсіз карлик галактикалар
Өте әлсіз ергеш галактикалар (ӨЭЕГ) – ғаламдағы ең әлсіз галактикалар болып табылатын, бірнеше жүзден жүз мыңға дейін жұлдызды қамтитын галактикалар класы. ӨЭЕГ сыртқы түрінен шар тәрізді шоғырларға (ШТШ) ұқсас, бірақ олардың қасиеттері мүлдем басқа. ШТШ-дан айырмашылығы, ӨЭЕГ қараңғы материяның көп мөлшерін қамтиды және олар кеңірек таралған. ӨЭЕГ алғаш рет 2005 жылы цифрлық аспан зерттеулерінің пайда болуымен, әсіресе Слоан цифрлық аспан зерттеуі (SDSS) арқылы табылды. ӨЭЕГ – қараңғы материяның басымдығын көрсететін жүйелер. Астрономдар ӨЭЕГ ерте ғалам туралы құнды ақпаратты сақтайды деп санайды, себебі бүгінгі күнге дейін табылған барлық ӨЭЕГ ежелгі жүйелер болып табылады, олар Ұлы жарылыстан кейін және реионизация кезеңінен бұрын, шамамен бірнеше миллион жыл өткенде пайда болған. Соңғы теориялық зерттеулерде ежелгі ӨЭЕГ-ден әлдеқайда кейінірек қалыптасқан жас ӨЭЕГ популяциясының болуы болжанды. Бұл галактикалар әзірге біздің ғаламда байқалған жоқ.