Кіріспе

Ғылыми пәндерде қолданылатын уақыт шкаласы (BP) – «қазіргі уақытқа дейінгі жылдар» немесе «қазіргі уақыттан бұрынғы жылдар» (YBP) деп те аталады. Бұл негізінен археология, геология және басқа да ғылыми салаларда 1950 жылдары радиокөміртектік даталаудың енгізілуіне қатысты оқиғалардың қашан болғанын көрсету үшін қолданылатын уақыт шкаласы. «Қазіргі» уақыт өзгеретіндіктен, стандартты тәжірибе бойынша 1 қаңтар 1950 жылды осы уақыт шкаласының бастапқы нүктесі (эпоха) ретінде пайдалану қабылданған. «BP» аббревиатурасы кейіннен «Физикаға дейін» деп түсіндірілді, бұл атмосферадағы көміртегі изотоптарының арақатынасын жасанды түрде өзгерткен ядролық қару сынақтарына дейінгі кезеңді білдіреді, және ғалымдар осы өзгерісті ескеруі тиіс. Барлық жағдайда сақталмаса да, кейбір дереккөздер BP мерзімін радиокөміртектік даталау арқылы алынған мәліметтерге ғана қолдануды шектейді; ал «қазіргі уақытқа дейінгі радиокөміртектік жылдар» деген мағынаны беретін RCYBP белгісі қолданылады.

Қолданылуы

БП шкаласы кейде радиокөміртектік даталаудан өзге әдістермен, мысалы, стратиграфия арқылы анықталған даталар үшін де қолданылады. Бұл қолданыс ван дер Плихт және Хоггтың ұсынысынан, сондай-ақ "Квартерлік ғылымдар шолуларынан" өзгеше, олардың екеуі де жарияланымдарда "ж" (латынша "annum" – "жыл" деген мағынада) бірлігін пайдалануды және "БП" терминін радиокөміртектік бағалаулар үшін ғана қолдануды ұсынды. Кейбір археологтар осы кезеңдердің калибрленбеген даталарын көрсету үшін bp, bc және ad кіші әріптерін пайдаланады. Копенгаген университетінің Мұз және климат орталығы одан да нақтырақ "б2к" – "2000 жылға дейінгі жылдар" терминін қолданады, бірақ бұл міндетті емес, көбінесе Гренландия мұз ядросының 2005 жылғы хронологиясымен (GICC05) бірге қолданылады. YBP форматын қолданатын авторлардың кейбіреуі 1950 жылдан кейінгі жылдарды белгілеу үшін YAP (қазіргі уақыттан кейінгі жылдар) терминін де қолданады.

SI префикстері

SI префикстік көбейтушілерді үлкен уақыт кезеңдерін көрсету үшін қолдануға болады, мысалы, ka BP (мың жыл бұрын), Ma BP (миллион жыл бұрын) және тағы да басқалары.

Радиоуглеродтық даталау

Радиокөміртектік мерзімдеу алғаш рет 1949 жылы қолданылды. 1954 жылдан бастап метрологтар радиокөміртектік мерзімдеу үшін BP шкаласының бастапқы жылы ретінде 1950 жылды белгіледі, осы үшін 1950 жылғы оксаль қышқылының эталондық үлгісі пайдаланылды. Ғалым А. Кьюри Ллойдтің сөзіне сәйкес:

Бұл мәселені 1950 жылдардың соңында АҚШ Ұлттық стандарттар бюросымен бірлесіп халықаралық радиокөміртектік қауымдастығы шешті. NBS стандартты эталондық материалы (SRM) 4990B ретінде үлкен көлемде қазіргі заманғы оксаль қышқылы дигидраты дайындалды. Оның 14C концентрациясы шамамен 5%-ға табиғи деңгейден жоғары болды, сондықтан радиокөміртектік мерзімдеу стандарты осы материалдың 14C концентрациясының 0,95 есесі ретінде анықталды және 13C эталондық мәні -19‰ (PDB) ретінде түзетілді. Бұл мән 1950 жылға сәйкес келетін «қазіргі көміртек» деп анықталады. Радиокөміртектік өлшемдер осы қазіргі көміртек мәнімен салыстырылады және «қазіргі үлесі» (fM) түрінде көрсетіледі. «Радиокөміртектік жас» fM-нен экспоненциалдық ыдырау қатынасы және «Либбинің жартылай өмірі» 5568 жылды пайдалану арқылы есептеледі. Жас қазіргі уақытқа дейінгі жылдармен (BP) көрсетіледі, мұнда «қазіргі» 1950 жыл ретінде анықталған. 1950 жыл сол кездегі стандартты астрономиялық кезең болғандықтан таңдалды. Сондай-ақ, ол ядролық қарудың кең ауқымды атмосфералық сынақтарынан бұрынғы кезеңді белгіледі, бұл көміртек-14 пен көміртек-12 арасындағы жаһандық қатынасты өзгертті.

Радиокөміртекті калибрлеу

Радиокөміртектік даталау арқылы анықталатын күндер екі түрлі болады: калибрленбеген (Либби немесе шикі деп те аталады) және калибрленген (Кембридж деп те аталады) күндер. Калибрленбеген радиокөміртектік күндер "калибрленбеген жылдар BP" деп нақты көрсетілуі керек, себебі олар күнтізбелік күндермен толық сәйкес келмейді. Бұл атмосферадағы радиокөміртектің (көміртек-14 немесе 14С) деңгейі радиокөміртектік даталауға болатын уақыт кезеңінде тұрақты болмауымен байланысты. Калибрленбеген радиокөміртектік жас, басқа әдістермен тәуелсіз даталанған үлгілердің шикі радиокөміртектік жасын салыстыруға негізделген калибрлеу қисықтары арқылы күнтізбелік жасқа түрлендіріледі, мысалы, дендрохронология (ағаш өсу сақиналарына негізделген даталау) және стратиграфия (балшық немесе шөгінді тау жыныстарындағы шөгінді қабаттарына негізделген даталау). Мұндай калибрленген күндер cal BP түрінде көрсетіледі, мұнда "cal" 1950 жылға дейінгі "калибрленген жылдарды" немесе "күнтізбелік жылдарды" білдіреді. Көптеген ғылыми журналдар жарияланған калибрленген нәтижелерге тиісті зертхананың атауын (стандартты кодтар қолданылады) және сенімділік деңгейлерін қоса, басқа да ақпараттармен бірге талап етеді, себебі әртүрлі зертханалар қолданатын әдістердің айырмашылықтары мен калибрлеу әдістеріндегі өзгерістер болады.

Қайта құру

Грегориан күнтізбесіндегі жылдарды осыдан бұрынғы жылдарға (BP) айналдыру 1950 жылдың 1 қаңтарын (1950 01 01) бастап, осы Грегориан күнінен өткен әр жыл үшін BP жыл санасын арттыру арқылы жүзеге асырылады. Мысалы, 1000 BP 950 жылға, 1949 BP 1 жылға, 1950 BP 1 жылға дейін б.э. (біздің заманымыздан бұрын), 2000 BP 51 жылға дейін б.э. сәйкес келеді. + BP уақыт шкаласындағы маңызды жылдар: Грегориан жылы BP жылы Оқиға 9701 б.э. 11650 BP Плейстоценнің аяқталуы және Голоцен дәуірінің басталуы 4714 б.э. 6663 BP Юлиан күні жүйесінің дәуірі: Юлиан күні 0 Гринвич түскісінде 4713 жылдың 1 қаңтарында (пролептиктік Юлиан күнтізбесі бойынша), бұл пролептиктік Грегориан күнтізбесі бойынша 4714 жылдың 24 қарашасы. 2251 б.э. 4200 BP Голоцен дәуірінің үш кезеңінің соңғысы – Мегхалаян кезеңінің басталуы. 45 б.э. 1994 BP Юлиан күнтізбесінің енгізілуі 1 б.э. 1950 BP ISO 8601 бойынша нөлдік жыл 1 ж. 1949 BP Біздің заманымыздың басталуы және Anno Domini, Исаның дүниеге келуі туралы Дионисийдің есебі бойынша 1582 368 BP Григориан күнтізбесінің енгізілуі 74 YAP Ағымдағы жыл.