Кіріспе
Португалдық құл Энрике Малаккалық (ағылш. Enrique of Malacca; исп. Henrique de Malaca; ), 1519-1522 жылдары әлемді айналып өтуді аяқтаған Магеллан экспедициясының малай мүшесі. Ол 1511 жылы 14 жасында португалдық зерттеуші Фердинанд Магеллан тарапынан құл ретінде алынған, бұл Малакканы жаулаудың басында болған болуы мүмкін. Магелланның өсиеті бойынша ол "Малакканың тумасы" деп аталса да, Антонио Пигафетта оның Суматрадан екенін мәлімдейді. Магеллан кейін оны Еуропаға алып барып, 1519 жылғы айналма сапар экспедициясына қатыстырды. Кейбір тарихшылардың пікірінше, ол әлемді айналып, бастапқы орнына оралған алғашқы адам болуы мүмкін, алайда оны растайтын ешқандай жазба немесе дерек жоқ. Магеллан испан корольінің алдында сөйлегенде, оны "Малаккада болған құлы" деп сипаттап, ол сол аралдардың адамы болғандықтан Энрике де Малакка деп аталғанын айтты. Магеллан сапары туралы ең толық мәліметтерді жазған қатысушы Антонио Пигафетта оны "Генрике" деп атады (ресми испан құжаттарында "Энрике" деп аударылды) және оны құл деп көрсетті.
Enrique of Malacca (lang es; Henrique de Malaca; ), was a Malay member of the Magellan expedition that completed the first circumnavigation of the world in 1519–1522. He was acquired as a slave by the Portuguese explorer Ferdinand Magellan in 1511 at the age of 14 years, probably in the early stages of the capture of Malacca. Although Magellan's will calls him "a native of Malacca", Antonio Pigafetta states that he was a native of Sumatra. Magellan later took him to Europe, where he accompanied the circumnavigation expedition in 1519. According to some historians, it is possible that he could be the first person to circumnavigate the globe and return to his starting point, however, there is no record or source that confirms it. When Magellan appeared before the Spanish king, he spoke of Enrique as "a slave that he had had in Malacca, because he was from those islands they called him Enrique de Malacca." Antonio Pigafetta, a participant who wrote the most comprehensive account of Magellan's voyage, called him "Henrique" (which was Hispanicised as Enrique in official Spanish documents) and also referred to him as a slave.
Магеллан экспедициясы
Энрике Магелланмен бірге Еуропаға, содан әрі Шығыс Үндістанға батыс жолын іздеу сапарында болды және испандықтар үшін аудармашы болып қызмет етті. Америкалық тарихшы Лоренс Бергриннің сөзінше, Энрике Дәмдеуіш аралдарының тумасы деп есептелген. Магеллан португалдық танысы Франсиско Серраодан келген хаттарды ұсынды, онда Дәмдеуіш аралдары Испаниядан тым шығысқа қарай орналасқандығы, олар Португалия емес, Испанияның құзырына кіретіні көрсетілген. Бұл Испанияға Дәмдеуіш аралдарын өзіне қаратуға мүмкіндік берді. Хинес де Мафра өз баяндамасында Энрике экспедицияға негізінен малай тілін білгендіктен алынғанын нақты айтады: "Ол [Магеллан] өзінің адамдарына енді ол қалаған жерге келгендерін айтты және кеме кеңсесінің кызметкері Гердиа есімді адамды, олар алып келген жергілікті тұрғынмен бірге жағаға жіберді, себебі ол малай тілін біледі, ал Малай архипелагында осы тілде сөйлейді". Энрике сөйлеп, жергілікті тұрғындармен түсініскен Филиппин аралдарының арасындағы Мазауа аралы Мафраның айтуынша, Минданао маңында орналасқан.
Магеллан қайтыс болғаннан кейін
Магеллан өсиетімен Энрике оның өлімінен кейін босатылуы керек еді. Бірақ шайқастан кейін қалған кемелердің капитандыры бас тартты. Магеллан экспедициясының генуэздік навигаторы куәгерлік көрсетуінде испандықтардың Себуға оралғанда аудармашысы болмағанын дұрыс емес айтты, себебі Энрике 1521 жылы Магелланмен бірге Мактан шайқасында қаза тапты деп мәлімдеді. Дегенмен, 1521 жылдың 1 мамырында Энрике тірі болды және Раджа Хумабон испандарға ұйымдастырған тойға қатысты. Антонио Пигафеттаның жазуынша, аман қалған Жоао Серрао, жағадан экипажға көмек сұрап, Себуано тайпаларынан құтқаруды өтінгенде, банкетке барғандардың барлығы өлтірілді, тек Энрике ғана аман қалды деді. Джованни Баттиста Рамузионың баяндамасында Энрике Субут басшысын испандықтардың патшаны тұтқындауды жоспарлап отырғаны туралы ескерткені және осының салдарынан банкетте Серрао және басқалар өлтірілді деп айтылады.
Бірінші әлемді айналу мүмкіндігі
1519–1521 жылдар аралығында әлемді айналып өткен саяхатты қоса алғанда, Энрике Магелланның барлық саяхаттарында онымен бірге болды. 1 мамырда ол Себуден туған жеріне қайту ниетімен кетті, және Энрике туралы ешқандай құжатта басқа ештеңе айтылмаған. Егер ол 1522 жылдың шілдесіне дейін үйіне оралған болса, онда ол әлемді айналып, бастаған жеріне қайтқан алғашқы адам болар еді. Максимилиан Трансильван мен Антонио Пигафеттаның құжаттарына сәйкес, Елкано және оның теңізшілері ғаламды айналып өткен алғашқылар деп есептеледі. Энрике Магелланмен бірге Малаккадан Себуға екі кезеңде сапар шеккені белгілі – 1511 жылы Малаккадан Португалияға, ал 1519–1521 жылдары Испаниядан Себуға. Себу мен Малакка арасындағы қашықтық 2500 км (шамамен 20 градус бойлық), осы қашықтықты еңсеру ғаламды айналып өтуді аяқтауға қажет еді. Оның ғаламды айналып шығу мүмкіндігі болды ма, белгісіз, бірақ мұндай мүмкіндік болған: Себу дәмдеуіштер, алтын және құл саудасымен айналысқан аймақтық сауда желісіне кіретін қала еді.
Ұлт және жеке тұлға
Өзінің өсиетінен Магеллан Энрикеге мулат және қазіргі Малайзияның бөлігі болған Малакканың тумасы деп сипаттайды. Керісінше, Пигафетта оны қазіргі Индонезиядағы Суматрадан келген деп айтады, ол Малакка бұғазының ар жағында орналасқан. Қайсысы болса да, Энрике этникалық малай екені қабылданған. Алайда, филиппин тарихшысы Карлос Кирино Энрикені висай филиппин, себуано немесе Филиппиндегі Себудың тумасы деп мәлімдеген, себебі Энрике бастапқы дереккөздерде расталғандай, малай тілі аймақтың лингва франкасы болғандықтан, малай тілі емес, себуано тілінде себуанолармен сөйлескен болуы керек деген қате пікірге ие болған.
Шығармашылық шығармалар
Малайзияда Панглима Аванг деп аталатын кейіпкер, тарихи роман авторы Харун Аминурашидтің 1957 жылы жазылған және 1958 жылы Pustaka Melayu (брендпен: Buku Punggok) басылымында алғаш рет жарияланған "Панглима Аванг" романында Энрикеге негізделген. Автордың айтуынша, ол Энрикеге оның тегіне сәйкес келетін Аванг деген малай есімін берді, ал "Панглима" атауы Энрикенің даналығы, күші және белсенділігін көрсетеді. Индонезияда 2014 жылы Имам Хидая редакциялаған Хелми Яхья мен Рейнхард Тавас жазған "Pengeliling bumi pertama adalah orang Indonesia: Enrique Maluku" ("Бірінші дүниежүзілік саяхатшы индонезиялық: Молуккалық Энрике") атты кітап жарық көрді. Сонымен қатар, Яхья 2022 жылы әріптестерімен бірге (Утама Праста және Донна Виджаянто, сондай-ақ Рейнхард Тавастың зерттеулері) "Clavis Mundi" атты Энрике Малуку туралы романын жазуды жалғастырды. 2021 жылы Сингапур авторы Дэнни Джалилдің "Энрике Қара" атты тарихи романы Penguin Random House SEA баспасында жарық көрді. Кітапта Фердинанд Магелланның құлдыққа алып, кейіннен малай тілінде сөйлейтін Молукка дәмдеуіш аралдарына сапарда маңызды аудармашы рөлін атқарған малай жасөспірімі Энрике туралы ойдан шығарылған оқиға суреттеледі.