Кіріспе
Филадельфиядағы бұрынғы универмаг, Пенсильвания штаты, АҚШ.
Ванамейкер, бастапқыда Джон Ванамейкер универмагы деп аталған, Америка Құрама Штаттарындағы алғашқы универмагтардың бірі болды. 1861 жылы Филадельфияда Джон Ванамейкер құрған бұл дүкен, бөлшек сауда индустриясының дамуына зор ықпал етті, соның ішінде баға таңбаларын қолданған алғашқы дүкен ретінде танылды. ХХ ғасырдың басында Ванамейкердің Нью-Йоркте, Бродвей және Манхэттендегі 9-шы көшеде де дүкені болды. Екеуі де өте көп штатты жұмысқа алды. ХХ ғасырдың соңына қарай Ванамейкердің 16 филиалы болды. Жылдар бойындағы өзгерістерден кейін, 1986 жылдың соңында бұл желі А. Альфред Таубманға сатылды және Таубманның бұрынғы сатып алған Вудвард & Лотроп универмагына (Вашингтон, Колумбия округі) қосылды. 1994 жылы «Вудиз» банкротқа өтініш берді. «Вудиз» активтері May Company және JCPenney дүкендері сатып алды. 1995 жылы Ванамейкер May Company брендінің бірі – Hecht's-ке айналды. 2006 жылы бұрынғы Филадельфиядағы Ванамейкер универмагы орнында Macy's ашылды, қазір ол Macy's Center City деп аталады. Бұл ғимарат Ұлттық тарихи ескерткіш мәртебесіне ие. Оның бірінші кеңейтілген бөлігін көрнекті сәулетші Дэниел Бернхам жобалаған. Ішінде әлемдегі ең үлкен функционалды орган – Ванамейкер органы орналасқан.
19 ғасыр
Джон Ванамейкер 1838 жылы Пенсильвания штатының Филадельфия қаласында дүниеге келген. Жылдам жөтелге байланысты, ол АҚШ Армиясына Американдық Азаматтық соғыста күресу үшін қосыла алмады, сондықтан бизнеспен айналысуға бел буды. 1861 жылы ол жеңгесі Нейтан Браунмен бірге Филадельфияда «Oak Hall» деп аталатын ерлер киім дүкенін ашты. Браун 1868 жылы қайтыс болғаннан кейін Ванамейкер бизнесті жалғыз жүргізді. Сегіз жылдан соң Ванамейкер тасталған Пенсильвания теміржолы станциясын жаңа, үлкен сауда орны ретінде пайдалану үшін сатып алды. Оның мақсаты – терминалды Лондонның Корольдік биржасы немесе Париждің Лес-Халлесі сияқты «Ұлы Депоға» айналдыру болды, бұл сол кезде Еуропада кең таралған заманауи дүкендердің алға басушысы еді. Ванамейкердің «Ұлы Депосы» 1876 жылғы Американың жүз жылдық көрмесіне Филадельфияға келген көпшілікке қызмет ету үшін өз есігін ашты, тіпті өзінің әсем морейлік фасадымен сол әлемдік көрменің көптеген павильондарының біріне ұқсады. 1877 жылы «Wanamaker’s» интерьері жаңартылып, кеңейтілді, оған тек ерлер киімі ғана емес, әйелдер киімі мен тұтыну тауарлары да қосылды. Бұл Филадельфиядағы алғашқы заманауи дүкен және Америкадағы ең алғашқылардың бірі болды. Ғимараттың ортасына дөңгелек тіреу орнатылды, ал оның айналасында 129 тауар тірегі бар концентрлі шеңберлер салынды. Дүкен пошта арқылы да тапсырыс қабылдады, бірақ 20-шы ғасырдың басына дейін бұл іс үлкен табыс әкелмеді. Ванамейкер жас кезінде саудагер сатып алған тауарды қайтаруға келіспеген кезде, дүкенді жаңа принциптермен қалай басқару керектігі туралы ойлады. Діңге берілген адам болғандықтан, ол жексенбі күндері жарнама жасаудан бас тартты. «Grand Depot» дүкенін сауда үшін ашу алдында ол евангелист Дуайт Л. Мудиге оның ғимаратын жиын өткізу орны ретінде пайдалануға рұқсат берді, ал Ванамейкер өз дүкенінің қызметкерлерінен 300 үй иесін ұсынды. Оның сауда жарнамалары – 1874 жылдан бастап авторлық құқықпен қорғалған алғашқы жарнамалар – шындыққа негізделген болды және оларда берілген уәделер орындалды. Ванамейкер өнімдерінің сапасына жазбаша кепілдік берді, клиенттеріне сатып алған тауарларды ақшаны қайтару арқылы қайтаруға мүмкіндік берді және дүкен ішінде орналасқан алғашқы мейрамхананы ұсынды. Ванамейкер баға белгісін де ойлап тапты. Оның қызметкерлеріне басшылық тарапынан құрметпен қарау қажет болды (олардың алдында сөкпеуді қоса алғанда), ал «John Wanamaker & Company» өз қызметкерлеріне «John Wanamaker Commercial Institute»-қа, сондай-ақ тегін медициналық көмекке, демалыс орындарына, пайданы бөлісу жоспарларына және зейнетақыларға қол жеткізуді ұсынды – бұл артықшылықтар корпоративтік жұмыс беруде стандарт болып саналғанға дейін. Ванамейкердің инновациялары мен «алғашқылары» оны ерекшелендірді. Дүкен электр жарығымен жарықтандырылған (1878) алғашқы дүкен, телефонды (1879) және ақша мен құжаттарды тасымалдау үшін пневматикалық түтіктерді (1880) орнатқан алғашқы дүкен болды. Ванамейкер Филадельфия/Нью-Джерси суретшісі Джордж Вашингтон Николсонға (1832–1912) «Ескі отан» атты үлкен ландшафтты фреска салуды тапсырды, ол 1892 жылдың наурыз айында аяқталды. 1950 жылға дейін фреска Ванамейкерге тиесілі болды, бірақ кейін жеке коллекцияға өтті.
20 ғасыр
1910 жылы Ванамейкер өзінің Grand Depot-ын кезең-кезеңмен жаңартты және Филадельфия қаласының орталық бөлігіндегі сол жерде жаңа, арнайы салынған ғимаратты тұрғызды. Чикаголық сәулетші Дэниел Х. Бернхамның жобасымен салынған, граниттен тұрғызылған және Флоренция стиліндегі жаңа дүкен 12 қабаттан (сауда үшін тоғызы), көптеген галереялар мен екі төменгі қабаттан тұрды, жалпы ауданы шамамен екі миллион шаршы футқа жетеді. Сәнді сауда орталығында бұрынғы Сент-Луис әлемдік көрмесінен әкелінген, сол кездегі әлемдегі ең ірі органдардың бірі – Ванамейкер органы орналасқан. Орган дүкеннің мәрмәрмен әсемделген орталық атриумында, яғни Ұлы зал (Grand Court) деп аталатын жерде орнатылды. Ұлы залдағы Сент-Луис көрмесінен әкелінген тағы бір зат – үлкен қоладан жасалған бүркіт. Халық арасында "Бүркітте кездесеміз" деген сөзбен келісіп, кездесу орнын белгілеу қалыпты жағдайға айналды. Дүкеннің ашылу салтанаты 1911 жылдың 30 желтоқсанында президент Уильям Говард Тафттың қатысуымен өтті. Өлшеміне қарамастан, органның үні Ұлы залды толықтыруға жеткіліксіз деп есептелді. Ванамейкер бұл мәселені шешу үшін өз орган құрылысшыларының тобын құрып, жылдар бойы органды бірнеше рет кеңейтті. "Ванамейкер органы" – 28 750 түтікшеден тұратын, толыққанды жұмыс істейтін әлемдегі ең үлкен түтікшелі орган. Ол әуеннің нәзік, оркестрге ұқсас әдемілігімен және керемет қуатымен танымал. Орган бүгінгі күнге дейін дүкенде сақталып тұр және жексенбі күнінен басқа күндері күніне екі рет тегін концерттер өткізіледі. Сонымен қатар, келушілер органның консольдық бөлімін аралап көруге және концерттен кейін қызметкерлермен кездесуге шақырылады. Жыл сайын, әдетте маусым айында "Ванамейкер органы күні" тойланады, ол күні бойы жалғасатын тегін концерттен тұрады. Нью-Йорк дүкенінде де үлкен орган болған, бірақ дүкен жабылғаннан кейін 1955 жылы аукционда 1200 долларға (~$ in) сатылды. "Титаник" кемесінің қаза тауып, батып кеткені туралы хабар Нью-Йорктегі Ванамейкердің сымсыз байланыс стансасына жеткізіліп, алаңдап күтіп тұрған көпшілікке таратылды – бұл американдық сауда дүкені үшін тағы бір жаңалық болды. Дүкеннің Ұлы залындағы мерекелік шырша әндері айту 1918 жылы басталды. 1919 жылы испандық "El Mundo" газеті Нью-Йорк дүкені туралы жазғанда, онда 100 арнайы бөлімнің бір шатыр астында жиналғанын, соның ішінде латын американдықтарына жеке қызмет көрсету бөлімі (El Departamento de Latino Americano de Servicio Personal) бар екенін мәлімдеді. Басқа да жаңалықтарға соңғы сәндерді іздеу үшін сатып алушыларды жыл сайын Еуропаға жіберу, алғашқы "Ақ сату" (1878) және ақпан айындағы "Мүмкіндік сатуы" сияқты тақырыптық сатулар кірді, бұл бағаларды мүмкіндігінше төмен ұстап, сату көлемін жоғары деңгейде ұстауға бағытталған шаралар еді. Дүкен 1922 жылдан бастап Ванамейкерге тиесілі WOO радиостанциясы арқылы өз орган концерттерін де таратып тұрды. Джеймс Байард Вудфордтың басшылығымен Ванамейкер Филадельфия мен Нью-Йоркте фортепиано дүкендерін ашты, олар инновациялық тұрақты баға жүйесі арқасында үлкен табысқа жетті. Қымбат заттарды сату үшін әр кезеңнің стилінде безендірілген залдар пайдаланылды. Ванамейкер сонымен қатар Остин орган компаниясы жасаған шағын органдарды сатумен де айналысты. Джон Ванамейкердің 1922 жылы қайтыс болғаннан кейін, бизнес Ванамейкер отбасының меншігінде жалғасты. Джонның ұлы Родман Ванамейкер дүкендердің көркемдік орталықтар және әдеміліктердің ғибадатханалары ретіндегі беделін арттырып, әлемнің түкпір-түкпірінен әкелінген сәнді заттарды ұсынды. Ол 1928 жылы қайтыс болғаннан кейін, дүкендер (отбасы үшін сенімгерлікпен басқарылатын) бір уақытқа өркендеуін жалғастырды. 1932 жылы ерлер киімдері мен аксессуарлар бөлімі Каштановый көшесіндегі екі есік төменде орналасқан Линкольн Либерти ғимаратының төменгі қабаттарында жеке дүкенге айналдырылды. Бұл ғимараттың жоғарғы қабатында Ванамейкер отбасы үшін жеке пәтер болған, ол 1952 жылы Филадельфия Ұлттық банкіне сатылды; ғимараттың тәжіндегі әріптер 2014 жылдың қарашасына дейін "PNB" деп жазылған, тіпті банк енді жоқ болса да.
Рождестволық жарық шоуы
1956 жылы Филадельфияда «Ванамакер» Рождестволық жарық шоуының тұсаукесерін өткізді – ғимараттың бірнеше қабатынан көрінетін, бірнеше қабатты биік, музыкалық және жан-жақтан жыпылықтайтын жарықтардан тұратын үлкен көрсетілім. Шоу Филадельфиялық ата-аналар мен балалардың, сондай-ақ туристердің арасында үлкен танымалдылыққа ие болды, тіпті ғимарат әртүрлі бизнес мүдделеріне сатылғаннан кейін де үздіксіз көрсетілімді қамтамасыз етті. 1994 жылға дейін ондаған жылдар бойы шоудың мелодиялық баритон баяндаушысы Джон Фасенда болды, ол Филадельфиялықтарға радио мен теледидардан хабар бергені үшін және жалпыұлттық деңгейде NFL фильмдерінің дауысы ретінде танымал болды. NFL Films-тің Эда Сабол Фасенданы «Құдайдың дауысы» деп атады. Оның сөздерді шебер қолдануы және драмалық баритонмен жеткізілуі шоудың ең жарқын тұстары болды және Фасенданың беделін арттыруға үлкен үлес қосты. 1995-2005 жылдар аралығында әртүрлі хабаршылар шоуды баяндады. 20 ғасырдың соңында «Ванамакер» Филадельфия нарығында «Блумингдейлс» және «Мэйсис» сияқты басқа бөлшек сауда желілеріне бизнесін жоғалтты. 1978 жылы «Ванамакер» отбасылық трасты Джон Ванамакер және компанияны, оның өте нашар қамқорлық көрген дүкендерімен бірге, Лос-Анджелестегі «Картер Хоули Хейл Сторс» компаниясына 60 миллион АҚШ долларына (шамамен ~ $) қолма-қол ақшаға сатты. «Картер Хоули Хейл» дүкендерді жаңартуға тағы 80 миллион доллар жұмсады, бірақ нәтижеге қол жеткізе алмады – арадағы ондаған жылдарда клиенттер басқа жерге кетіп, қайта оралмады. 1986 жылдың соңында қазіргі 15 дүкеннен тұратын тізбек Детройт сауда орталығының магнаты А. Альфред Таубманға тиесілі «Вудвард & Лотроп» компаниясына шамамен 180 миллион долларға (~ $) сатылды. Таубман бизнесті қысқартылған корпоративтік атаумен («Ванамакерс Инк.») қайта ұйымдастырды және дүкендерді жаңарту мен жарнамалық науқандарға миллиондаған доллар құйды. Бұл да көмектеспеді, өйткені Таубманның бөлшек сауда мүдделері қарызға батқан еді және дүкендердің жалпы сатылымы көңіл көншітпейтін болды. «Ванамакер» ғимаратының кеңістігі тарихи «Ванамакер» дүкенінің бөліктерінен гөрі құндырақ деп есептелгендіктен, Филадельфияның флагмандық дүкені алғашқы бес қабатқа дейін қысқартылды, Джунипер көшесі жоғарғы қабаттарға арналған кеңсе ғимаратының вестибюліне айналды, ал бұрынғы жертөледегі бюджеттік «Төменгі қабаттағы дүкен» автотұраққа айналды. «Кристал Ти Рум» мейрамханасы жабылып, кейіннен «Мариотт Корпорейшн» компаниясына банкет залы ретінде пайдалануға жалға берілді. Ванамакердің сегізінші қабаттағы кеңсесінен және дүкен мұрағатынан жеке заттары Пенсильвания тарихи қоғамына сыйға тартылды. 1987 жылдың қазан айында «Ванамакер» ғимараты әзірлеуші Джон Кусьмирскийге сатылды. «Вудвард & Лотроп» банкротқа ұшырады, 1994 жылдың 17 қаңтарында 11-ші тарауды ашты, сонымен бірге «Ванамакер» дүкендері 1995 жылдың 21 маусымында «Мэй Департмент Сторс Компани» компаниясына сатылды. «Ванамакерс Инк.» ресми түрде таратылды, ал операциялар Вирджиния штатының Арлингтондағы «Мэйдің Хехтс» бөлімшесімен біріктірілді. 133 жылдық тарихтан кейін «Ванамакер» атауы барлық дүкендерден алынып, оның орнына «Хехтс» атауы қойылды. 1997 жылы «Мэй» «Ванамакердің» тарихи бәсекелесі «Стробридж & Клотьер» компаниясын сатып алып, Филадельфия аймағындағы барлық «Хехтс» дүкендерін «Стробридж» атауымен қайта атады. «Сентер Сити Хехтс» (уақытша «Стробриджс» деп аталды) ұзаққа созылған жөндеу және қайта жаңарту үшін жабылды, нәтижесінде бұрынғы «Ванамакер» сауда кеңістігінің көлемі тағы үш қабатқа дейін қысқарды, ал жоғарғы қабаттардағы бұрынғы сату қабаттары коммерциялық кеңселерге бөлінді. Бұл 1997 жылы Нью-Йоркте орналасқан «Лорд & Тейлор» компаниясына, «Мэй Департмент Сторс» компаниясының тағы бір бөлімшесіне, бұрынғы «Ванамакердің» Орталық Филадельфиядағы флагмандық дүкенін ашуға жол ашты. 2006 жылдың тамызында дүкен «Мэйсис» компаниясына айналдырылды, ол «Федерейтед Департмент Сторс Инк.» компаниясының «Мэйсис Ист» бөлімшесімен басқарылды (қазіргі «Мэйсис Инк.»), ол 2005 жылдың соңында «Мэйді» сатып алды. Бродвейдегі Нью-Йорк «Ванамакер» дүкенінде 1996 жылдан бастап «Кмарт», ал кейіннен «Вегманс» (2023) сауда кеңістігі болды. Дүкен өңірлік желілерден ұлттық желілерге бөлшек саудадағы үлкен өзгерістерге бейімделді. Брендтік ұсыныстардың біркелкілігі және ұлттық желілерге қол жетімді шығындарды үнемдеу дүкеннің дербес тұлға ретінде өмір сүруіне кедеріс келтірді, бірақ клиенттер дүкен ұсыныстарын айқындауда маңызды рөл атқарды және оның сауда кеңістігінің сәні жақсы тауарлармен қамтамасыз етілді. Басқа саудагерлер де аз штаттық қызметкерлермен тауар сатуды үйренді. Бөлшек саудагерлердің ұлттық емес, өңірлік талғамдарға қарай дамуы әлі де нәтижелері әртүрлі тәжірибе болып табылады. «Ванамакердің» әйгілі дүкені, оның әйгілі органы мен Сент-Луис әлемдік көрмесінен әкелінген бүркіті 1978 жылы Ұлттық тарихи ескерткіш деп жарияланды. 1992 жылы «Ванамакер органының достары» атты коммерциялық емес ұйым құрылды, ол әйгілі органның сақталуын, қалпына келтірілуін және көрсетілуін ілгерілетуге бағытталды. Бөлшек сауда орны ретінде Филадельфияның флагмандық дүкені кейінгі арендаторлар «Лорд & Тейлор» және қазіргі «Мэйсис» үшін табысты болды. Парадтар мен фейерверк көрсетілімдерінің ұзақ тарихымен «Мэйсис» тарихи «Ванамакер» дәстүрлерін, әсіресе «Ванамакер органы» мен Рождестволық жарық шоуын дамытуда маңызды рөл атқарып келеді.
21 ғасыр
2006 жылдан бастап, Macy's басшылығымен Джули Эндрюс шоудың баяндаушысы болды. Сондай-ақ 2006 жылы Ұлы залдың үстіңгі жағындағы Санта Экспресс поезді қайта іске қосылды. 2007 жылы Рождестволық жарық шоуының барлық бөлігі Macy's Parade Studio арқылы толығымен жаңартылып, жеңіл материалдармен және LED шамдарымен жаңа конструкцияларға орнатылды. 2008 жылы LED шамдары бар жаңа және үлкен Magic Christmas Tree таныстырылды. Дегенмен, қауіпсіздік және логистикалық мәселелерге байланысты билейтін су фонтандары тоқтатылып, сатылды. 2008 жылы Macy's Филадельфиядағы бас дүкенінде Wanamaker аспабы мен Филадельфия оркестрінің қатысуымен өткен концертпен 150 жылдығын тойлады, бұл концертке толық зал жиылды. Қазіргі уақытта ғимараттың үш қабаты ғана сауда алаңы ретінде қолданылады. 2023 жылдың қыркүйегінде коммерциялық арендаторлардың көптеп кетуінен кейін ғимарат қабылдаушылыққа берілді. 2024 жылдың қаңтарына қарай, иелері ғимаратты тұрғын үйге айналдыру мүмкіндігін қарастырып жатыр.
Кристалл шай бөлмесі
Ванмакердің 9-қабатында Crystal Tea Room рестораны орналасқан, ол 1995 жылы көпшілікке жабылды; кейіннен ол жеке банкет залы ретінде қайта жаңартылды, онда 1000 адамға дейін отырып тамақ ішуге болатын. 1920 жылдарғы Ванмакердің нұсқаулығында Кристалл шай бөлмесі Филадельфиядағы ең ірі асхана және әлемдегі ең ірі асханалардың бірі екені айтылған. Ол бір уақытта 1400 адамға қызмет көрсете алатын. Таңертеңгі ас, түскілік және кешкі шай ұсынылды. Асханадағы үлкен пештер бір мезгілде 75 түйеқұсты пісіруге мүмкіндік берді, ал ғимарат қызметкерлерге арналған шкафтармен және жуынатын бөлмелермен жабдықталған. Джон Ванмакердің тәртіп сақтауды қолдауына деген құрметтің белгісі ретінде, отбасылық траст дүкенді сатқанға дейін шай бөлмесінде алкоголь ұсынылмады. Шай бөлмесінде бейресми модель көрсетілімдері өтті. Үшінші қабатта, Ұлы залға қарап тұрған, Терраса атты балкон кафесі де болды, онда келушілер тамақ ішіп отырып Ванмакер аспабының үнін ести алатын. Macy's бұл мейрамхананы 2008 жылы жапты.
Қала маңындағы филиалдар
1950 жылы «Ванамакер» Уилмингтон, Делавэр қаласында дүкен ашты. 1954 жылы Нью-Йорк дүкені жабылғаннан кейін, «Ванамакер» Филадельфия маңына кеңейді, бастапқыда 1954 жылдың желтоқсанында Уиннуд дүкенін ашты. Lehigh Valley Mall (1976), Montgomery Mall (1977) және Christiana Mall (1991, «Ванамакер» салынған соңғы дүкен) ашылды.
Танымал мәдениетте
1950 жылы "Guys and Dolls" мюзиклінде "Marry the Man Today" әнінде Аделаида: "Ванамейкерде, Сакста және Клейнде маған бір нәрсе үйретті. Әлі сатып алмаған көйлекке өзгеріс енгізе алмайсың" деп айтады. 1981 жылы "Блоу-Аут" фильмінің түсірілімдері Ванамейкердің сыртында өтті. 1987 жылы "Манекен" фильмінің көп бөлігі, сондай-ақ 1991 жылы "Манекен 2: Қозғалыста" фильмінің жалғасы да Ванамейкерде түсірілді. 2006 жылы HBO телесериалы "Сопранолар" сериясында Лупертацци қылмыстық тобының басшысы Джон "Джонни Сак" Сакрамони өзінің адвокатына әйелі Джиннимен Ванамейкерде галстук сататын бөлімде жұмыс істеген кезде танысқанын айтады.