Кіріспе
Штепсель мен розетканың түрі
Өнеркәсіптік және көп фазалы штепсельдер мен розеткалар тұрмыстық штепсельдер мен розеткаларға қарағанда жоғары кернеу және токқа арналған электр желісіне қосылуды қамтамасыз етеді. Олар көбінесе көп фазалы жүйелерде, жоғары ток күшімен жұмыс істеу кезінде немесе қоршаған ортаның зиянды факторларынан қорғау қажет болғанда қолданылады. Өнеркәсіптік розеткалар ауа райына төзімді қақпақтармен, су өткізбейтін қаптамалармен жабдықталуы мүмкін, сондай-ақ қосылған штепсельдің кездейсоқ ажыратылуын болдырмау үшін қосқышпен біріктірілуі мүмкін. Көрсеткіштердің кейбір түрлері қауіпті аймақтарда, мысалы, көмір шахталарында немесе мұнай-химиялық өндіріс орындарында қолдануға бекітілген, онда тұтанғыш газдар болуы мүмкін. Көптеген үш фазалы қуат штепсельдерінде жерге қосылым (жерлеу) болады, бірақ үш фазалы жүктемелерге, мысалы, электрмоторларға бейтарап сым қажет болмайтындықтан, бейтарап сымы болмауы мүмкін. Мұндай штепсельдерде тек төрт тірек болады (жер және үш фаза). Бейтарап сымы бар розетканың мысалы – L21 30 (30 А) және L21 20 (20 А), екеуінде де бес тесік бар (жер, бейтарап және X, Y, Z фазалары). Күштік штепсельдер мен розеткалардың кейбір түрлері халықаралық стандарттармен белгіленгенімен, әр елдің өз стандарттары мен ережелері болуы мүмкін. Мысалы, сымдардың түс схемасы кішкентай желілік штепсельдердегідей болмауы мүмкін.
Швеция: Semko 17 плагиндері
Semko 17 – 3/4 тіректі 3 фазалы жалғауыштар, (4 тіректі) немесе бейтарап тірегісіз (3 тіректі) болды. Жер қосылысы қалқан арқылы қамтамасыз етілді. Жалғауыштар әртүрлі өлшемдерде келді: 16 А – дөңгелек бұрыштармен, 25 А және 63 А – тікбұрышты. Бұл жалғауыштар негізінен өнеркәсіптік және ауыл шаруашылығы орналымдарында қолданылды. 1989 жылы металл қабығы бар Semko 17 жалғауыштарын өндіруге және сатуға тыйым салынды. Бірнеше жылдан кейін барлық Semko 17 жалғауыштарын өндіруге және сатуға тыйым салынды. Қолданыстағы жалғауыштарды пайдалануға болады, бірақ ешқандай қызметкерге емес («Arbetsmiljöverket» тыйым салған). Тыйым салу себебі – Semko 17 бірнеше қауіпсіздік мәселелеріне ие болды. Жерге қосу тотығуға ұшырауы мүмкін, ал қаптама металдан жасалған болса, кез келген жерге қатысты ақаулық еркек және әйел кабель жалғауышын қосу/ажырату кезінде адамның қолынан өтеді (егер адам оқшаулағыш қолғап кимеген болса). Жерге қосуды бейтарап ретінде дұрыс пайдалану жиі кездесетін жағдай еді. Ең нашар мәселе – кейбір жалғауыштардағы жерге қосу бұрандасы қатты тотығып, жерге қосу сымы босап, ең жаман жағдайда жақын жердегі желілік (фазалық) сыммен жанасуы мүмкін.
Швейцария: SN 441011
Швейцария стандарты SN 441011 (2019 жылға дейін SN SEV 1011) «Үй шаруашылығы және ұқсас мақсаттар үшін арналған айырлар мен розеткалар» – бір және үш фазалы қосылыстарды қоса, айырлар мен розеткалардың иерархиялық жүйесін анықтайды. Розеткалар, айырдың ұштықтарының саны бірдей немесе кем, сондай-ақ номиналдық қуаты тең немесе төмен айырларды қабылдай алады. Швейцарияның бір фазалы айырлары мен розеткалары SN 441011 негізгі мақаласында сипатталған. 15-типті айырда диаметрі 4 мм 3 дөңгелек ұштық және L2 және L3 үшін 2 жалпақ ұштық бар. Ол үш фазалы қолдануға арналған және 10 А, 250 В / 440 В номиналдық қуатымен жұмыс істейді. Розетка сонымен қатар 11 және 12 типтегі айырларды, сондай-ақ Europlug-ты қабылдайды. 25-типті айыр үш фазалы қолдануға арналған, 16 А, 250 В / 440 В номиналдық қуатымен жұмыс істейді және 3 тіктөртбұрышты ұштықтары (4 мм x 5 мм) және L2 және L3 үшін 2 жалпақ ұштықтары бар. Розетка 11, 12, 21 және 23 типтегі бір фазалы айырларды, Europlug-ты, сондай-ақ 15 және 25 типтегі үш фазалы айырларды қабылдайды.
Бұрынғы Югославия
Бұл типтегі үш фазалы шанышқылар мен розеткалар негізінен бұрынғы Югославия елдеріндегі тұрмыстық жағдайларда қолданылады, олар 5 қосқышты 3 фазалы қосылғыштар, 16 А, 380 В номиналды кернеумен. Өнеркәсіптік 3 фазалы қосылғыштар еуропалық IEC 60309 стандартымен үйлеседі.
NEMA
Америкалық штырьлы және ұңғымалы дөңгелек жалғауыштар жаңа IEC 60309 типімен үйлесімсіз. Ток рейтингтері 30, 60, 100, 200 және 400 А құрайды. Барлығы 250 В тұрақты токқа немесе 600 В айнымалы токқа дейін жұмыс істеуге арналған. Байланыс схемалары 2-ден 4 штырьға дейін болады. Жерге қосылу әдісіне қарай екі стильде болады. 1-ші стильде жерге қосылу тек қана корпуста жасалады. 2-ші стильде бір штырь және корпус бірге қолданылады, олар іштен біріктірілген. Олар IEC 309 сияқты нақты тізбектер мен кернеулерге арналмаған. Әртүрлі кернеулі ұқсас жалғауыштардың біріктірілуін болдырмау үшін жалғауышты айналдыру опциясы бар. Штепсельдегі штырьлар қарапайым цилиндрлер (ұңғымалар) болып келеді, ал розеткадағы штырьлар байланыс қысымын сақтау үшін серіппелі механизммен жабдықталған, бұл IEC 60309 типіндегі жалғауыштардың керісі. Барлық штырьлар бірдей диаметрде. Алғашқыда металлдан жасалған, бірақ қазір пластик корпустармен де шығарылады. Жалғауыш корпусында тек кілттер пайдаланылатындықтан және кілттер өнеркәсіптік қолдануда зақымдануы мүмкін болғандықтан, тозығы жеткен жалғауыштардың дұрыс қосылмауы мүмкін.
IEC
IEC 60309 II сериялы (Солтүстік Америка) штепсельді және ұялы жалғауыштар соңғы 30 жыл ішінде Солтүстік Америкада кеңінен қолданысқа ие болды. II сериялы токтың номиналдық мәндері 20, 30, 60, 100, 200, 300, 350, 500 және 600 амперді құрайды. Кернеудің номиналдық мәні 1000 В айнымалы тоққа дейін жетеді. Бұлар американдық үлгіні біраз уақыттан бері ығыстырып, азық-түлік өңдеу, деректер орталықтары, денсаулық сақтау, ойын-сауық және басқа да салаларда жиі кездеседі.
NEMA жалғаулары
NEMA құрылғылары қана өнеркәсіптік құрылғылар емес, ал кейбір түрлері АҚШ-тағы дерлік барлық ғимараттарда кездеседі. "Өнеркәсіптік сападағы" жалғағыштар қатаң өнеркәсіптік сынақ стандарттарының талаптарына сай келеді немесе одан да асып түседі, сондай-ақ олар тұрғын үй және жеңіл коммерциялық жалғағыштармен салыстырғанда зақымдануға төзімдірек болып жасалады. Өнеркәсіптік құрылғылар шаң мен су өткізбейтіндей етіп жасалуы мүмкін. NEMA сымдық құрылғылары 15–60 А ток номиналымен және 125–600 В кернеу номиналымен шығарылады.
NEMA штепсель және розеткасының екі негізгі түрі бар: тура жапырақшалы және құлыптағышты. L әрпімен басталатын нөмірлер бұрылысты құлыптағыштарды, ал қалғандары тура жапырақшалы болып табылады. Құлыптағыш типтегі жалғағыштар көбінесе өнеркәсіптік қолданыста қолданылады және тұрғын үйлерде және жеңіл коммерциялық пайдалануда кең таралған емес.
Бұралып тұйықталатын жалғаулар
Бұраулы құлыптағыштар алғаш рет 1938 жылы Харви Хаббелл III жасап шығарды және Twist Lock Hubbell Incorporated компаниясының бүгінгі күнге дейін тіркелген тауар таңбасы болып табылады, алайда бұл термин кез келген компания өндіретін NEMA бұраулы құлыптағыштарын атау үшін жиі қолданылады. Бұраулы құлыптағыштардың барлығы шеңбердің бөлігіне сәйкес келетін қисық жалатындарды пайдаланады. Розеткаға енгізілгеннен кейін, аша бұрылады және бұралған тістері розеткаға бекітіледі. Ашаны босату үшін бұру қайта кері жасалады. Құлыптағыш байланыс коммерциялық және өнеркәсіптік ортада өте сенімді қосылыс қамтамасыз етеді. Құлыптағышсыз жалғаулар сияқты, олар да әртүрлі стандартталған конфигурацияларда келеді және олардың барлығы құлыпталуды білдіретін L әрпінен басталатын бірдей жалпы атау жүйесін сақтайды. Қосылыстар отбасылары 120 В, 208/240 В және басқа да жоғары кернеулі қосылыстарды кездейсоқ қосылудан сақтайтындай етіп жасалған.
Степендік шыналы жалғаулар
Сәхнәлік жалғауыш (SPC) немесе жерленген сәхнәлік жалғауыш (GSP) – АҚШ-тағы театр индустриясында сахна жарығын қолдану үшін негізгі арналған жалғауыш. Сәхнәлік жалғауыштар әдетте диммерден сахна жарық құралдарына қуатты жеткізу үшін қолданылады, бірақ кейде басқа да жабдықтарды қуатпен қамтамасыз етуге болады. Сәхнәлік жалғауыштың NEMA 5-15 жалғауышынан (театр индустриясында Эдисон жалғауышы деп белгілі) басты артықшылығы – оның жоғары беріктігі мен зақымдануға төзімділігі, оның сенімді құрылысы және шыналы бөлігіш арқылы тозуды өтеу мүмкіндігі. Димделетін қуатқа арналған жеке жалғауыш болуы, жабдыққа зиян келтіруі мүмкін димделген және димделмеген тізбектердің шатасуын болдырмауға көмектеседі. Тіпті ең кішкентай сәхнәлік жалғауыштар 20 А-ге дейін шыдайды, бұл 120 В кернеуде 2,4 кВт-қа тең, ал NEMA 5-15 жалғауышы 15 А және 1,8 кВт-қа ғана шыдайды. Кабельдер еденде жатқан жағдайларда, жалғауыштың төмен профилі оларға жалғанатын кабельдерден сәл ғана биік қосылымдар жасауға мүмкіндік береді.
Калифорния 50 А жалғауышы
Солтүстік Америкада орташа ток талаптары үшін 50 А Калифорния стиліндегі жалғауыш, сондай-ақ CS6364 және CS6365 деп аталады. Ол бұралған құлып дизайнына ие, еркек жалғауыштағы қақпақтарды толық қорғайтын металл гильзасы бар, ал әйел жалғауыштағы орталық тікенегі орталастыруға көмектеседі. Калифорниялық жалғауыштар көбінесе ашық ауадағы іс-шараларда, көрмелерде, конгрестерде және құрылыс алаңдарында қолданылады. Бұл жалғауыш өзінің атауын Калифорниядағы Голливуд киностудияларының алғашқы жылдарында қауіпсіз жалғауыш ретінде әзірленгендіктен алған. Студияларда алғаш пайдаланылған жоғары ток жалғауыштар – театрларда қолданылатын сахналық штепсельдер (оларды "құлаш тәрізді штепсельдер" деп те атайды), олар жерге қосылмаған. Бірақ Калифорниялық штепсель сыртқы болат қаптамасы арқылы жерге қосылады. Бұл еркек контактілі қақпақтарды күн бойы жинақтаманың айналасында кабельдерді тасымалдаудан зақымданудан қорғауға да көмектесті. Жерге қосылған қаптама жалғауыш қосылған немесе ажыратылған кезде доға жарқырауын жұта алады. Алғашқы құлаш тәрізді штепсельдер қауіпті доға жарқырауымен белгілі болды, әсіресе электрлік сахна жарығының алғашқы жылдарындағы DC қуатымен жұмыс істейтін ескі театрларда. Мысалы, бейтарап қосылымды қажет ететін үш фазалы штепсельді мұндай қосылымды қамтамасыз етпейтін розеткаға қосуға болмайды. Дегенмен, бейтарап қосылымды қажет етпейтін штепсельді осындай қосылымды қамтамасыз ететін розеткаға қосуға болады, бірақ бұл жағдайда бейтарап қосылым пайдаланылмайды. Сахна жарығын пайдалану үшін жиі қолданылатын жалғауыш – 32 А 5 тіректі коннектор. Нейтраль қажет етпейтін моторлық жүктемелер үшін төрт тіректі жалғауыш қолданылады. Үлкен талаптар үшін қуатты немесе камералық жалғауыштар қолданылуы мүмкін. Ақпараттық технология саласында кейде IEC 60309 жүйесі қолданылады.