Қозғалмалы ұшақ стабилизаторы

Кіріспе

Толығымен жылжымалы ұшақ тұрақтандырғышы

Стабилятор – толығымен жылжымалы ұшақтың көлденең тұрақтандырғышы. Ол ұзындық тұрақтылығын, басқаруды және таяқ күшінің талаптарын сияқты дәстүрлі көлденең тұрақтандырғыштың (тұрақты) және лифтің (басқару беті) жеке бөліктері атқаратын әдеттегі функцияларды қамтамасыз етеді. Төмендетілген кедергіден, әсіресе жоғары Мах сандары кезінде, басқа да пайдасы бар – ұшақтың тепе-теңдігін кең ауқымда өзгертуге және таяқ күштерін азайтуға мүмкіндік береді. Стабилятор – «стабилизатор» және «лифт» сөздерінің біріктірілген түрі. Ол сондай-ақ толық қозғалатын құйрық, толығымен жылжымалы құйрық, толық қозғалатын тұрақтандырғыш, толық ұшатын құйрық, толық ұшатын көлденең құйрық, толық ұшатын тұрақтандырғыш және плита тәрізді құйрық деп те аталады, осылайша ұшқыштың әрекетіне қарсы тұратын аэродинамикалық күш тудырады. Стабилятормен жабдықталған жалпы авиациялық ұшақтардың арасында Piper Cherokee бар. Қазіргі заманғы американдық үстінкү дыбыстық жоба, Bell X 1, жеке реттелетін көлденең тұрақтандырғыш пен лифттерді пайдаланды, бұл бір бет ретінде қозғалуға немесе лифттің бұрылуына бекітілген құйрық деңгейінде мүмкіндік берді. 1951 жылы пайдалануға берілген Boeing B-47 Stratojet – бір бөліктен тұратын стабилятор дизайны бар әлемдегі алғашқы реактивтік бомбалаушы ұшақ болды. Boeing B-52 Stratofortress үшін стабилизатор қарастырылды, бірақ сол кездегі гидравликаның жеткіліксіз сенімділігіне байланысты қабылданбады. Оны негізгі қанаттың алдында канард конфигурациясында орнатуға да болады (Curtiss Wright XP-55 Ascender). Әскери ұшақтардың стабилизаторларында да, жалпы авиациялық ұшақтарда да басқару күштерінің тым әлсіз болуы (артық басқаруға алып келуі) мәселесі бар. Жеңіл ұшақтардан айырмашылығы, үстінкү дыбыстық ұшақтар антисерво тақташаларымен жабдықталмайды, себебі олар қабылдауға болмайтын кедергі тудырады. Ескі реактивтік истребительдерде қарсы күш серіппелер немесе қарсылық көрсететін гидравликалық күш арқылы басқару жүйесінде жасалған, сыртқы антисерво тақташалары емес. Мысалы, North American F-100 Super Sabre басқару таяғына бекітілген берілістер мен өзгермелі серіппелілікке ие серіппелерді пайдаланып, пилоттың әрекетіне қанағаттанарлық қарсылық жасады. Қазіргі заманғы истребительдерде басқару сигналдары компьютерлермен өңделеді ("fly by wire"), және пилоттың таяғы мен стабилизатор арасында тікелей байланыс жоқ.

A stabilator is a fully movable aircraft horizontal stabilizer. It serves the usual functions of longitudinal stability, control and stick force requirements otherwise performed by the separate parts of a conventional horizontal stabilizer (which is fixed) and elevator (which is adjustable). Apart from reduced drag, particularly at high Mach numbers, it is a useful device for changing the aircraft balance within wide limits, and for reducing stick forces. Stabilator is a portmanteau of stabilizer and elevator. It is also known as an all moving tailplane, all movable tail(plane), all moving stabilizer, all flying tail(plane), all flying horizontal tail, full flying stabilizer, and slab tailplane. thus providing an aerodynamic force resisting the pilot's input. General aviation aircraft with stabilators include the Piper Cherokee The contemporary American supersonic project, the Bell X 1, used separately adjustable horizontal stabilizer and elevators allowing movement as a single surface or elevator deflection at a fixed tailplane setting. Entering service in 1951, the Boeing B 47 Stratojet was the world's first purposely built jet bomber to include one piece stabilator design. A stabilator was considered for the Boeing B 52 Stratofortress but rejected due to the unreliability of hydraulics at the time. can also be mounted in front of the main wing in a canard configuration (Curtiss Wright XP 55 Ascender). Stabilators on military aircraft have the same problem of too light control forces (inducing overcontrol) as general aviation aircraft. Unlike light aircraft, supersonic aircraft are not fitted with anti servo tabs, which would add unacceptable drag. In older jet fighter aircraft, a resisting force was generated within the control system, either by springs or a resisting hydraulic force, rather than by an external anti servo tab. For example, the North American F 100 Super Sabre, used gearing and a variable stiffness spring attached to the control stick to provide an acceptable resistance to pilot input. In modern fighters, control inputs are processed by computers ("fly by wire"), and there is no direct connection between the pilot's stick and the stabilator.

Әуе кемелері

Қазіргі заманғы әуе кемелерінің көпшілігінде стабилизатор болмайды. Олардың орнына реттелетін көлденең стабилизатор және жеке лифт басқаруы болады. Жылжымалы көлденең стабилизатор ұшу кезінде жылдамдық өзгергенде немесе отын жанып, ауырлық орталығы жылғанда, ұшу осін теңгерімде ұстау үшін реттеледі. Бұл реттемелерді автоматты пилот қосылғанда немесе ұшақ қолмен басқарылса, пилот жасайды. Реттелетін стабилизаторлар стабилизаторлардан өзгеше: стабилизатор пилоттың басқару тұтқасымен немесе таяғымен басқарылады, ал реттелетін стабилизатор трим жүйесімен басқарылады. Boeing 737 ұшағында реттелетін стабилизатор трим жүйесі электрмен жұмыс істейтін бұранда арқылы қозғалады. Ұшуды басқару үшін нағыз стабилизаторы бар әуе кемесінің бір мысалы – Lockheed L 1011.