Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Канадалық геолог (1908–1993)
Canadian geologist (1908–1993)
Джон Тузо Уилсон (24 қазан 1908 – 15 сәуір 1993) – канадалық геофизик және геолог, плиталық тектоника теориясына қосқан үлесі үшін әлемдік деңгейде танымал болған. Плиталық тектоника – Жердің қатаң сыртқы қабаттарының (қабық және жоғарғы мантияның бір бөлігі), литосфераның, әлсіз астеносфера үстінде тәуелсіз түрде қозғалатын шамамен 13 бөлікке немесе "плиталарға" бөлінген ғылыми теория. Уилсон Гавай аралдарының Тынық мұхитының көп бөлігінен созылған тектоникалық плитаның тұрақты магмалық ошақ үстінен солтүстік-батысқа қарай жылжуы нәтижесінде ұзақ тізбектей жанартаулардың пайда болғанын айтты. Ол екі плитаның көлденең бағытта жылжуымен сипатталатын, негізгі плита шекарасы – трансформациялық жарылымды да ұсынды (мысалы, Сан-Андреас жарылымы). Оның құрметіне есімдері берілген екі жас канадалық су асты жанартауы – Тузо Уилсон теңіз таулары деп аталады. Теңіз түбінің кеңеюі мен жирылуының Уилсон циклі (Суперконтиненттік циклмен байланысты) оның есімін иеленеді.
John Tuzo Wilson (October 24, 1908 – April 15, 1993) was a Canadian geophysicist and geologist who achieved worldwide acclaim for his contributions to the theory of plate tectonics. Plate tectonics is the scientific theory that the rigid outer layers of the Earth (crust and part of the upper mantle), the lithosphere, is broken up into around 13 pieces or "plates" that move independently over the weaker asthenosphere. Wilson maintained that the Hawaiian Islands were formed as a tectonic plate (extending across much of the Pacific Ocean) shifted to the northwest over a fixed hotspot, spawning a long series of volcanoes. He also conceived of the transform fault, a major plate boundary where two plates move past each other horizontally (e. g., the San Andreas Fault). His name was given to two young Canadian submarine volcanoes called the Tuzo Wilson Seamounts. The Wilson cycle of seabed expansion and contraction (associated with the Supercontinent cycle) bears his name.
Ерте өмір және білім
Уилсон 1908 жылғы 24 қазанда Оттава қаласында Джон Армистед Уилсон мен оның әйелі Генриетта Тузоның ұлы болып дүниеге келді. Уилсонның әкесі шотланд текті, ал анасы француз текті үшінші буын канадалық азаматша болған. Ол Канадада геофизика саласындағы бірінші түлектердің бірі болды, 1930 жылы Торонто университетінің Тринити колледжін бітірді. 1932 жылы Кембридж университетінің Сент-Джонс колледжінен екінші (BA) дәрежесін, содан кейін докторлық (ScD) дәрежесін алды. Ол білімін жетілдіру үшін Принстон университетінде оқуын жалғастырды, 1936 жылы "Монтана штатындағы Милл-Крик – Стиллвотер аймағының геологиясы" тақырыбында докторлық диссертациясын қорғап, геология ғылымдарының докторы (Ph.D.) атағын алды.
Wilson was born in Ottawa on October 24, 1908, the son of John Armistead Wilson CBE, and his wife, Henrietta Tuzo. Wilson's father was of Scottish descent and his mother was a third generation Canadian of French descent. He became one of the first people in Canada to receive a degree in geophysics, graduating from Trinity College at the University of Toronto in 1930. He obtained a second (BA) degree from St. John's College, Cambridge in 1932 and then a doctorate (ScD). He then pursued further graduate studies as Princeton University, where he received a Ph. D. in geology in 1936 after completing a doctoral dissertation titled "The Geology of the Mill creek Stillwater Area, Montana."
Мансап
1936 жылы Уилсон Канаданың геологиялық қызметіне мемлекеттік геолог ретінде қабылданды. Бұл Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде үзіліске ұшырады, ол Еуропадағы Корольдік канадалық инженерлер қатарында қызмет етіп, полковник шеніне жетті. Ол "Маск-Окс" операциясына қатысты. Соғыс қызметі үшін оған OBE ордені табысталды. 1946 жылы ол Торонто университетінде геофизика ғылымының алғашқы профессоры болып тағайындалды. Ол "ыстық нүктелер" тұжырымын енгізе отырып, плиталық тектоника теориясына маңызды үлес қосты. Плиталық тектоника – Жердің қатаң сыртқы қабаттарының (қабық және жоғарғы мантияның бөлігі), литосфераның, әлсіз астеносфера үстінде тәуелсіз түрде қозғалатын шамамен 13 бөлікке немесе "плиталарға" бөлінген ғылыми теория. Уилсон Гавай аралдарының тектоникалық плита (Тынық мұхитының көп бөлігін қамтитын) тұрақты ыстық нүкте үстінен солтүстік-батысқа қарай жылжуы нәтижесінде ұзақ тізбектей жанартаулардың пайда болғанын айтты. Ол сондай-ақ екі плитаның көлденең бағытта жылжуын қамтамасыз ететін трансформациялық жарылысты (мысалы, Сан-Андреас жарылысы) ұсынды. Теңіз түбінің кеңеюі мен тарылуының Вильсон циклі (Суперконтиненттік циклмен байланысты) оның есімімен аталады, өйткені ол қазіргі Атлант мұхитының бұрынғы тігіс аймағында орналасқанын және оның 1968 жылғы классикалық еңбегінде, кейіннен 1975 жылы оның әріптесі және досы Кевин К.А. Берк "Вильсон циклі" деп атаған тұжырымды дамытқанын көрсетті. Оның құрметіне екі жас канадалық су асты жанартауына Тузо Уилсон таулары деген ат берілді. Уилсон Халықаралық геодезия және геофизика одағының (IUGG) президенті болды (1957–1960). 1967 жылы ол қазір Торонто Миссиссауга университеті деп аталатын Эриндейл колледжінің директоры болды. 1974 жылы ол Онтарио ғылым орталығының бас директоры лауазымына өтті. 1983 жылы Торонтодағы Йорк университетінің канцлері атанды. Ол "Адам планетасы" телесериалының жүргізушісі болды.
In 1936, Wilson joined the Geological Survey of Canada as a government geologist. This was interrupted by the Second World War during which he served with the Royal Canadian Engineers, serving in Europe and reaching the rank of Colonel. He was involved in Operation Musk Ox. For his wartime service, he was appointed an OBE. In 1946 he was appointed the first Professor of Geophysics at the University of Toronto. He made significant contributions to the theory of Plate tectonics, adding a concept of hot spots. Plate tectonics is the scientific theory that the rigid outer layers of the Earth (crust and part of the upper mantle), the lithosphere, is broken up into around 13 pieces or "plates" that move independently over the weaker asthenosphere. Wilson maintained that the Hawaiian Islands were created as a tectonic plate (extending across much of the Pacific Ocean) shifted to the northwest over a fixed hotspot, spawning a long series of volcanoes. He also conceived of the transform fault, a major plate boundary where two plates move past each other horizontally (e. g., the San Andreas Fault). The Wilson cycle of seabed expansion and contraction (associated with the Supercontinent cycle) bears his name, in recognition of his iconic observation that the present day Atlantic Ocean appears along a former suture zone and his development in a classic 1968 paper of what was later named the "Wilson cycle" in 1975 by Kevin C. A. Burke, a colleague and friend of Wilson. His name was given to two young Canadian submarine volcanoes called the Tuzo Wilson Seamounts. Wilson was president (1957–1960) of the International Union of Geodesy and Geophysics (IUGG). In 1967 he became principal of Erindale College, now known as University of Toronto Mississauga. In 1974 he left to become the Director General of the Ontario Science Centre. In 1983 he became Chancellor of York University, Toronto. He was the host of the television series The Planet of Man.
Құрметтер мен марапаттар
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде атқарған қызметі үшін Уилсон 1946 жылы Британ империясы орденінің офицері болып тағайындалды. 1969 жылы ол Канада орденінің офицері атанды және 1974 жылы сол орденнің серігі дәрежесіне көтерілді. 1971 жылы Америка өнер және ғылым академиясының және 1971 жылы Америка философиялық қоғамының мүшесі болып сайланды. Уилсон 1975 жылы Ұлттық ғылым академиясының Джон Дж. Карти сыйлығын алды, ол оның мүшесі болған. 1978 жылы Лондон геологиялық қоғамының Волластон медалімен және Канада Корольдік географиялық қоғамының алтын медалімен марапатталды. Ол сондай-ақ RCGS құрметті вице-президенті болып қызмет етті. Ол Корольдік қоғамның, Канада Корольдік қоғамының және Эдинбург Корольдік қоғамының мүшесі болды. Ол Америка геофизикалық одағының президенті сайлануы (1978–1980) және президенті (1980–1982) болып сайланды. Ол сондай-ақ 1974 жылдан 1985 жылға дейін Онтарио ғылым орталығының бас директоры болды. Уилсон және оның плиталар тектоникасы теориясы Орталық аумағында Уилсонның туғанына дейін болған плиталардың қозғалысын тіркейтін алып, "қозғалмайтын" тікенек арқылы еске алынады. Канада геофизикалық одағының Дж. Тузо Уилсон медалі геофизика саласындағы жетістіктерді мойындайды. Сондай-ақ, оны Торонто университетінде оның есімімен аталатын профессорлық лауазыммен және оның есімімен аталатын жылдық лекциямен еске алады. Ол 2016 жылы «Легендар қатар»: Миссиссауга Даңқ аллеясына енгендердің қатарында.
For his service during the Second World War, Wilson was appointed an Officer of the Order of the British Empire in 1946. In 1969, he was made an Officer of the Order of Canada and was promoted to the rank of Companion of that order in 1974. He was elected to the American Academy of Arts and Sciences in 1971 and the American Philosophical Society in 1971. Wilson was awarded the John J. Carty Award from the National Academy of Sciences, of which he was already a member, in 1975. In 1978, he was awarded the Wollaston Medal of the Geological Society of London and a Gold Medal by the Royal Canadian Geographical Society. He also served as honorary vice president of the RCGS. He was a Fellow of the Royal Society, the Royal Society of Canada, and of the Royal Society of Edinburgh. He was elected president elect (1978–1980) and president (1980–1982) of the American Geophysical Union. He also served as the director general of the Ontario Science Centre from 1974 to 1985. Wilson and his plate tectonic theory are commemorated on the grounds of the Centre by a giant "immovable" spike that records the amount of plate movement since Wilson's birth. The J. Tuzo Wilson Medal of the Canadian Geophysical Union recognizes achievements in geophysics. He is also commemorated by a named memorial professorship and an eponymous annual public lecture delivered at the University of Toronto. He is one of the 2016 inductees into Legends Row: Mississauga Walk of Fame.
Фотография
Уилсон жақын саяхатшы болған және көптеген елдерге, соның ішінде Еуропа елдеріне, сол кездегі КСРО-ның аймақтарына, Қытайға, Тынық мұхитының оңтүстігіне, Африкаға және екі полюске саяхаттары барысында көптеген фотосуреттер түсірген. Оның көптеген суреттері геологиялық сипатта – тау жыныстары мен олардың құрылымының егжей-тегжейлері немесе ірі құрылымдардың панорамалары болғанымен, түсірген суреттерінің көп бөлігі саяхаттарында көрген орындары, іс-әрекеттері мен адамдарына арналған: пейзаждар, қала көріністері, ескерткіштер, тарихи жерлер, құрал-жабдықтар, көлік құралдары, өсімдіктер мен жануарлар әлемі, кәсіптер мен адамдар.
Wilson was an avid traveller and took a large number of photographs during his travels to many destinations, including European countries, parts of the then USSR, China, the southern Pacific, Africa, and to both polar regions. Although many of his photos are geological—details of rocks and their structures or panoramas of large formations—the bulk of his photos are of the places, activities and people that he saw on his travels: landscapes, city views, monuments, sites, instruments, vehicles, flora and fauna, occupations and people.
Отбасы
1938 жылы ол Изабел Жан Диксонға үйленді. 1986 жылы зейнетке шығып, 1993 жылғы 15 сәуірде Торонто қаласында қайтыс болды.
In 1938 he married Isabel Jean Dickson. He retired in 1986 and died in Toronto on April 15, 1993.