Кіріспе
Венгриялық-канадтық кәсіпкер Питер Мунк (8 қараша 1927 жыл - 28 наурыз 2018 жыл) – венгриялық-канадтық кәсіпкер, инвестор және қайырымдылық жасаушы. Ол бірнеше танымал бизнес-жобаның негізін қалаушы және бас директоры болды, оның ішінде Clairtone жоғары сапалы электроника компаниясы, Trizec Properties жылжымайтын мүлік компаниясы және Barrick Gold – әлемдегі ең ірі алтын өндіруші корпорациясы. Мунк қайырымдылығымен, Торонто университетінің Munk әлемдік істер мектебіне және Торонто қалалық ауруханасының Питер Мунк жүрек орталығына демеушілік жасауымен белгілі. Ол сондай-ақ Мунк дебаттарын қолдағаны үшін де танымал.
Peter Munk (November 8, 1927 – March 28, 2018) was a Hungarian Canadian businessman, investor, and philanthropist. He was the founder and chief executive officer of a number of high profile business ventures, including the hi fi electronics company Clairtone, real estate company Trizec Properties, and Barrick Gold, the world's largest gold mining corporation. Munk is known for his philanthropy, as a donor to Munk School of Global Affairs at the University of Toronto and the Peter Munk Cardiac Centre at the Toronto General Hospital. He is also well known for supporting the Munk Debates.
Балалық шағы мен отбасы
Мунк Будапештте, венгрлік жақсы жағдайдағы еврей отбасында, Катарина Адлер Мунк пен Лайос "Луис" Мунктің (1898–1977) ұлы болып дүниеге келді. Оның әкесінің әкесі, Габор "Габриэль" Мунк, раввиндер отбасынан шыққан, белгілі тіл білімі және этнограф Бернат Мункаксидің (не Мунк) ағасы және венгр заңгері мен жазушысы Эрне Мункаксидің ағасы болды. Габор Австро-Венгрияның танымал австриялық шоколад бренді "Маннер" таратқан құқығы арқылы байып, жылжымайтын мүлікке инвестициялады, содан кейін Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қалған ақшасын Венгриядан бейтарап Швейцарияға жақын туыстарын қауіпсіз шығару үшін пайдаланды, олардың ішінде немересі Питер де болды. 1944 жылдың наурыз айында Венгрияны нацистік Германия басып алды, сол кезде Мунк 16 жаста болды; Мунктің төрт жасында әкесінен ажырасқан анасы 1944 жылы Будапешттен Аушвиц концлагеріне депортацияланды. Ол аман қалды, бірақ кейін өзіне қол жұмсады. Мунк 1948 жылы Швейцария арқылы Канадаға студенттік визамен келді, содан кейін 1952 жылы Торонто университетін электр инженері мамандығы бойынша бітірді. Он жылдар өткен соң ол Канаданы мақтап: "Мен бұл жерге тіл білмей, ештеңе білмей келдім. Бұл сіздің тегіңізді сұрамайтын ел; ол тек сіздің тағдырыңызға ғана қызығады".
Ашық дыбыс
1958 жылы қайын атасынан, Вебер Фармацевтикасының (қазіргі Вебер Натуральс) негізін қалаушы Уильям Джей Гаттерсоннан 2800 доллар алып, ол скандинавиялық жиһаз импорттаушысы Дэвид Гилмормен бірге Clairtone компаниясын құрды. Clairtone жоғары сапалы консольдік стереожүйелер, кейіннен теледидарлар шығарды, олар өз заманында танымал болды. Clairtone-ның ең танымал дизайны 1964 жылы ұсынылған "Project G" сериясы болды, ол қара алюминийден жасалған "дыбыс шарлары" (динамиктері) бар әдемі роза ағашынан жасалған шкафтардан тұрды. "Project G" және G2 фильмдері "Некедегі қиындықтар" және "Бітіруші" фильмдерінде көрсетілді, Милан Триеннале дизайн көрмесінде үздік үшін күміс медальмен марапатталды және Фрэнк Синатра мен Оскар Петерсон қолдады. "Project G" жанкүйерлерінің арасында Хью Хефнер де болды. Clairtone-ның құлдырауы "Нова-Скотияда зауыт салудың дұрыс емес жоспарынан" басталды. Стеллартон қаласында салынған зауыт 1966 жылы провинцияның Индустриалдық Estates Limited (IEL) қаржысымен ашылды. IEL бас кеңесшісі Уильям Мингоның айтуынша, оның қызы Нина Мунктің Clairtone туралы кітабында келтірілгендей, "Мунк өзінше тым жақсы сатушы болды. Ол кез келген адамға, тіпті өзіне де, кез келген нәрсені сата алатын. Ол жарнамашы еді. Оның энергиясы мол еді. Оның сүйкімділігі бар еді. Оның қиялы шексіз еді". 1967 жылы, өсімдер көбейгендіктен және көп миллион долларлық инвестицияларды қайтаруға тырысу үшін, Нова-Скотия үкіметі Clairtone-ды иелігіне алып, Мунк пен Гилморды жұмыстан шығарды. Мункқа ішкі сауда жасады деген айып тағылды, ол "кейін соттан тыс келісіммен шешілді". Мунк сонымен қатар Trizec Properties (бұрынғы TrizecHahn Corporation) компаниясының негізін қалаушы, төрағасы және бас директоры болды, ол Американың ең ірі жылжымайтын мүлік инвестициялық трасттарының бірі. 2006 жылы Trizec Properties компаниясы Brookfield Properties компаниясына шамамен 9 миллиард долларлық мәміле бойынша сатылды. 2007 жылы Мунк серіктестерімен бірге Адриатика теңізіндегі бұрынғы әскери-теңіз базасы Порто Монтенегроға инвестиция салды, оны Канн мен Монте-Карлоға бәсекелес болатын суперяхталарға арналған орталыққа айналдырды. Ол кешеннің негізгі бөлігі – Porto Montenegro Marina and Resort-қа иелік еткен Montport Capital компаниясының басым акционері болды. Ол Котор шығанағындағы жерді дамытып, Черногорияны жоғары деңгейдегі туризм картасына енгізді. 2016 жылы Мунк теңіз портын және қонақүйді Дубай Инвестициялық Корпорациясына, мемлекеттік байлық қорына, 200 миллион еуроға жуық деп есептелетін белгісіз сомаға сатты.
Барик Голд
1980 жылы Мунк мұнай секторына инвестиция салу үшін Barrick Petroleum компаниясын құрды, бірақ ол бұл сектордағы инвестициялардың зиянды екенін тез түсінді. Шағын компанияны – Camflo Mines-ті сатып алғаннан кейін, Barrick мұнай секторынан бас тартып, бір түндік тау-кен компаниясына айналды. 2011 жылы Мунк Иван Глассенбергтің Glencore компаниясымен бірігуді жоспарлап, BHP және Rio Tinto деңгейіндегі әлемдегі ең ірі тауарлық гигант құруды көздеді. Алайда, алтын нарығы Glencore-дің өзге қызметтерімен үйлеспеді, сондықтан келісім орындалмады. 2008 жылы Мунк, Barrick Gold төрағасы ретінде, акционерлер жиналысында Папуа-Жаңа Гвинеядан келген акционердің, Поржера алтын кенішінде Barrick Gold компаниясының күзет қызметкерлері жасаған қатыгез зорлық-зомбылық және сексуалдық зорлық-зомбылық туралы баяндамасын оқуына кедергі келтірді. 2016 жылға қарай Barrick компаниясының дәлелденген және болжамды қоры екі миллиард тоннаны құрады (бір тонна кенге 1,33 грамм алтын шамасында). Бұл әлемдегі ең ірі алтын өндіруші компания және капитализация бойынша Канаданың ең ірі компаниясы. Мунк күнделікті басқарудан зейнетке шықты, бірақ ол компанияның негізін қалаушысы және құрметті президенті қалды. "Barrick – менің мұратым", – деді Мунк. 2017 жылдың қыркүйек айында Торонтодағы Бас ауруханадағы Питер Мунк жүрек орталығына 100 миллион долларлық қайырымдылық жасағанын жариялаған сөйлесінде Мунк өзінің өмірін сақтап қалған елге деген алғысын білдіре отырып, қайырымдылығы туралы айтты: "Сіздер маған есік аштыңыздар. Бізге барлығын бердіңіздер", – деп қосты ол, Канаданы "парадиз" деп атады.
Білім
Монк Торонто университетінің, өзі білім алған оқу орнының, ірі демеушісі болды. 2010 жылы 35 миллион доллар көлеміндегі сыйлықтан бастап, Мунк қоры Торонто университетінде Халықаралық қатынастар және мемлекеттік саясат мектебінің құрылуына мүмкіндік берді. Барлығы, Мунк өзінің альма-матеріне 51 миллион доллар сыйлады. Джозеф Л. Ротман басқару мектебіндегі Кәсіпкерлік профессоры Питер Мунктың есімімен аталады. Питер Мунк сондай-ақ Technion – Израиль технология институтына 43 миллион доллар көлемінде маңызды үлесін қосты, бұл институттың Питер Мунк зерттеу институтын құруға жұмсалды.
Мемлекеттік саясат
2016 жылы Мунк Фрейзер институтына 5 миллион доллар көмек берді, осы қаражат есімдігі Питер Мунк еркін кәсіпкерлік білімі орталығын ашуға жұмсалды.
Ауреа қоры
Питер Мунк пен Мелани Мунк 2006 жылы Aurea Foundation қорына негіз салды. Содан кейін, 2008 жылы Питер Мунк Aurea Foundation қорының, оның басты қайырымдылық қорының бөлімшесінің 12 миллион долларлық қайырымдылығымен жарты жылдық Мунк дебаттарын құрды.
Денсаулық
1997 жылы Мунк Торонто жалпы ауруханасында Петер Мунк жүрек орталығын құруға көмектесті, бастапқыда 6 миллион доллар көмектесті. 2006 жылдың мамыр айында ол тағы 37 миллион доллар сыйлыққа беретінін хабарлады, бұл сол кезде Канаданың медициналық мекемесіне жасалған ең ірі сыйлық болды. 2017 жылдың қыркүйегінде ол тағы 100 миллион доллар сыйлады. Сонымен қатар, Питер мен Мелани Мунк Университет денсаулық сақтау желісінің жүрек бағдарламасы үшін бірінші ақылы кафедрасын құрды: Мелани Мунк жүрек-қан тамыр хирургиясы кафедрасы.
Дау
Мунк қоры мен Торонто университеті арасындағы келісімшарт, оның мақұлдану процесінің құпиялылығы және Мунктің 35 миллион долларлық үлесі федералдық үкімет пен университеттен 25 миллион долларлық үлес алуға байланысты болғандықтан сынға ұшырады. Оқу орындарының қысқартылуы мен басқа академиялық бөлімдерді қаржыландыруға қауіптер туған кезде, сыншылар бұл шешімдердің үкімет пен университеттің академиялық ресурстарды бөлу жөніндегі шешімдерін корпоративтік секторға жүктеуінің көрінісі екенін айтады. Линда МакКуайгтің "Миллиардерлермен мәселелер" атты кітабында айтылғандай, Мунктің Торонто университетіне жасаған қайырымдылығы мектептің "Питер Мунктің саяси көзқарастары мен құндылықтарына сәйкес болуын" қамтамасыз ету шартымен жасалған. МакКуайг былай жазады: "Мунктің университетпен жасалған жазбаша келісіміне сәйкес, Мунктің сыйлықтары ұзақ мерзімде төленеді, ақшаның көп бөлігі жылдардан кейін төленеді және мектептің Мунк отбасынан мақұлдау алуы қажет. Соған байланысты, мектеп директоры Мунктің тағайындаған кеңеске жыл сайын есеп беруге міндетті, ол мектептің бағдарламалары, іс-шаралары және бастамаларын егжей-тегжейлі талқылайды". Университет президенті Дэвид Нейлор донорларға жеке шабуыл жасауды "рационалды және құрметті диалог құндылықтарына қайырсыз нұқсан келтіру" деп бағалады және былай деді: "Кейіннен мен Университет денсаулық желісінің кеңесінде қызмет еттім, сол жылдары доктор Мунк осы ауруханадағы жүрек-қан тамырлары бағдарламасын қолдау үшін 40 миллион доллардан астам сомада екі сыйлық берді. Питер Мунктің мекеменің білім беру, ғылыми-зерттеу немесе клиникалық басымдықтарына араласып қалған бірде-бір жағдай тіркелген жоқ".
Жеке өмір
1956 жылғы 3 қыркүйекте Мунк Фрест Хиллдегі фармацевтикалық кәсіпкердің қызы Линда Джой Гаттерсонға үйленді, ол Мункке алғашқы компаниясын қаржыландыру үшін бастапқы капиталды берді. Линда 19 жаста болды, Хавергал колледжін бітіргеніне көп уақыт өтпеді; ол одан 10 жас кіші еді. "Линда мені лазер сәулесімен таба алды", - деді Мунк. "Мен жаңалыққа толы, ерекше едім. Мен керемет болғаным үшін емес, асырасымды айтайын, мен семіз, шашы жоқ, кедей, жалықтыратын инженерлік студент едім". Жұбайлар 1960 жылдары бірнеше рет ажырасып, қайта қосылды, үш балалары болды және 1970 жылы ажырасты, бірақ жақсы қарым-қатынаста қалды. Ажырасқаннан кейін ол академиялық мансапқа бет бұрып, Торонто университетінде ағылшын тілінің профессоры болды. 1973 жылғы 26 маусымда Мунк Лондонда екінші әйелі Мелани Джейн Босанкеге үйленді, олардың тағы екі баласы болды. Ол британдық жер иесі және Олимпиада чемпионы Чарльз Палмер Томкинсонның туысы. Мунк 71 жыл бойы шаңғы тебумен айналысты және 1972 жылы әйелімен бірге Вити-Леву деп аталатын шаңғы үйі салдырды, оны олар өз үйлері деп есептейді. Ол Гоцшнаграт тауына қарап тұрады. Оның балалары: Onex жеке капитал компаниясының аға басқарушы директоры Энтони Мунк; журналист және Vanity Fair журналының редакторы Нина Мунк; дәрігер және денсаулық сақтау саласының басшысы Марк Дэвид Мунк; Натали; және Чейне. 70 жасқа келгенде Мункке кардиостимулятор орнатылды.
Өлім
Мунк 2018 жылғы 28 наурызда Торонтода 90 жасында қайтыс болды. Өлім себебі жарияланбады, бірақ Мунк бірнеше жыл бойы жүрек ауруларымен күресіп, кардиостимулятор таққан. Financial Post оны қаза болғаннан кейін "Мидас сиқыры бар кәсіпкер, ол Канаданың ең белгілі халықаралық келісімдер жасаушысы болды, оның достары Брайан Малрони мен Принц Чарльзден бастап, қару сатушы Аднан Хашогги мен француз миллиардері Бернар Арноға дейін, сондай-ақ оның ең жомарт меценаты болды" деп сипаттады. 2022 жылы Ричард Поплак Barrick Gold компаниясының кен орындарындағы Мунктің корпоративтік мұрасының зиянына қатысты сындық талдаудың жетіспеушілігі және оның Мунктан ажыратылмайтындығы туралы ойлармен бөлісті, өйткені ол компанияны микробасқарумен айналысты. 1995 жылы Торонто университетінің Тринити колледжінің құрметті заң докторы атанды және 2002 жылы Корпоративтік азаматтық үшін Вудро Вильсон сыйлығын алды (бұл сыйлық АҚШ-тан тыс алғаш рет табысталды); Канаданың Бизнес және Тау-кен өнерінің Атақ залына енгізілді. 2012 жылы Мункке Елизавета II Алмаз мерейтойлық медалі табысталды. 2016 жылы туған елі оған Венгрия Республикасының Еңбегі үшін орденінің Командорлық кресімен марапаттады.