Кіріспе

Ұлттық барлау агенттігі (NIA) – Оңтүстік Африка үкіметінің барлау агенттігінің бұрынғы атауы. Қазіргі таңда ол Мемлекеттік қауіпсіздік агенттігінің Ішкі тармағы ретінде танылады. Ол Оңтүстік Африка Республикасы аумағындағы ішкі және қарсы барлау жұмыстарына жауапты. Бұл тармақты Директор басқарады, ол Мемлекеттік қауіпсіздік агенттігінің Бас директорына есеп береді. Директор сондай-ақ Ұлттық барлауды үйлестіру комитетінің (NICOC) құрамында.

Шығу тегі

1994 жылы, Оңтүстік Африканың алғашқы көпұлтты сайлауы өткен жылы NIA құрылды. Ол бұрынғы Ұлттық барлау қызметінің (NIS) ішкі барлау бөлімін алмастыру үшін, ал шетелдік барлау функцияларын Оңтүстік Африка құпия қызметі (SASS) жүзеге асыру үшін құрылды. SASS және NIA екеуі де 1994 жылғы Барлау заңына сәйкес құрылды. Олар NIS, Барлау және қауіпсіздік департаменті (ANC), Панафрикалық қауіпсіздік қызметі (PAC) және Венда, Транскей және Бофутасвананың үш барлау қызметінен тұратын алты барлау ұйымының негізінде құрылды. Бұл екі жаңа ұйымның жалпы саны 4000 адамды құрады, оның ішінде 2130 адам NIS-тен, 910 адам DIS (ANC), 304 адам Бофутасвана барлау және ішкі қауіпсіздік қызметінен (BISS), 233 адам Транскей барлау қызметінен (TIS), 76 адам Венда ұлттық барлау қызметінен (VNIS) және қалғандары PASS (PAC) қызметінен болды.

Сизакеле Сигхаше

Бұрын Umkhonto we Sizwe-дің барлау қызметінде офицер болған Сизакеле Сигхаше 1995 жылғы 1 қаңтарда NIA-ның бірінші бас директоры болып тағайындалды. Оның міндеті – 1994 жылға дейінгі көптеген барлау агенттіктерінің мүшелерінен құралған, әрқайсысының өзіндік мәдениеті мен жұмыс тәсілдері бар жаңа ұйымды біріктіру еді. 1995 жылғы 2 қазанда Преторияда NIA қауіпсіздік басшысы Музивендода Мдлули көлігінде басқа оқтан қайтыс тапты, бұл оқиға ұйымды дүрліктірді. Сот-медициналық сарапшы тергеу барысында бұл өзіне-өзі қол салудың ерекше жағдай екенін, себебі құрбанның маңдайына емес, оң жақ жақын шүйдесіне атқандығын мәлімдеді. Полицияның тергеуі нәтижесіз аяқталды, ал NIA үшінші күштердің қатысу мүмкіндігін жеке тергеп, кейіннен полиция комиссары Джордж Фиваз және басқа да жоғары лауазымды полицейлердің телефон сөйлесулерін тыңдап, қарым-қатынасты одан әрі нашарлатты. 1995 жылдың қазан айында Сигхаше жаңалықтарға шықты, оның үйіне полиция шақырылды, себебі ол әйелі мен отбасына тапаншаны бағыттаған деген шақырту болды. 1997 жылы, жаңа кеңсеге көшіп, көптеген кеңселерді бір орталыққа біріктірген кезде, көліктер мен компьютерлік жабдықтар ұрланды, ұрылар ешқашан табылған жоқ және жазаланбады. 1997 жылдың қаңтар айында ҰҚК-ға барлау жөніндегі министрдің орынбасары Джо Нхланхла қызметтік істерін тексеруді тапсырды, мақсаты – жоғалған істерді анықтау және ағымдағы қызметкерлердің істерді ұстап отыр ма, әлде жойылған ба, соны білу болды, себебі олар Ақиқат және Келісім комиссиясына (АКК) қажет болуы мүмкін еді.

Вуси Мавимбела

1999 жылы 20 қазанда Вуси Мавимбела Сизакеле Сигхаше орнына ҰҚК-нің жаңа бас директоры болып тағайындалды. 1994 жылға дейін ол АНК-нің Барлау және қауіпсіздік департаментінің (DIS) мүшесі болды, ал жаңа тағайындалғанға дейін 1995 жылдан 1997 жылға дейін ҰҚК бас директорының орынбасары қызметін атқарды. Жаңа ұйымға жасаған сөзінде ол ұйымның корпоративтік мәдениетіндегі тәртіп пен есеп берудегі кемшіліктерді жою мақсатында екенін атап өтті. Сол айдағы хабарламада Ақпарат министрлігінің өкілі, Оңтүстік Африка газетінде жарияланғандай, 1995 жылдан бері ҰҚК Германия елшілігіне қарсы барлау операциясын жүргізіп жатқанын мәлімдеді, себебі елшілік Оңтүстік Африка азаматтарын жұмысқа алуға тырысқан деген күдік болған. Хабарламада ҰҚК-нің екі қызметкері делдалдық фирма арқылы ақша жылысады және бұл шетелдік валюта бақылауын бұзуға қарсы операцияның бөлігі деп мәлімдеген. Кейіннен ҰҚК басшысы мен оның тобы алаяқтық, мемлекеттік ресурстарды дұрыс пайдаланбау және өлім туралы қорқыту фактілері бойынша қызметтен шеттетілді. Демократиялық партия ұсынған үміткер 1994 жылға дейін АНК-нің барлау қызметінде болғандықтан қабылданбады, бірақ бұл оның қабылданбауының басты себебі емес деп хабарланды. Пагад 1995 жылдан бері Батыс Кейп аймағында қылмыс пен есірткіге қарсы шаралар жүргізіп келді. Полиция бұл айыптауларды негіссіз деп мәлімдеді, бірақ ҰҚК ұйымға енген деген күдік болды. Алдамшылық жолымен америкалық инвесторлар тобы Оңтүстік Африка үкіметін американдық сотта 14 миллион доллар (94 миллион ранд) сомасына соттады және жеңіске жетті. Сол айда Кейптаун қаласындағы судья Питер Терон үйінің алдында қаныпешене өлтірілді.

Билли Масетла

Билли Масетла 2005 жылғы 22 қазанда президенттікке үміткер Мбекидің қолдаушысы, АНК өкілі және бизнесмен Саки Макозомаға қарсы заңсыз барлау операциясы жүргізді деген айыппен қызметтен шеттетілді. Ақпараттық қызметтің бас инспекторы Золиль Нгчаканиден Касрилс операцияның өткен-өтпегені және оның заңдылығын тексеруді сұрады, бұл тексеру үш аптаға созылды, ол операцияның заңсыз екенін жариялады. Макозома рұқсат етілген операция кезінде басқа бір адамды бақылау барысында кездейсоқ түрде іске тартылған сияқты. Ронни Касрилске қарсы сот ісін қайтарып алғаннан және кейіннен жұмысынан босатылғаннан кейін Нийенье зейнетақысын сақтап, компенсациялық төлемдермен отставкаға кетті. Төрт жылдан кейін Нийенье ҰҚК-ға директоры болып қайта оралды. Кейін, 2005 жылдың қарашасында Масетла Претория жоғары сотына өзінің жұмысынан босатылуына шағымданып, Касрилстың оны уақытша тоқтатуға құқығы жоқ екенін мәлімдеді, ал мемлекет президент Мбекидің оны уақытша тоқтатуға нұсқау бергенін, сондықтан бұл заңды болғанын мәлімдеді. 2006 жылғы 22 наурызда президент Мбеки ҰҚК директоры Масетланың қызметіне сенімсіздік туып, оны қалпына келтіру мүмкін еместігінен тоқтатылғанын хабарлады. Оның қалған шарты төленетін болады және қылмыстық іс қозғалуы мүмкін. Келесі күні Бас инспектор Золиле Нгчакани Масетланың жұмыстан босатылуына себеп болған жағдайларды тергеудің толық мәліметтерін жариялады. "Авани" жобасы бастапқыда жеке тұлғаларды нысанаға алмады, бірақ президенттікке таласқандардың арасындағы қақтығыстарды, сондай-ақ оған шетелдік араласу, Зуманың сыбайлас жемқорлық ісі, елді мекендердегі нашар қызмет көрсету және елдегі қауіпсіздік пен тұрақтылық мәселелерін бағауға бағытталған. Масетла жұмысынан босатылуына наразылық білдіріп, Конституциялық сотқа жүгініп, жұмысын қайтаруды сұрады. 2007 жылдың қазан айында сот оған тиесілі барлық төлемдерді алуға құқығы бар екенін растады, бірақ президент Мбекидің оны жұмыстан босатуға конституциялық құқығы бар екенін айтып, оның жұмысынан босатылуы туралы шешім шығарды. Ол өзіне тағылған қылмыстық істердің екеуінде де сәтті қорғаныс жасады. 2007 жылдың қарашасында Билли Масетла Ақпаратты бақылау туралы заңға қарсы әрекет жасады деген айыптан босатылды. 2009 жылдың қаңтарында Билли Масетла, IT-сарапшысы Музивендода Кунене және бұрынғы ҰҚК электрондық бақылау басқарушысы Фунокуакве Мадлала Якоб Зумаға қарсы құпияласуға қатысқан жоғары лауазымды АНК мүшелерін айыптаған жалған электрондық хаттарға қатысты алаяқтық айыбынан Претория сотында ақталды.

Манала Манзини

2006 жылдың 29 наурызында президент Табо Мбеки Манала Манзиниді Ұлттық барлау агенттігінің бас директоры етіп тағайындады, ол 2005 жылдың қазанынан бастап Билли Масетланың қызметінен шеттетілуінен кейін міндетін атқарушы болып келген еді. Манзинидің тағайындалу мерзімі үш жылды құрады. Бұған дейін ол техникалық тыңдау бөлімінің басшысы қызметін атқарған, ал қызметін ауыстырғаннан кейін Артур Фрейзерді операциялар басшысы, ал Пит Ричерді жүйелерді дамыту жөніндегі NIA бас директорының орынбасары етіп тағайындады. 2006 жылдың маусым айында ол Зимбабвеге, президент Роберт Мугабеге барған делегация құрамында болды, олардың мақсаты – сол елдегі экономикалық және саяси мәселелерді шешу үшін Оңтүстік Африканың дипломатиялық күш-жігерін қайта жандандыру еді. 2007 жылдың қазан айында оның әйелі тұрмыстық зорлық-зомбылық туралы шағымдар айтты, бірақ ол бұл фактіні растады, алайда оған қатысты мемлекеттік органдар тарапынан ешқандай шара қабылданбады. 2008 жылдың қаңтарында Манзини, NIA, президент Табо Мбеки және Оңтүстік Африка полиция қызметі Ұлттық полиция комиссары Джеки Селебиге қарсы сыбайлас жемқорлық айыптауларын «Скорпиондар» және Ұлттық қудалау органы (NPA) тарапынан жол бермеуге тырысты. Манзини мен полицияның Қылмыстық барлау қызметінің қызметкері Муланги Мфего НҚА-ның басты куәгері Гленн Аглиоттиден Селебиге қатысты пара алу туралы айыптауларын қайтарып алуға қол жеткізді және Герри Нелдің «Скорпиондары» мен НҚА Селебиге қарсы саяси науқан жүргізіп жатыр деп мәлімдеді, сондай-ақ олардың басты куәгері Алиотти қорқытылып, айыптау жасауға мәжбүр болды. NIA-ның басқа да қызметкерлері Volschenk-пен бизнеспен айналысқан. Селеби 2010 жылдың 2 шілдесінде сыбайлас жемқорлық жасады деп танылды, бірақ әділеттілікті бұрмалау бойынша қосымша айыптаулардан босатылды. 2008 жылдың мамырында NIA елдегі шетелдіктерге қарсы ксенофобиялық зорлық-зомбылықтың себептерін зерттеп, оның қылмыстық және әлеуметтік себептерден басқа саяси себептері бар ма, әлдеме 2009 жылғы жалпы сайлауды тұрақсыздандыру және ықпал ету мақсатымен жасалған ба, тексерді. 2008 жылдың қазан айында Джо Мэтьюс Манзиниді бұрынғы барлау министрі Ронни Касрилстің барлау қызметіне қатысты министрлік тексеру есебін жариялауға кедері келтіргені үшін айыптады, содан кейін ол есепті баспагерден қайтарып алуға тырысты, оның жарияланбағанын мәлімдеді. Тексеру есебінде Оңтүстік Африканың барлау қызметіне маңызды реформалар енгізу және Ұлттық барлау агенттігінің (NIA) ішкі саяси және экономикалық ақпаратты жинауға қатысты кең өкілеттіктерін тоқтату қажеттігі туралы ұсыныстар берілді, бұл кең өкілеттіктер теріс пайдалануға мүмкіндік береді. Манзинидің келісім шарты күтілгендей ұзартылмады және 2009 жылдың 2 қазанында Лизо Гибсон Нийене NIA директоры болып тағайындалды. Мемлекеттік қауіпсіздік агенттігінің бас директоры және ішкі барлау директоры Ұлттық барлауды үйлестіру комитеті (NICOC) арқылы Мемлекеттік қауіпсіздік министріне есеп береді.

Гибсон Ниже

Гибсон Нийе 2009 жылғы қазан айында Ұлттық қауіпсіздік агенттігінің директоры болып тағайындалғанға дейін 2003-2005 жылдар аралығында Ұлттық қауіпсіздік агенттігінің операциялық басшысы болған. Ол қызметтен кетіп, жеке секторға оралғаннан кейін кем дегенде отыз бизнеске қатысқан. 1995 жылы ҰҚҚ құрылғанға дейін ол АНК-ның барлау және қауіпсіздік департаментіндегі қарсы барлау бөлімінің басшысының орынбасары болды. Ол бұл лауазымды шамамен екі жылдай атқарды, содан кейін АНК-тің ішкі тартыстары тағы да ҰҚҚ басшысын құрбан етті. 2011 жылғы 10 қыркүйекте мемлекеттік қауіпсіздік министрі Сиабонга Квеленің өкілі Брайан Дубе ҰҚҚ директоры Гибсон Нийе отставкаға кеткенін мәлімдеді, бірақ Нийе отставка туралы хаттың бар екенін дәлелдеуді талап етіп, бұл мәлімдемені дереу жоққа шығарды. Оның президент Джейкоб Зумамен және мемлекеттік қауіпсіздік министрі Сиабонга Квелемен арақатынасы шиеленіскен еді. Парламентте Квеле Нийе отставкаға кету себебін, сондай-ақ сыртқы барлау бөлімінің директоры Мо Шейк пен Мемлекеттік қауіпсіздік агенттігінің бас директоры Джефф Макетука да қызметтерінен босатыла ма, жоқ па деген сұрақтарға жауап бермеді. Бұзушылықтың басқа себептері ретінде Квеленің қауіпсіздік ортасындағы тәжірибесінің жетіспеуі және оның әйелі Шерилдің есірткі контрабандасы ісі кезінде оның қауіпсіздігі мен құпиялылығын қорғауға қатысты басқару стилі көрсетілді, нәтижесінде ол сотталды және 12 жылға бас бостандығынан айырылды, бірақ ол үкімге шағымдануға ниеттенді. 2013 жылға қарай «отставкалардың» нақты себебі – барлау агенттіктерінің Гупта отбасының Оңтүстік Африканың саяси лидерлері мен үкімет шенеуніктеріне ықпал етуін тергеп, оны ұлттық қауіпсіздікке қатер деп санағаны болды, бірақ Квеле бұл туралы білгеннен кейін тергеуді тоқтатты.

Денис Дломо

2013 жылдың 2 тамызында Денис Токозани Дломо Ұлттық барлауды үйлестіру комитетінің (Nicoc) барлау жөніндегі үйлестірушісі болып тағайындалды. Осымен бірге, Нозуко Бам Ішкі жинақ, Африка және Тхулани Дломо Қарсы барлау жөніндегі директордың орынбасары болып тағайындалды. Бірақ 2014 жылдың 3 қыркүйегінде, жаңа Мемлекеттік қауіпсіздік министрі Дэвид Махлобо, 2013 жылы тағайындалған Мемлекеттік қауіпсіздік агенттігінің Ішкі бөлімшесінің директоры Саймон Нтембела және Ішкі жинау бас директорының орынбасары Нозуко Бам Халықаралық қатынастар және ынтымақтастық министрлігіне "қайта орналастырылды" деп хабарлады. Ол бұл мәселені Ақпарат жөніндегі бірлескен тұрақты комитетінің (АЖТК) төрағасы Конни Сентябрьге тергеу үшін жіберді. Ол тағайындалғанға дейін Қытайдағы елші болды, экономика ғылымы бойынша докторлық дәрежесі бар және 1994 жылға дейін Ресейде жан-жақты барлау оқытуын алды. 2015 жылдың қаңтар айында Мемлекеттік қауіпсіздік агенттігінің NIA құпия құжаттары Al Jazeera ақпарат агенттігіне таратылды, онда The Guardian газетіне берген сұхбатындағы бір барлау офицерінің сөзіне сәйкес, NIA саяси фракцияланған және шетелдік агенттіктердің ықпалында екені айтылды.