Кіріспе

Австралияның сыртқы барлау агенттігі

Австралияның құпия барлау қызметі (ASIS /'//eɪ//s//ɪ//s/) – Австралияның шетелдегі ақпаратты жасырын жинаумен айналысатын сыртқы барлау агенттігі. Ақпарат жинау жеке байланыстар және адамдар арқылы жүзеге асырылады. ASIS Австралияның барлау қауымдастығының құрамына кіреді, сонымен қатар қарсы барлау және NZSIS сияқты басқа елдердің барлау органдарымен байланыс орнатуға жауапты. ASIS 1952 жылы құрылған, бірақ оның бар екендігі 1972 жылға дейін үкіметте көпке жарияланбады. ASIS американдық ЦРУ және британдық MI6 (ресми атауы – Құпия барлау қызметі) сияқты агенттіктермен салыстыруға болады. ASIS Сыртқы істер және сауда министрлігінің (DFAT) құрамында болып, Канберрадағы штаб-пәтерінде орналасқан. Оның бас директоры, қазіргі таңда Керри Хартланд, сыртқы істер министріне есеп береді.

Тарих

1952 жылғы 13 мамырда Атқарушы кеңестің отырысында премьер-министр Роберт Мензис Австралия конституциясының 61-бабына сәйкес АСИС-ті атқарушы бұйрықпен құрды және Альфред Дикин Бруксты АСИС-тің бірінші бас директоры етіп тағайындады. АСИС-тің бар екендігі 1972 жылға дейін тіпті Австралия үкіметінің ішінде де құпия сақталды. 1954 жылғы 15 желтоқсандағы жарғысында АСИС-тің міндеті «жасырын ақпаратты алу және тарату, сондай-ақ қажет болған жағдайда арнайы операцияларды жоспарлау және жүргізу» деп сипатталды. АСИС «Австралия аумағынан тыс жерде жұмыс істеуге» міндетті болды. 1958 жылғы 15 тамыздағы Министрлік директивасы оның арнайы операцияларға «арнайы саяси шаралар» жүргізуі кіретінін көрсетті. Сондай-ақ, бұл ұйым Қорғаныс министрі емес, Сыртқы істер министрінің бақылауында және қадағалауында болатыны айтылды. Ол кезде АСИС негізінен Ұлыбританияның құпия барлау қызметі – MI6 үлгісінде құрылған. АСИС кейде MO9 деп те аталды. 1972 жылғы 1 қарашада The Daily Telegraph газеті Азиядағы тыңшылық қызметі үшін Австралия университеттерінен АСИС агенттерін тартатыны туралы сенсациялық мәлімдеме жасап, АСИС-тің бар екенін жариялады. Содан кейін The Australian Financial Review АСИС, Австралия қауіпсіздік барлау ұйымы (ASIO), сол кездегі Бірлескен барлау ұйымы (JIO), Қорғаныс сигналдары бөлімі (DSD) және Ұлттық бағалаулар кеңсесі (ONA) туралы толыққанды мақала жариялады. Мақалада «АСИС-тің міндеті – фактілерді ғана жинау және тарату. Ол аналитикалық немесе саясатты кеңес берумен айналыспауы керек, бірақ кейде одан аулақ болу қиын» делінген. 1977 жылғы Министрлік мәлімдемесінде АСИС-тің «негізгі функциясы» «Австралияның немесе оның мүдделерін қорғау немесе дамыту мақсатында үкімет белгілеген тәсілдермен және шарттармен шетелдік ақпаратты алу» екені айтылды. 1974 жылғы 21 тамызда премьер-министр Гоф Уитлэм елдің барлау органдарын зерттеу үшін Ақпарат және қауіпсіздік жөніндегі корольдік комиссиясын (бірінші Ройл Хоуп комиссиясы, 1974–1977) құрды. 1977 жылғы 25 қазанда премьер-министр Малкольм Фрейзер Комиссияның ұсынысы бойынша АСИС-тің бар екендігі мен оның функциялары туралы жариялады. 2004 жылғы Барлау қызметтері туралы заңға енгізілген түзетулер АСИС оперативтерінің қару-жарақ алып жүруіне (бірақ тек өзін қорғау үшін) қатысты шектеулерді алып тастады және АСИС-ке ЦРУ немесе MI6 сияқты шетелдік барлау агенттіктерімен жарымәскери және зорлық-зомбылық операцияларын жоспарлауға рұқсат берді, егер АСИС операцияны жүзеге асыруға қатыспаса.

ASIS-ті зерттейтін Корольдік комиссиялар

Үш Корольдік комиссия, басқа нәрселермен қатар, ASIS және оның қызметін қарастырды: 1974 және 1983 жылдары (Hope Корольдік комиссиялары), және 1994 жылы (Самуэлс пен Кодд Корольдік комиссиясы).

Бірінші үміт патшалық комиссиясы

1974 жылдың 21 тамызында Уитлэм үкіметі Роберт Хоупты Австралияның қауіпсіздік және барлау қызметтерінің құрылымы, қажетті барлау ақпаратының сипаты мен көлемі, сондай-ақ қауіпсіздік қызметтерін министрлік бақылау, басқару және үйлестіру механизмдері жөніндегі Корольдік комиссияны жүргізуге тағайындады. Хоуптың Корольдік комиссиясы сегіз баяндама дайындады, олардың төртеуі 1977 жылдың 5 мамырында және 25 қазанында Парламентке ұсынылды. ASIS қызметі "ерекше жақсы ұйымдастырылған және басқарылған" деген тұжырымнан басқа, ASIS туралы есептер жарияланбады. Басқа есептердің нәтижелері 1979 жылғы Австралияның қауіпсіздік барлау ұйымы туралы заңға, ONA құрылымына және 1977 жылғы Ұлттық бағалаулар кеңсесі туралы заңның қабылдануына әкелді. Бұл айыптаманы Самуэльс пен Кодд тергеп жоққа шығарды (төменде қараңыз), бірақ министр ASIS қызметінің ішкі құжаттарды сақтайтынын мойындады. Министр былай деді: "ASIS-те, осындай ұйымнан күтілетіндей, қандай да бір құжаттар бар, тіпті оның міндеттері ел ішінде емес, ел сыртындағы қызметке қатысты болса да. Олар негізінен әкімшілік сипаттағы". Дегенмен, Самуэльс пен Кодд бұрынғы қызметкерлердің кейбір шағымдарының негізді екенін анықтады. Олар қызметкерлердің шағымдану рәсімдеріне қатысты алаңдаушылықтарын қолдады:

ASIS мүшелерінің жұмыс істейтін жағдайы ескерілгенде, адалдық пен шыдамдылыққа үлкен мән беретін және сәйкестікті артық деңгейге көтеретін, сондай-ақ басқарудың кеңесу емес, билік ету нормасы ретінде қарастырылатын мәдениеттің қалыптасуы таңқаларлық емес. Алайда, Самуэльс пен Кодд "Төрт бұрыш" бағдарламасында жарияланған ақпараттың "жалғанға қарай бұрылған", "оперативтік мәселелер туралы фактілердің дәлдігі жоғары емес" екенін, сондай-ақ "алаңдатарлық нәрсе шындық емес, ал шындық алаңдатарлық емес" деген афоризмді келтіре отырып, байқады. Ұсыныстарын қоса алғанда, Самуэльс пен Кодд ASIS-ке заңдық негіз беру және түрлі ақпаратты жария етуден қорғау мақсатында заң жобаларын ұсынды. Самуэльс пен Коддтың заң жобасы, көптеген есептер сияқты, жарияланбады.

Іс-шаралар

2004 жылдан бері ASIS Пакистан, Шри-Ланка және Индонезия сияқты елдерде адам сатуға қарсы операциялар жүргізіп келеді. 2013 жылы ASIS ұсынған ақпарат 14 айлық іздеуден кейін Ауғанстан ұлттық армиясының үш австралиялық сарбазды өлтірген сатқын сарбазын ұстау үшін шешуші болды. Бірлескен операцияға ASIS, AGO, Қорғаныс барлау ұйымы және Австралияның Сигналдар дирекциясы, Ұлыбританияның MI6 және Арнайы әуе күштері, АҚШ-тың ЦРУ және Ұлттық қауіпсіздік агенттігі, сондай-ақ Пәкістанның Ынтымақтастықтар аралық барлау қызметі қатысты. 2021 жылы ASIS Ауғанстандағы Кабул әуе көпірі кезінде австралиялық азаматтарды және елдегі байланыс желісін эвакуациялауға және қауіпсіздігін қамтамасыз етуге көмектесу үшін шағын топты жіберді.

ASIS Чилиде 1973 жылы

1971 жылғы шілдеде ЦРУ-ның өтініші бойынша және Либералдық партияның сыртқы істер министрі Уильям МакМахонның рұқсатымен Чилиде Австралия елшілігінде ASIS станциясы құрылды. Жаңа Еңбекші партиясының премьер-министрі Гоф Уитлэмге операция туралы 1973 жылғы ақпан айында хабарланды, ал бірнеше аптадан кейін ол операцияны жабуға бұйрық беретін құжатқа қол қойды. 1973 жылғы 1 шілдеде Чилидегі ASIS станциясы барлық құжаттарды жапқанын және жойғанын хабарлады. Бұл оқиға Уитлэм мен ASIS бас директоры Билл Робертсон арасындағы қақтығысқа себеп болған екі оқиғаның бірі болды, нәтижесінде Робертсон 1975 жылғы 21 қазанда жұмыстан босатылды, бұл 7 қарашадан бастап күшіне енді, 1975 жылғы Австралия конституциялық дағдарысында Уитлэмнің өзінің жұмыстан босатылуына төрт күн қалғанда. Уитлэм Робертсонның 1973 жылы Чилидегі ASIS станциясының жабылуын кешіктіргенін және 1975 жылы Шығыс Тиморда ASIS-тің белсенді агенті бар екенін Уитлэмге хабарламағанын айтты, бұл оның нұсқауларын бұзу болды. Робертсон 2009 жылы Ұлттық мұрағатқа ұсынған жеке мәлімдемесінде бұл мәліметтерге қарсылық білдірді. Австралияның Ұлттық мұрағатында 1971-1974 жылдары ЦРУ-ның Альенде үкіметін құлдыратуға көмектескен ASIS операцияларына қатысты құжаттар сақталады. 2021 жылы мұрағаттар Нью-Саут Уэльс университетінің халықаралық және саяси зерттеулер профессоры Клинтон Фернандестің Чилидегі ASIS операцияларына қатысты құжаттарға қол жеткізу туралы өтінішін қабылдамады. 2021 жылғы қарашада Әкімшілік апелляциялық трибуналы (AAT) Фернандестің құжаттарға қол жеткізу туралы өтінішін қабылдамау туралы шешімді қолдады. AAT құжаттарды жариялау "Коммунельстің қауіпсіздігіне, қорғанысына немесе халықаралық қатынастарына зиян келтіреді" деді. AAT отырысының көп бөлігі жабық есіктердің артында өтті, себебі Бас прокурор Микаэлия Кэш ASIS, ASIO және Сыртқы істер және сауда министрлігі ұсынған дәлелдерді жариялауға тыйым салатын қоғамдық мүдде туралы сертификат берді.

Фаваро ісі

1975 жылы Индонезияның Шығыс Тиморға басып кіруі алдында ASIS Дилидегі австралиялық кәсіпкер Франк Фавароға жергілікті саяси жағдайлар туралы ақпарат үшін төлем жасады. Оның 1975 жылдың соңында танымал болуы Уитлэм мен Робертсон арасындағы шиеленістің тағы бір факторы болды. Билл Робертсон 2009 жылы Ұлттық мұрағатқа ұсынған құжаттарда жұмыстан босату себебін жоққа шығарды. Екі күннен кейін сыртқы істер министрі Билл Хейден екінші Хоуптың патшалық комиссиясының басшылығымен «тез және толық» тергеу жүргізілетінін мәлімдеді, ол әлі де жалғасып жатқан еді. 1984 жылдың ақпан айына дейін есеп дайындалып, ұсынылды. Онда бұл шара «жақсы жоспарланбаған, нашар бақыланған және нашар орындалған» деп сипатталды және жоспарлауды жақсарту және қоғамға зиянды әсерін жою үшін оқу шараларын қабылдау ұсынылды. Виктория полициясы өз тергеуін жүргізді, бірақ ASIS бас директоры Джон Райан ынтымақтастық көрсетуден бас тартқандықтан, олар көңілі тоңды. Билл Хейден қатысқан жеті офицердің нақты есімдерін құпия түрде беруге ұсынды. Виктория премьер-министрі Джон Кейн Хейденге «полиция үшін құпия ақпарат деген нәрсе жоқ» деді. Оқиғадан кейін «The Sunday Age» газеті қатысқан бес оператордың есімдерін немесе қабылдаған есімдерін жариялады. Журналист атап өтті: «The Sunday Age газеті алған заң кеңесіне сәйкес, ASIS агентінің есімін атауға тыйым салатын ешқандай ереже жоқ». Есептің жарияланған нұсқасына енгізілмегенімен, Хоуптың патшалық комиссиясы қосымша дайындады, ол «The Sunday Age» газетінің қатысушылардың есімдерін жариялауының қауіпсіздік және сыртқы қатынастар салдарымен айналысқан сияқты. Кейіннен, A v Hayden ісінде Жоғары сот Комонвеллдің ASIS офицерлеріне олардың есімдері мен қызметтерінің құпиялылығын сақтау бойынша міндеттемесі жоқ деп шешті. Шератон қонақ үйіндегі оқиға кезінде қолданыстағы Министрлік директива ASIS-ке «жасырын әрекеттерді» жүргізуге рұқсат берді, оның ішінде «арнайы операциялар», олар «соғыс немесе басқа да дағдарыс жағдайында қолданылуға арналған, дәстүрден тыс, мүмкін жартылай әскери қызмет» ретінде сипатталды. Оқиғадан кейін және Корольдік комиссияның ұсыныстарына сәйкес, жасырын әрекеттер функциясы жойылды. ASIS функциялары Интеллектуалдық қызметтер заңының 6-бабында, сондай-ақ заңмен тыйым салынған функцияларда көрсетілген. Операцияны орындау кезінде операторлар айтарлықтай күш қолданғаны анықталды, бірнеше қызметкерлер мен қонақтарды қарумен қорқытып, қонақ үйдің басқарушысына физикалық шабуыл жасады. Хоуп Райанды қоғамдық жерде жасырын қаруды қолдану арқылы оқу операциясын рұқсат еткені үшін кінәлі деп тапты. Райан 1984 жылдың ақпан айында отставкаға кетті. Хоуп өзінің өкілеттігі шегінде ешбір адамның қылмыс жасағаны туралы қорытындылар жасауға немесе ұсыныстар беруге құқығы жоқ екенін айтты. Алайда, ол бұл адамдарды Виктория штатында көптеген қылмыстық құқық бұзушылықтар бойынша қудалауға болады, оның ішінде лицензиясыз атыс қаруын ұстау, тыйым салынған құралдарды (автоматтар, үнсіздегіштер және үйді бұзу құралдары), атыс қаруымен ауыр қылмыс жасау, қарапайым шабуыл, мүлікке қасақана зиян келтіру, заңсыз маскировка ұстау және көптеген көлік құралдарына қатысты құқық бұзушылықтар бар екенін атап өтті. Рейдтен бір жылдан астам уақыт өткен соң Викторияның бас прокуроры белгілі бір қылмыстар жасалғанын, оның ішінде қылмыстық зиян және қарумен шабуыл жасалғанын, бірақ ешбір адамды нақты қылмыс жасады деп айыптауға жеткілікті дәлелдер жоқ екенін мәлімдеді. Қонақ үйді басқаратын Victorian Holdings Ltd компаниясы кейіннен өзінің және 14 қонақ үй қызметкерінің атынан Комонвеллға қарсы сотқа жүгінді. Мәселе соттан тыс шешілді; қонақ үйге 300 000 доллар өтемақы ұсынылды. Қонақ үй мен қызметкерлерге төленген жалпы сома 365 400 доллар құрады.

Папуа - Жаңа Гвинеядағы қатысу

1989-1991 жылдар аралығында ASIS Папуа-Жаңа Гвинеядағы рөлі мен қызметіне қатысты айыптаулар салдарынан тексеріске іріктелді. ASIS-тің Папуа-Жаңа Гвинея әскерлерін Ириан-Джая және Бугенвильдегі тәуелсіздік қозғалыстарын басу үшін даярлағаны туралы мәлімдемелер жасалды. 1997 жылы ASIS және DSD Бугенвильдегі тәуелсіздік қозғалысына қатысты Sandline мердігерлерінің рөлі мен қатысуы туралы ақпаратты жинауға сәтсіздік танытқан, немесе Үкімет осы ақпарат бойынша әрекет етпеген деген айыптаулар таралды.

Төрт бұрыш бағдарламасы

1993 жылдың соңында ASIS бұқаралық ақпарат құралдарының назарына түсті, себебі ASIS-тің бұрынғы қызметкерлері ASIS-тің жауапкершіліктен шеттес және бақылаудан шығып кеткендігі туралы айыптаулар жасады. "The Sunday Telegraph" газеті "ASIS заңдарды жүйелі түрде бұзып, австралиялық азаматтар туралы құпия деректерді сақтап, қызметкерлерді түсіндірме бермей қызметтен шығарып тастады" деп хабарлады. Атап айтқанда, агенттерге олардың ресми қызметтеріне байланысты қылмыстық іс қозғау арқылы қорқытып, тазалау жүргізілгені айтылды, бұл кейбір адамдарға ASIS немесе жоғары лауазымды ASIS қызметкері шетелдік барлау қызметімен "байланысқа түскенін" ұқтырды. 1994 жылдың 21 ақпанында "Four Corners" бағдарламасы осы айыптауларды жариялады. ASIS-тің екі бұрынғы қызметкері ASIS пен Сыртқы істер және сауда министрлігі арасындағы мәдени және операциялық шиеленістер туралы мәлімдеме жасады. Олар елшілік қызметкерлерінің шетелдік хабаршылар мен агенттерді жұмылдыру және шетелдік агенттердің Австралияға қашуына қатысты іс-қимылдарды қасақана немесе салдарынан бұзғанын айтты. Олар өз шағымдарына назар аударылмағанын, "далада тасталып кеткенін" және ASIS-тің күнәнің құрбаны болғанын мәлімдеді. Қызметкерлер мен тілші Росс Коулхарт операциялық іс-қимылдар мен басымдықтарға қатысты да мәлімдеме жасады: офицерлер ASIS-тің кеңесіне DFAT-тың құлақ аспағанын айтты, ал тілші Филиппиндегі Акино үкіметін тұрақсыздандыруға бағытталған ASIS операциялары туралы бұрынғы хабарларды қайталады. Ол сондай-ақ Фолкленд аралдарындағы қақтығыс кезінде, Гонконгта және Кувейтте британдық мүдделерді, соның ішінде коммерциялық мүдделерді қорғау үшін MI6-қа ASIS-тің көмектескені туралы мәлімдеме жасады, бұл Австралияның ұлттық мүдделеріне зиян келтіруі мүмкін. Қызметкерлердің жеке мәлімдемелерінің көп бөлігі олардың жеке шағымдарына қатысты болды. Олар шағымдану рәсімдеріне құпиялылықтың әсері және Сыртқы істер және сауда министрінің ASIS операцияларын қаншалықты білетіні немесе бақылайтыны туралы екі мәселені көтерді. Тілші тікелей ASIS операцияларының орындылығы, әсіресе шетелдегі орналасулар мен операциялардың басымдықтарын белгілеу, шетелдік барлау қызметтерімен ынтымақтастық және австралиялық адамдар мен ұйымдардың жеке өміріне қатысты мәселелерді көтерді. Бағдарлама ASIS-тің министрге, үкіметке және парламентке қаншалықты жауапты екені немесе болуы керек екені туралы сұрақтар тудырды. Келесі күні Сыртқы істер министрінің көлеңкелік өкілі осы айыптауларды тәуелсіз сот тергеуіне шақырды. Ол ASIS-тің шетелдік агенттіктермен ынтымақтастығының сипаты және ASIS-тің шағымдану рәсімдерінің кемшіліктеріне ерекше алаңдаушылық білдірді. Ол кейіннен "ASIS пен DFAT арасындағы уланған қарым-қатынасты" зерттеуді сұрады. Демократтардың өкілі тұрақты парламенттік комитет құруды талап етті. Бағдарлама эфирге шыққаннан екі күн өткен соң, Сыртқы істер министрі Гарет Эванс Сэмюэлс пен Коддтың корольдік комиссиясын құрды.

Ратих Харджоно, Брюс Грант және Гарет Эванс

2000 жылдың 19 ақпанында Сингапур журналисі Сьюзан Сим Ратих Харьононы Индонезия Президентіне жұмыс істеген кезінде БАКИН (Индонезияның барлау қызметі) жоғары дәрежелі барлау офицері болып табылатын ағасы үшін жұмыс істеген деп айыптады. Ратих журналисттік мансабының басында Брюс Грантке үйленген, ол осы кезеңде Гарет Эванстың саясат жөніндегі аға кеңесшісі болды және «1990 жылдардағы әлемде Австралияның сыртқы қатынастары» атты кітаптың авторы болды. Гарет Эванс 1988 жылдан 1996 жылға дейін ASIS-ке жауапты болды.

Басқару мен кадр мәселесі

2005 жылы The Bulletin басылымы ASIS офицерлерінің айыптауларына негізделген мақала жариялады, онда барлау операцияларының, қызметкерлерді тағайындаудың және міндеттемелердің, әсіресе терроризмге қарсы күресте, өте нашар басқарылуы туралы мәлімдемелер келтірілді. Аты-жөні аталмаған офицерлер агенттікке маңызды және уақтылы ақпарат жинау мүмкіндігін шектеуші бірнеше мәселелерге назар салды, мысалы, "шешікті тілдерді білмейтін, ислам діні туралы білімі аз, көбінесе ақ түсті, университет бітірген жас агенттерді, өздерін-өздері құрбан етуге бейімделген кедей, ынталы экстремистерге қарсы қою", "жас әйел ИО-ны [барлау офицерлерін] ислами нысаналарға "сәйкессіз" тағайындау", қызметкерлерді сақтап қалу деңгейінің төмендігі және тәжірибелі офицерлердің жалпы жетіспеуі. Олар сондай-ақ террористерге қарсы міндеттерді орындайтын барлау офицерлеріне тиісті қолдау көрсетілмейтінін және ASIS басшылығының барлау ақпаратын манипуляциялауын терроризмге қарсы күресте агенттіктің үлкен жетістіктерге жете алмауына себеп болатын факторлар ретінде атады.

Австралия мен Шығыс Тимордағы тыңшылық туралы даулы оқиға

2013 жылы ASIS Ұлттық барлау қызметі Үлкен Таңшол мұнай және газ кен орындары бойынша келіссөздер кезінде Шығыс Тимор үкіметінің сөзін тыңдау үшін құрылғылар орнатқаны анықталды.

Кредит

Бұл мақалада ASIS тарихының көп бөлігі 2001–2002 жылдарға арналған Австралия Парламентінің «Биллс Дайджест» №11 және 2001 жылғы «Ақпараттық қызметтер туралы заңынан» алынған.