Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Англия королі Эдуард IV-тің заңсыз ұлы Артур Плантагенет, 1-ші виконт Лисле, КГ (3 наурыз 1542 ж. қайтыс болды) – ағылшын королі Эдуард IV-тің заңсыз ұлы, Генрих VII-нің күйеу баласының інісі және Генрих VIII-нің ағасы. Ол Генрих VIII сарайындағы көрнекті тұлғалардың бірі болды және оның бұйрығымен Кале Лордының орынбасары болып тағайындалды (1533–1540 жж.). Оның хаттарының «Лизль хаттары» деп белгіленген үлкен жинағы сақталғандықтан, оның өмірі сол дәуірдегі ең жақсы құжатталған өмірлердің бірі болып табылады.
Illegitimate son of King Edward IV of England
Arthur Plantagenet, 1st Viscount Lisle, KG (died 3 March 1542) was an illegitimate son of the English king Edward IV, half brother in law of Henry VII, and an uncle of Henry VIII, at whose court he was a prominent figure and by whom he was appointed Lord Deputy of Calais (1533–40). The survival of a large collection of his correspondence in the Lisle Letters makes his life one of the best documented of his era.
Өмірбаян
Артур Плантагенет 1461 және 1475 жылдар аралығында, сол кезде Франциядағы ағылшын иелігінде болған Кале қаласында дүниеге келді. Ол Лондон мұнарасында қайтыс болды және сол жерде жерленді. Оның анасы кім екені белгісіз; ең мүмкін үміткер – "ерсіз әйел" деп сипатталатын Елизавета Уэйт, бірақ тарихи деректер бұл мәселеде толық емес, және Уэйттің Эдуардтың тағы бір сүйіктісі, Елизавета Люсиден ерекшеленеді-ерекшеленбейді дегенде күмәнділік бар. Тағы бір мүмкін үміткер – Элизабет Шор. Оның крест әкесі – Уильям ФицАлан, Арунделдің 16-шы графы. Ол балалық шағын әкесі Эдуард IV-нің сарайында өткізді. Әкесі 1483 жылы қайтыс болғаннан кейін жастығын қалай өткізгені белгісіз. 1501 жылы ол жарты әпкесі, королева Елизавета Йорк үйіне кірді, ал 1503 жылы оның қайтысынан кейін Генрих VII үйіне көшті. 1509 жылы немересі Генрих VIII таққа отырғаннан кейін, ол корольдің жеке күзетшілерінің эсквайры болып ресми түрде тағайындалды және Генрихтің жақын досы болды (жас айырмашылығына қарамастан). 1514 жылы ол Хэмпширдің жоғары шерифі болып тағайындалды және вице-адмиралдың «Тринити Соверен» кемесінің капитаны болды, соңынан Англияның вице-адмиралы болды. 1519 жылы ол әйелі Элизабет Грей, Лисли бароншасымен бірге оның әкесіне тиесілі болған жерлерді иеленді (оның ағасы мен қызы екеуі де қайтыс болғаннан кейін). 1520 жылы ол өзінің немере інісі, король Генрих VIII-ге Алтын мата алаңында қатысты. 1523 жылдың 25 сәуірінде Артур Плантагенет Лизл виконты болып жарияланды. 1524 жылы ол Жартер орденімен марапатталды. Ол сондай-ақ, Кале губернаторы, Бес портың лорды және Кале констеблі болып тағайындалды, ал 1533 жылдың 16 наурызында 2-ші барон Бернерс, Джон Буркье қайтыс болғаннан кейін бұл лауазымға ие болды.
Arthur Plantagenet was born between 1461 and 1475 in Calais, which was then an English possession in France. He died at the Tower of London, where he is buried. The identity of his mother is uncertain; the most likely candidate appears to be the "wanton wench" Elizabeth Wayte, although the historical record is spotty on this issue, and it is not entirely clear that Wayte is distinct from another of Edward's mistresses, Elizabeth Lucy. Another possible candidate is Elizabeth Shore. His godfather was William FitzAlan, 16th Earl of Arundel. He spent his childhood at the court of his father Edward IV. How he passed his youth after his father's death in 1483 is not known. In 1501 he joined the household of his half sister, the queen consort Elizabeth of York, and moved to the household of Henry VII after her death in 1503. After the accession of his nephew Henry VIII in 1509, he was formally designated an Esquire of the King's Bodyguard and was a close companion of Henry's (despite the age difference). In 1514 he was appointed High Sheriff of Hampshire and made captain of the Vice Admiral's ship Trinity Sovereign, rising to become Vice Admiral of England. In 1519 he and his wife, Elizabeth Grey Baroness Lisle, took possession of the lands that had belonged to her father (her brother and niece having both died). In 1520, he attended his nephew, King Henry VIII, at the Field of Cloth of Gold. On 25 April 1523, Arthur Plantagenet was created Viscount Lisle. In 1524, he was invested as Knight of the Garter. He was also selected Privy Councilor, Governor of Calais, and Lord Warden of the Cinque Ports and named as Constable of Calais after the death of John Bourchier, 2nd Baron Berners on 16 March 1533.
Кале полиция қызметкері
Лизль хаттары Кале констеблі ретінде ол адал және жауапкершілігі жоғары болғанын, бірақ аса қабілетті емес екенін көрсетеді. Хаттардың ішінде Томас Кромвельдің оған шағын мәселелерді патша мен Кеңеске қайта жібергені үшін сөккен, оның кез келген сұраушыға көмек көрсетуден бас тарта алмағаны үшін сынаған және леди Лизльдің оған күшті ықпалы оны әжуалауға себеп болғанын айтқан хаты бар. Дегенмен, тәждің өзі оны күнделікті жұмыстарға тартынудан тартынбады: 1537 жылы патшайым Джейн Сеймур жүкті кезінде бөденеге құмарлық танытты, ал бөдене Кале төңірегіндегі батпақтарда көп болғандықтан, Лизль оларды патшайымға жеткізуге көп уақыт жұмсады.
The Lisle Letters suggest that as Constable of Calais he was honest and conscientious but not especially competent. Among the letters is one from Thomas Cromwell rebuking him for referring trivial matters back to the king and Council, criticising him for his inability to refuse a favour to anyone who asks for one, and hinting that Lady Lisle's dominant influence over him has made him something of a laughing stock. Yet the Crown itself did not hesitate to employ him on routine errands: in 1537 queen consort Jane Seymour during her pregnancy developed a passion for quail, and since quail were abundant in the marshes around Calais, Lisle had to devote much time to supplying them to the Queen.
Түрмеге қамау және өлім
1540 жылы Каледегі Плантагенет үй-бүлөсінің бірнеше мүшесі қаланы француздарға сатуға тырысқандығы күдігімен тұтқындалды. Күдік Артурға да түсті, ол Англияға қайтарылып алынып, ақырында 1540 жылдың 19 мамырында тұтқындалды. Нақты заговоршылар өлім жазасына кесілді, бірақ Артурды заговормен байланыстыратын ешқандай дәлел табылған жоқ. Дегенмен ол Лондон мұнарасында екі жыл бойы абалыда отырды, содан кейін король оны босатуға шешім қабылдады. Бірақ, босатылатындығын естігеннен кейін жүрек талмасына ұшырап, екі күннен кейін қайтыс болды. 18 ғасыр тарихшысы Фрэнсис Санфорд: «VIII Генридің мейірімділігі оның жазалары сияқты қатерлі болды» деп баяндады.
In 1540, several members of the Plantagenet household in Calais were arrested on suspicion of treason, on the charge of plotting to betray the town to the French. Suspicion unavoidably fell upon Arthur as well, and he was recalled to England and eventually arrested on 19 May 1540. The actual conspirators were executed, but there was no evidence connecting Arthur with the plot. Nevertheless, he languished in the Tower of London for two years until the king decided to release him. However, upon receiving news that he was to be released he suffered a heart attack and died two days later. The 18th century historian Francis Sanford commented "Henry VIII's Mercy was as fatal as his Judgments".
Лизель әріптері
Каледе болған кезінде Артур мен оның әйелі көптеген істерін Каледен тыс жерлерде хат алмасу арқылы басқаруға мәжбүр болды. Артур тұтқындалғаннан кейін осы хаттардың 3000 данасы дәлел ретінде тартылып алынды. Олар Мемлекеттік архивте сақталып, «Лисл хаттары» деген атпен қысқартылған түрінде жарияланды, соның арқасында ағылшын тарихының өте маңызды кезеңі үшін құнды тарихи дереккөз болып табылады.
During his time in Calais, Arthur and his wife had to manage much of their affairs outside Calais by correspondence. Copies of 3,000 of these letters were seized as evidence after Arthur was arrested. They survive in the Public Record Office, and were published in abridged form as the Lisle Letters, becoming a valuable historical resource for a critical period in English history.
Қарулар
Бірінші некеге тұрмас бұрын Артур Плантагенет әкесінен мұра болған қаруын тасыды, басыптарлықты білдіретін зұлым көк түсті таяқпен, Эдуардтың, 4-ші Йорк герцогы (кейін король Эдуард IV) қаруы: Төрт бөліктен тұрады: 1-ші бөлік – король Эдуард III-нің қаруы; 2-ші және 3-ші бөлік – алтын түсті крест (де Бург); 4-ші бөлік – алтын және көк түсті тік жолақтар, жоғары жағында екі тік сызық арасында екінші бөліктің екі негізгі эсквайры, барлығы күміс түсті inescutcheon (Mortimer). Эдуард, 4-ші Йорк герцогының тегі Лионель Антверпендікке, 1-ші Кларенс герцогына (1338–1368), король Эдуард III-нің үшінші ұлына (Йорк үйі осы негізде таққа таласқан) барып тіреледі, ол Эльзабет де Бургқа, 4-ші Ольстер графинясына (1332–1363) үйленді. Олардың қызы Филиппа де Бург 3-ші Март графы Эдмунд Мортимерге үйленді, ал оның ұлы Роджер де Мортимер, 4-ші Март графы, Эдуард, 4-ші Йорк герцогының атасы болды. Бірінші некесінен кейін Артур Плантагенет Грей, Лисли виконтының құпия қаруын қосты, алты бөліктен тұрады: 1-ші бөлік – күміс және көк түсті тік жолақтар, жоғары жағында үш қызыл дөңгелек (Грей, Лисли виконты); 2-ші бөлік – күміс және көк түсті тік жолақтар, қызыл марлеттермен шеңберленген (Валенс, Пемброк графы); 3-ші бөлік – қызыл түс, үш-үштен және біреуден жалғанған жеті еркек (Гроби феррері); 4-ші бөлік – қызыл түс, алтынмен шеңберленген арыстан (Талбот); 5-ші бөлік – қызыл түс, алтынмен тірелген алты крест арасындағы белдеу (Бьюшамп); 6-шы бөлік – қызыл түс, алтынмен тәж киген күміс түсті тұрған және қарап тұрған арыстан (Лисли); жоғары жағында үш ұшты күміс табель. Ол төбе ретінде: гульдер түсті қалпақтың ішкі жағы армянымен, ал алдыңғы жағында А әрпімен жазылған, екі шүйгін сабағының арасында тұрған қара және күміс түсті генеталық күзетші тасыды. Шүйгін (Planta genista) Плантагенет әулетінің атының шығуына себеп болды, ал генета оған сілтеме жасады.
Before his first marriage, Arthur Plantagenet bore his paternal arms, with baton sinister azure for bastardy, of Edward, 4th Duke of York (later King Edward IV): Quarterly 1st: Arms of King Edward III; 2nd & 3rd: Or a cross gules (de Burgh), 4th: Barry or and azure, on a chief of the first two pallets between two base esquires of the second over all an inescutcheon argent (Mortimer). The arms of Edward, 4th Duke of York, emphasise his descent from Lionel of Antwerp, 1st Duke of Clarence (1338–1368), third son of King Edward III (on which basis the House of York claimed the throne), who married Elizabeth de Burgh, 4th Countess of Ulster (1332–1363). Their daughter Philippa de Burgh married Edmund Mortimer, 3rd Earl of March, whose son Roger de Mortimer, 4th Earl of March, was the great grandfather of Edward, 4th Duke of York. After his first marriage, Arthur Plantagenet added an inescutcheon of pretence of Grey, Viscounts Lisle, quarterly of six, 1st: Barry of six argent and azure in chief three torteaux (Grey, Viscount Lisle); 2nd: Barry of argent and azure, an orle of martlets gules (Valence, Earl of Pembroke); 3rd: Gules, seven mascles or conjoined 3, 3, 1 (Ferrers of Groby); 4th: Gules, a lion rampant within a bordure engrailed or (Talbot); 5th: Gules, a fesse between six crosses crosslet or (Beauchamp); 6th: Gules, a lion statant guardant argent crowned or (Lisle); in chief a label of three points argent. He bore as crest: On a cap of maintenance gules turned up ermine, and inscribed in front with the letter A, a genet guardant per pale sable and argent, standing between two broom stalks proper. The broom plant (Planta genista) inspired the naming of the Plantagenet dynasty and the genet alluded to it.