Кіріспе

Англия ақсұлы (1508–1548)

Томас Сеймур, 1-ші Судли бароны Сеймур, КГ, ПК (шамамен 1508 – 20 наурыз 1549) – Генрих VIII патшаның үшінші әйелі Джейн Сеймурдың інісі. Ол ағасы Эдвард Сеймурмен, Сомерсет герцогы және Англияның қорғаушысымен, олардың сіңлі ұлы, жас король Эдвард VI-ны бақылау үшін күресті. 1547 жылы Сеймур Генрих VIII-нің жесірі Кэтрин Паррға үйленді. Сеймур Кэтринмен некеде болған кезде болашақ патшайым Елизавета I-ді (сонда 14 жаста) өз үйінде тұрғызып, қызықтырып, мүмкін жыныстық зорлық-зомбылыққа ұшыратты.

Отбасылық және патшалық байланыстар

Томас Сеймур – сэр Джон Сеймур мен Маргарет Вентворттың ұлы болды. Ол олардың алты ұлының төртіншісі еді; оның ағасы Эдвард (1500–1552) Сомерсеттің 1-ші герцогы атанды. Ол Уилтширдегі Сеймурлар отбасының үйі – Уулфхоллде өсті. Сеймурлар – елдің ақсүйектерін құрайтын отбасы, олар көптеген жер иелері сияқты, өз тегін нормандықтарға дейін жегізеді. Генрих VIII және оның екінші әйелі Анна Болейн ұл тудыра алмады, бірақ Генрих ер бала мұрагерге үміттенді. Оның қызығушылығы Сеймурдың қарындасы Джейнге, Аннаның күтімші қыздарының біріне ауды. Генрих 1536 жылғы мамыр айында Аннаны атқызудан кейін он бір күн өткен соң Джейнге үйленді, соның арқасында Сеймур ағайындыларының ықпалы артты: сол жылы Томас патшаның жеке кеңесінің мүшесі болды. Бірнеше аптадан кейін ол король Генрихтің Франция мен Шотландияға қарсы күресіне қолдау алу үшін император Карл V-нің інісі, Венгрия королі Фердинанд I-ге жіберілді. 1543 жылғы мамыр айында ол Брюссельдегі Габсбургтер сарайына елші болып тағайындалды. Ол осы лауазымға король Генрихтің Кэтрин Паррға үйленуіне байланысты король сарайынан алыстату үшін тағайындалды. Англия мен Франция арасында соғыс басталғанда Сеймур 1543 жылғы 26 маусымда Нидерландыдағы ағылшын армиясының маршалы болып тағайындалды, ол сэр Джон Уоллопқа екінші қолбасшы болды. 24 шілдеде күшті жасақпен ол француздық Булонь портының жанындағы Ринкьсен және Арбриттайн қамалдарын басып алып, қиратты. Ұзақ емес уақытқа ол Уоллоптың ауруы кезінде бас қолбасшылыққа ие болды. Патша туысы ретінде және қызметі үшін сыйлық ретінде Сеймур 1544 жылы артиллерия бас директоры, ал 1545 жылы Синк Порттарының қамқоршысы болып тағайындалды – екеуі де жоғары әскери лауазымдар еді.

Регенттік кеңес және Кэтрин Паррмен неке

Сеймур 1547 жылдың қаңтар айында Генрих VIII қайтыс болғанға дейін сотқа оралды, осылайша Екатерина Англиядағы ең бай әйелдердің біріне айналды. Патшаның өсиетіне сәйкес, тоғыз жасар жетім Эдуард патшаның атынан билік жүргізу үшін регенттік кеңес құрылды. Томас Сеймур Суделидің 1-ші бароны атанды, ал оның үлкен ағасы Эдвард Сомерсет герцогы болды, сондықтан оны көбінесе «Сомерсет» деп атайды. Сонымен қатар, Томас Сеймур ағылшын реформациясының шиеленісті және қауіпті саясаты кезінде ағасының «Қорғаушы» титулы бар бас кеңесші лауазымына көтерілгенін көрді, бұл ресми емес түрде Англияның Лорд-протекторы деп аталып, іс жүзінде оның немере інісі, патшаның регенті ретінде елді басқарды. Томас ағасына наразылық білдіре бастады, олардың арақатынасы суытыла бастады. Томасқа Лорд-адмирал шені берілгенімен, ол ағасының билігі мен ықпалына қызғанышпен қарады және оны Лорд-протектор лауазымынан ығыстыруға тырысты. Томас Сеймур жас патшаға жеке ықпалын көрсету арқылы және мүмкін патшалық үйлену арқылы ағасының регенттік кеңестегі орнын құлатпақ болды. Оның аты Мэри Ховард, Ричмонд герцогинясымен байланысты болғанымен, Генрих VIII қайтыс болған кезде ол әлі үйленбеген еді. Бұрын Генрихтің қыздары Елизавета немесе Мэриға үйленуге ниеттенген, бірақ Генрихтің өлімінен кейін бірнеше апта өткен соң Томас Сеймур Кэтрин Паррмен бұрынғы қарым-қатынасын жаңартты, олар 1547 жылдың сәуірінде немесе мамырында патшаның қайтысынан кейін көпке ұнамайтын жасырын түрде үйленді. Сомерсеттің мақтаншақ әйелі Энн Стэнхоп Кэтрин мен Томасты ұнатпады және оларға қарсы көптеген адамдарды қоса бастады.

Елизаветамен қарым-қатынасы

Некеге тұрғаннан кейін Сеймур әйелінің үйіне көшті, ол Лондондағы Челси Манорында 14 жасар Елизаветамен бірге тұрды. Сеймур – Елизаветаның жартылай бауырының інісі және оның әкесінің жаңа әйелінің күйеуі еді. Енді Елизаветамен бір төбеде тұрып, Томас Сеймур оған көңіл білдіре бастады, оны қыдыртып, төсекте жатқанда немесе оның бөлмесіне түнгі көйлекпен кіргенде жамбасына шапалақ салды. Оның тәрбиешісі Кэт Эшли мұны арсыздық деп санап, Кэтринге хабарлады. Сеймур ашуланып: «Құдайға ант етемін, мен жамандық ойламаймын, мен оны тастамаймын!» деді. Бастапқыда Кэтрин бұл мінез-құлқыны әдепсіздік деп есептеді, тіпті кейде оған қосылды. Елизаветаның осыған қатысты сезімдері белгісіз, бірақ оның Томасқа біршама құрметпен қарағаны айтылады; және оның тәрбиешісі оны «ұятпен кетіруге мәжбүр болса» да, оны қауіпті емес, көңілді деп тапты. Елизаветаның жас екенін, Кэтриннің одан туған қызы екенін және Англия тағына мұрагерлікте екінші орында тұрғанын, ал Сеймур жесір патшайымға үйленгенін ескерсек, оның осы әрекеттері өте орынсыз, таң қалдырарлық және адалсыздық деп есептелді. 1548 жылдың көктемінде Кэтрин жүкті болғанда, күйеуінің Елизаветамен сырбаздық қарым-қатынасына алаңдап, оны Энтони Денни мен оның әйелі Джоан Чамперноунге (Кэт Эшлидің қарындасы) Гертфордширде тұруға жіберді. 1548 жылдың маусым айында Кэтрин мен Томас Сеймур Лондондан Глостерширдегі Судели қамалына көшті, бұл қамал Сеймур Сеймур бароны атағын алғанда оған берілген. 1548 жылдың қыркүйегінде Кэтрин Мэри Сеймур есімді қызды дүниеге әкелді. Бірнеше күннен кейін ол бұрынғыдан бетер ашуланып, санасы шашырады. Томас оны тыныштандыру үшін оның жанында жатты, бірақ оның жағдайы жақсарған жоқ, және ол Елизаветаның 15 жасқа толуына аз қалғанда босану кесірінен қайтыс болды. Кэтрин қайтыс болғаннан кейін барлық мүлкін Томасқа мұра етіп қалдырып, оны Англиядағы ең бай адамдардың біріне айналдырды. Ол оның өліміне «таң қалғанын» айтты, бірақ бұл оған жаңа мүмкіндіктер ашты, өйткені ол қайтадан Елизаветаға көңіл бөлді. Ол одан қашып, тәрбиешісімен бірге балалық шағындағы үйіне, Гертфордширдегі Хэтфилд Хаусына оралды.

Эдуард VI-мен қарым-қатынасы

Өзінің зор байлығы мен жоғары мәртебесіне қарамастан, Томас Сеймур ағасының қорғаушы болып тағайындалуына көнбеді; Сомерсетпен күресінің барысында ол бала ғана болған патшаның құрметіне бөленуге тырысты. Ол 9 жасар Эдуардтан жесір патшайым Кэтрин Паррға үйленуін қолдап, оның атынан хат жазуды өтінді. Бұл хатты Томас Эдуардтың қолымен жазу үшін диктанттаған, бұл Сомерсетті ашуландырды. Ол Эдуардты жиі аралап, оған жасырын түрде көптеген монеталар сыйлады, соның арқасында Эдуард өзін үлкен, патша сияқты сезініп, қызметшілеріне, ұстаздарына және достарына сыйлықтар беруге қуанды. Ол керемет сән-салтанатта өмір сүрсе де, ештеңеге мұқтаж болмаса да, Эдуардтың жеке қаражаты үшін ешқандай қаражат қарастырылмаған; ол осы үнемі төленетін ақшаға үйреніп, Сеймурдан жәрдемақысын сұрауға еркін көшті. Томас патшаны манипуляциялауын жалғастырды. Парламенттен өзін Эдуардтың жеке басқарушысы етіп бекіту үшін заң жобасын өткізуге тырысқан Сеймур, Эдуардтан заң жобасына патшалық қол қоюын сұрады. Бірақ Эдуард қорғаушы Сомерсет пен регенттік кеңесінің артынан барып, оған қол қоюға тартынды. Сеймур Эдуардқа қысым көрсетуді тоқтатпады, осылайша Эдуард өзін қауіпті сезінді. Бірақ Сеймур бас тартқан жоқ. Ол Эдуардты қорғаушыға мұқтаждығы жоқ екеніне көндіруге тырысты, Эдуард Сомерсеттің өлгені жақсы болар дейтіндей етті. Патшаның бұл сөздерінің мағынасы белгісіз, бірақ оның әдейісіз айтқандығы мүмкін. Сеймур патшаның қолы мен жеке қолдауы Сомерсеттің қорғаушы және регенттік кеңесінің мүшесі ретіндегі беделін әлсіретеді деп ойлады. Патшаға елеулі ықпал етуге келмейтін күйзелісі мен бейшаралығынан Томас Сеймур ашық қарсылық жасау туралы ойлана бастады.

Төмендеу

1547 жылдың жазында Сомерсет Шотландияға жорық жасады. Ол соттан тыс болған кезде, оның інісі Томас билігіне қарсылық көрсетіп, әкімшілік шеберлігін ашық сынады. Оның әрекеттері күдікті болғандықтан, бірнеше ақсүйектер оған лауазымына қанағат етуді ұсынды, бірақ ол құлақ қоймады. Жоғары флот адмиралы ретінде ол Англия флотын бақылауға құқылы болды және көтеріліс болған жағдайда қолдау сұрады. Қарақшылықпен күресу – оның міндеті болғанымен, ол батыс жағалаудағы қарақшылармен байланыс орнатып, олардың қолдауын алуға тырысты. Томас Бристоль монета зауытының вице-қазынашысы сэр Уильям Шерингтон арқылы заңсыз жолмен қаржы жинап, көтеріліс ұйымдастыруды жоспарлаған сияқты көрінеді. 1548 жылға қарай регенттік кеңесі Томас билікке талпынуын сезіп қалды. Сомерсет інісін құтқаруға тырысып, Томас өзін-өзі түсіндіруі үшін кеңес отырысын шақырды. Бірақ Томас келмеді. 1549 жылдың 16 қаңтары күні, себептері нақты белгісіз (мүмкін, жас корольді өзіне алып кету үшін), Сеймур Хэмптон-Корт сарайындағы корольдік пәтерлерге кіруге тырысқанда ұсталды. Ол корольдік бақшаға кіріп, корольдің сүйікті спаниелін оятты. Иттің қауғанына жауап ретінде ол оны атып өлтірді. Ертесі күні ол тұтқындалып, Лондон мұнарасына қамалды. Корольдің жатын бөлмесінің сыртында, түнде, зарядалған тапаншамен ұсталған оқиға ең жаман жағдайда түсіндірілді, тіпті Элизабеттің Томаспен байланысы бар деген күдік туды. 18 қаңтарда кеңес Томаспен байланысы бар барлық адамдарды, соның ішінде Элизабетті де сұраққа алу үшін агенттерді жіберді. 22 ақпанда кеңес оны ресми түрде отыз үш айыптаумен айыптады. Ол мемлекетке опасыздық жасады деп танылды, өлім жазасына кесілді және 1549 жылдың 20 наурызында дарға асылды. Катеринаның інісі Уильям Парр, Нортгемптонның 1-маркизі, Сюдли қамалын мұраға алды. Сеймур Женевалық Киелі кітапты жариялаған сэр Роуленд Хиллдің "сенімді досы" болды және оның өсиеті бойынша Хокстенде өмір бойына жер берілді. Хилл Сэр Томас Сеймурдың "ниеттері мен мақсаттарын жақсы білген" деген пікір айтылды.

Салдары

Ол опасыздық үшін тұтқындалғанда, Сеймурдың серіктестері де күдікке ұшырады, оның ішінде 15 жасар Элизабет те болды. Өзінің қауіп-қатерін қызметшілері, тіпті гувернантасы Кэт Эшли де тұтқындалғанға дейін ол түсінбеді. Томас өлім жазасына кесіледі деп білгенде, ол қатты қайғыға батты, өзін және қызметшілерін күдіктен ақтауға тырысты. Регенттік кеңес оның Томаспен байланыста болғанына сенімді болды және ол апталар бойы тексерілді. Бірақ кеңес Елизаветаның шебер логикаға, қарсылыққа және өткірлікке ие екенін көрді. Сеймурдың оған қатысты лайықты емес мінез-құлқының ұятты жайттарына тоқталды, бірақ Елизаветаның онымен сөз байласып әрекет еткеніне ешқандай дәлел табылған жоқ. Оның өлім жазасын орындағаннан кейін, Сеймурдың барлық мүлкін патшалық қазынаға қосты. Парламент 1550 жылы оның айыпталуын жойды, бірақ мүлік оның жалғыз баласы Мэри Сеймурға қайтарылмады; ол екі жасында қайтыс болған деп есептеледі, мүмкін Саффолк герцогинясы Кэтрин Брэндонның күтімінде болған. Замандастарының пікірінше, ол күшті, бейбақ, сонымен қатар әйелдерге тартымды болды. Король Эдуардтың балалық шағының досы сэр Николас Трокмортон Томас Сеймурды "батыл, дана және жомарт, қайратты, әдепті, сұлу сырт келбетті, керемет дауысты, бірақ ой-пікірде біршама кемшін" деп сипаттады.

Танымал мәдениетте

1953 жылғы "Жас Бесс" фильмінде (Маргарет Ирвиннің сол аттас романы негізінде) Стюарт Грэйнджер Сеймур рөлін сомдады. Сюжет негізінен оның және 24 жасар Жан Симмонс сомдаған Елизавета ханшайымның арасындағы махаббат оқиғасын қамтиды, бірақ тарихи деректерге сәйкес келмейді. 2007 жылғы "Тюдорлар" телесериалында Эндрю Макнейр Сеймур бейнесін жасайды. Ол үшінші және төртінші маусымдарда көрінеді. Ол С.Ж. Сансомның "Аян" романының кейіпкері, Сансомның ойдан шығарған заңгер-детективі Мэтью Шардлейктің романындағы тұлға. Ол Кэтрин Парр Генрих VIII-ге үйлену алдындағы айларда оған құштар, ыстыққан мінезді әскери адам ретінде бейнеленеді. Ол сериядағы келесі екі роман, "Heartstone" және "Lamentation" романдарында екінші пландағы кейіпкер ретінде қайта пайда болады. Нора Лофтс, Уолтер Рейлидің өмірбаянында "Бұл жерде адам болды" деп жазған, Елизаветаның Рейлиге қызығушылығының себебін Сеймурды еске түсіргенімен байланыстырады. 2022 жылғы "Елизавета болу" сериалында Том Каллен Сеймур рөлін ойнайды.