Кіріспе

Аляска түбегі (кейде Алеут түбегі немесе Аляска-Алеут түбегі деп те аталады; Сугпиак: Алууик, Al'uwiq) – Алясканың құрлық бөлігінен оңтүстік-батысқа қарай шамамен созылып, Алеут аралдарында аяқталатын түбек. Бұл түбек Тынық мұхитын Беринг теңізінің бір бөлігі – Бристоль шығанағынан бөліп тұрады. Әдебиетте (әсіресе орыс тілінде) «Аляска түбегі» термині Солтүстік Америка құрлығының солтүстік-батысқа қарай ұзарған бөлігінің барлығын немесе қазіргі Аляска штатының құрлық бөлігін (пангендель және аралдарды қоспағанда) білдіру үшін қолданылған. Аляскадағы округ деңгейіндегі Lake and Peninsula әкімшілігі осы түбектің атымен аталады. Аляска/Алеут түбегі де Оңтүстік-Батыс Аляска аймағына жатады. Аляскадағы тағы бір ірі түбектер – Кеней түбегі және Севард түбегі.

География

Аляска түбегінің негізі Аляска тауларының соңынан басталады. Алеут таулары – түбектің бүкіл ұзындығымен созылатын өте белсенді жанартаулық тау тізбегі. Оның ішінде жабайы табиғат қорықтары орналасқан, олардың ішінде Катмай ұлттық паркі мен қорығы, Анякчак ұлттық ескерткіші мен қорығы, Бечароф ұлттық жабайы табиғат қорығы, Аляска түбегінің ұлттық жабайы табиғат қорығы және Изембек ұлттық жабайы табиғат қорығы бар. Бұл жанартаулық тау тізбегіндегі ең белсенді жанартау – Павлов жанартауы (қараңыз: Алеут доғасы). Аляска түбегінің оңтүстік жағы қалың және таулы, ол Солтүстік Тынық мұхиты тақтасының Солтүстік Америка тақтасының батыс бөлігіне батып кіруінен туындаған тектоникалық қозғалыс нәтижесінде қалыптасқан; ал солтүстік жағы әдетте жазық және батпақты, бұл мыңжылдық эрозия мен жалпы сейсмикалық тұрақтылықтың нәтижесі. Солтүстік және оңтүстік жағалаулары да бір-бірінен ерекшеленеді. Солтүстік Бристоль шығанағының жағалауы көбінесе лайлы және тұманды, айдың күшті әсеріне ұшырайды және салыстырмалы түрде беткей; ал "от жүзігі" деп белгілі Тынық мұхиты жағалауында айдың әсері салыстырмалы түрде аз, ал су терең және мөлдір.

Әкімшілік

Барлық жарты арал төрт іргелес округтер құрамына кіреді: Алеут шығыс округі, Бристоль шығанағы округі, Кодиак аралы округі және Көл және жарты арал округі. Көл және жарты арал округі жарты аралдың басым бөлігін қамтиды.

Климат

Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшерінен басталады. Жағалау аймақтарында күшті дауылдар, жел және жаңбыр жиі болады. Қысқы температуралар орташа есеппен , ал жазғы температуралар аралығында болады. Биік таулы жерлерде жылдың кез келген күні аяз болуы мүмкін. Климат жағынан Шотландияның, Алеут аралдарының, Исландияның және Огнен Жердің (Tierra del Fuego) кейбір аймақтарына ұқсас.

Флора мен фауна

Аляска түбегі АҚШ-тағы ең ірі және табиғи жануарлар мекендейтін жерлердің бірі. Бұл аймақта әйгілі МакНил өзені мен Катмай Аляска қоңыр аюларынан басқа, ірі карибу (солтүстік бұғысы), моос, қасқырлар, су құстары және сазқұстар да қоныстанады. Түбек пен Бристоль шығанағындағы аюлардың көп болуына себебі, олар әлемдегі ең ірі сокей лососінің (Oncorhynchus nerka) шағылысу кезеңінде тамақтанады. Бұл лососьтер көбінесе түбектегі көптеген ірі көлдерде өмірлік циклдарының маңызды бөлігі ретінде шағылысады. Лососьтер теңізден қысқа уақыт өткен соң, көлдерге және оларға құятын өзендерге жұмыртқа салу үшін жүзеді. Олардың балалары, яғни шабақтары, бір-екі жыл теңізге көшіп кеткенше осы көлдердің терең, мол азықталған бөлігінде қыстайды. Жағалау бойында өте ірі құс колониялары кездеседі. Түбектің қиын-қыстау оңтүстік жартысы, сондай-ақ түбектің оңтүстік жағалауынан орналасқан Кодиак архипелагы, онда одан да көп аюлар мекендейді, Аляска түбегінің таулы тайгасының экологиялық аймағын құрайды және Катмай ұлттық паркі сияқты бірнеше қорғалатын аумақтарды қамтиды. Түбектегі өсімдіктер көбінесе бұталы жерлерден, шөпті далалардан немесе ылғалды тундрадан тұрады.

Демография

Жағалаудағы қауымдардан өзге (Бристоль шығанағын қараңыз), Аляска түбегінде де бірнеше мәшһүр ауылдар орналасқан: Колд-Бей, Кинг-Коув, Перривилл, Чигник, Чигник көлі, Чигник лагунасы және Порт-Моллер. Олардың әрқайсысында негізінен Алясканың жергілікті халқы тұрады, сондай-ақ, олардың барлығы да күн көрісі үшін балық шаруашылығына тәуелді.